page (of a book);
descent, going down;
declivity;
էջս առնել, to descend, to go down;
—ս եւ ելս առնել, to go up and down;
ահա գեղապանծ — կենաց նորա, this is the brightest page in his life;
— սնդկի յօդաչափի, falling of the mercury.
• , ի հլ. «իջնելը» Կորիւն. «գրքի երես» Նրեմ. լզ. 23. որից ելևէջ Ագաթ. վայրէջ Ստեփ. սիւն. էջմիածին (իբրև. տեղական յատուկ անուն), անէջ Կոչ. իջանել «իջնել» ՍԳր. Վեցօր. Սեբեր. Եւս. պտմ. «մեղմանալ, հանդարտիլ» Բ. մակ. թ. 11. «իջևանիլ, օթե-վանիլ» Եւս. պտմ. ա. 12. «սերունդէ սերունդ յաջորդել» Խոր. արծր. իջուցանել ՍԳր. Ա-գաթ. լոյսիջոյց Բուզ. ջրէջք Միխ. աս. վայ-րէջք Նար. աղ. իջավան (որ գրուած է նաև իջեվան, իջեան, իջաւան) ՍԳր. Ոսկ. խորէջ «սուզակ, տալղըճ» Տաթև. ձմ. ճժ. Կաղ-անկտ. իջաւոր «հիւր». Իմ. ե. 15. էջ «գրքի երես» բառից են երկիջեան, վեցիջեան Լմբ. պտրգ. էջահամար (նոր բառ).-զ նախդի-րով՝ զիջանել, զիջանիլ «իջնել, մեղմանալ, հանդարտիլ» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և ես. Կոչ. զի-ջագոյն Ղևտ. ժգ. 25. զիջական Ոսկ. յհ. բ. 34 ևն։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. իջ'նիլ, Ալշ. «իջ'նալ, Մշ. չին-նել, Սեբ. իչնէլ. Ախց. Կր. իչնիլ, Հմշ. իչնուշ. ինչա, Տիգ. իչնmլ. Ննխ. ինչնէլ, ընչնէլ, Հճ. իշնել, Պլ. Ռ. իշնալ (կտր. ինչա), ինչէցունէլ, ասլ. իշնալ, Զթ. իչնօլ, իչնոլ, Սչ ընչնել, ըն-չեցնել (3 վանկով), Մկ. իճնիլ, Վն. էճնել. Սլմ. էշնել, Խրբ. էշնալ, Մրղ. էշնէլ, Ակն. Սր-վեդ. իշնիլ։-Կուսգետի մէջ (Մօտկան) դարձել է իշվիլ և նշանակում է «երթալ», որուհետև տեղը լեռնային լինելով՝ երթալը իջնել է (Արևելք 1898 նոյ" 19). հմմտ. «Այր մի իջա-նէր յԵրուսաղեմէ յերիքով» Ղկ. ժ. 30։-Ում ճիւղի բարբառների մէջ չկայ այս բառը. նոյն գաղափարը բացատրւում է ցած գալ, վէր գալ ձևերով։-Նոր բառեր են էջք «մարելու վրայ եղող կրակ», էջ կամ էջի գինի «ինքնաքամ գինի», իջվայր, իջուկ, իջուածք «կաթուած. (հին վկայութիւնն ունի Բրս. մրկ. 223 «Որ-պէս իջուածքն զմարմինն վնասեն, այսպէս և հեշտութիւնն ի հոգին իջեալ՝ վնասէ զհո-գին»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ეჯი էջի «իջևան, կայա-րան», ვჯობა էջոբա «մի տեղ իջևանելը».-ըստ Մառ, Bступительныя и закл. cтрофы ..lloть, էջ 20 և Гpyз. nозмa Bитязь въ баpc. шкype, էջ 444։
• «Վիշապ համաստեղութեան պո-չը» Վրդն. սղ. ճգ. էջ 344 և պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 137, հրտր. Էմինի, էջ 180։
verse;
հինգ — գիրք, the five poetical books of the Bible.
• Ուրիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ. Բառիս վրայ քննութիւններ ունին Սարգիսեան, Եւագր. ներած. էջ ղթ և Վաոդանեան, Եւթաղ. էջ 1 ծան., էջ 155 [other alphabet] ը︎
• Ուրիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ. Բառիս վրայ քննութիւններ ունին Սարգիսեան, Եւագր. ներած. էջ ղթ և Վաոդանեան, Եւթաղ. էջ 1 ծան., էջ 155 [other alphabet] ը︎
agent, bailiff, proctor, manager, saving man.
• «գործակալ, հոգաբարձու» Եփր. ծն. էջ 126, ել. էջ 160. Բուզ. 273։
debate, dispute, quarrel, strife, controversy;
գալ, մատչիլ, մտանել ի — ընդ ումեք, to open a question or controversy, to debate, to dispute.
• , ի-ա հլ. «կռիւ, վէճ» Բուզ. Եզն Եղիշ. «իրար հետ դատուիլը» Կանոն, էջ 64. որից պայքարել Մծբ. կամ պայքարիլ Եղիշ. Յհ. կթ. յետին ձևեր են փայքար Արձ. 901 թուից (Վիմ. տար. էջ 5), Օրբել. հրտր. Էմի-նի, էջ 131, փայկար Ոսկ. եփես. 876, փայ-քարիլ կամ փակարիլ Եղիշ. ը. էջ 123.-Բուզ. էջ 60 ցանկում գրուած է երկու անգամ փայքար, որոնցից մէկը էջ 98 վերնագրում դարձել է յանդիմանութիւն և միւսը պայ-քար։
cf. Սնդիկ.
• , ի-ա հլ. «սնղիկ» Վրդն. պտմ. էջ 4, դան. գ. էջ 249. Ոսկիփ. Մխ. այրիվ. էջ 10. Առաք. լծ. սահմ. 555, որ և զիպակ էֆիմ. 253 (երկիցս)։
draw-bridge.
• , ո հլ. «նաւակամուրջ» Սեբ. էջ 31. 32, 95. Ղևոնդ դ. էջ 13, Ասող. 122. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 95. որից զոմաքատակ «կա-մըրջանման» ԱԲ։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Պատկ. հրտր. Խոր. աշխ. 1877, էջ 55, Սեբէոս, 1879 էջ 32։
cf. Թաղթ.
• «գահ, գահոյք» Կոստ. երզն. էջ 130 (Չթողու ինք սուլտան, ոչ փատիշահ ի թախթ). յատկապէս՝ թախթ ի զառ «ոսկի գահ» էջ 131. գրուած է թախտ Վրդ. պտմ. հրտր. Էմինի, էջ 212 և թաղտ Գնձ. տպ. Վե-նետ. էջ 46. «Ի Գառնի, հուպ առ զարմանա-ի թաղտն Տրդատայ»։-Վերջին երկուսը յե-տին յաւելուած են. Վարդանի վէնետկեան հրատարակութիւնը ունի նոյն տեղը՝ էջ 161 գահոյք։
rope, cord;
halter.
• , ի-ա հլ. «չուան» Բուզ. գ. 14. Զե-նոբ, էջ 46 (գրուած ճօպան), Ասող. 188. Ոս-կիփ. որից ճոպանաձիգ Թղթ. դաշ. Վրդն. պտմ. Մխ. այրիվ. էջ 61. ճոպանաւոր Զե-նոբ. էջ 46. ճոպանխաղաց (չունի ԱԲ) Յալ-սրմ. նոյ. 29, Տաղ. (հրտ. Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 8)։
bold, audacious, insolent, rash, presumptuous, impudent.
• , ի-ա հլ. «յանդուգն, լիրբ» ՍԳր. Աւս. պտմ. Վեցօր. Եփր. ել. էջ 180. հռ. էջ 14. որից ժպրհիլ «համարձակիլ, յանդգնիլ» Յուդ. Չ. ՂԼեցօր. էջ 51. «սարսափիլ» Մամիկ. էջ 45. ժարհութիւն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. Կոչ. ժպըր-ներես «լիրբ ու աներես կերպարանքով» Նղնկտ. (ժանտատեսիլ ժպրհերես լայնա-ղէմ անհուն բազմութեանն)։
surety, shelter;
կալ յակաստանի, to fortify one's self, to sustain one's self in a position.
• «ապահով տեղ կամ վիճաև» գործածուած է միայն յակաստանի ներգոյա-կան հոլովով՝ Ոսկ. Սեբեր. Եզն։ Սխալ է մեկ, նում Բառ. երեմ. էջ 9 «ճանապարհ կամ կարգ» և էջ 218 «ի հաստատութեան»։ կգ. էջ 161. ունինք նաև ակատտիոն Մ. Սոկր. էջ 318։ Տիրոյեան, Հանրագր. 310 ունի նաև ակակ ձևը՝ նոյն նշ.։
lining.
• (յետնաբար ի-ա հլ. հմմտ. աս-տառօք Կանոն. էջ 1005) «հագուստի ետևի կողմը դրուած շորը» Կանոն. էջ 105, Վստկ. 119, Վրդն. սղ. ճը, էջ 371, հնից ունինք ան-աստառ «առանց աստառի» Կիւրղ. թագ։
Persian religion.
• (սխալմամբ գրուած նաև դենիմազդէն, դենիմազդէք) (պարսկական կամ մազդեզական կրօնը» Եղիշ. է. էջ 102, ր. էջ 126,
cf. Յայպանաս.
• «արհամարհանք, թշնամու-թիւն» (սխալմամբ գրուած նաև յայպանաս, յապանա). երեք անգամ գործածում է Մծբ. «Սէր հեռի է յապանաս ասելոյ» (էջ 338). «Յապանաս բարբառով» (էջ 234)։ «Սոքա են... պարտաւորիչք արդարոց և որդիք յայ-պանասի» (էջ 371)։
body-guard, satellite, life-guard;
— զօրք, guard-house.
• , ի-ա հլ. «թիկնապահ, անձ-նապահ զինւոր» Բուզ. դ. 53, ե. 7. Փարպ, Օրբել. որ և փշտիպան Եղիշ. գ. էջ 49, է. էջ 104, Ղևոնդ ժա. էջ 38, Ասող, տե՛ս և յա-ջորդը։
salary;
quarterly stipend.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «ռոճիկ, թոշակ» Ղևոնդ իա. էջ 113. Վրդ. պտմ. էջ 74։
cf. Դահեկան.
• «մի տեսակ դրամ». «Ի. ներս չկայ մէկիկ դեկան» Շնորհ. առ. «Եւ դեկան ոսկի 30 հազար» Սմբ. պտմ. 1856, էջ 12 (հրտր. Շահն. էջ 36). «Ետ Աշոտայ լռ դեկան» Սամ անեռ. էջ 206. «Գնա՛, բե՛ր դեկան մի» Վրդն. առ. 33. ընդհանուր «դրամ» իմաստն ունի Անսիզք, էջ 75 «Փոխտուն ի սնիկ լինի և ուզենայ զիր դեկանն»։
archimandrite.
• «աբբայ, վանահայր» Վրք. հց. բ. 56. յետին ձևերն են արշիմանտ-րիտ Վրք. հց. Բ. 334, առշիմանդրիտ Օրբ. հկճռ. ժա. էջ 154. շամանդրիդ Վրդն. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 83, որի դէմ հրտր. Էմինի, էջ 113 ունի արշամանդրիտ։
oar;
rudder.
• «թի» Ոսկ. եբր. 34 (տպ. Վիեննա, 1855, էջ 12) կամ թերևս «ղեկ» Ոսկ. մ. բ. 1 (էջ 421)։
cf. Թիւրախ.
• «նետի նպատակ, նշանառութեան տեղ» Փարպ. էջ 117 (գրուած թիւրախ). Պիտ. 448. Ճառընտ. =Զեն. գազիր. (հրտր. ՀԱ 1922, էջ 74)։
• Հիւնք. էջ 323 պրս. xōranda «ու-տող» բառից (հմմտ. հյ. ուտին), իսկ էջ 114 պրս. xarak «մի տեսակ մորեխ»։
cf. Տախտակ.
• «նկարիչների ներկատախտակը, palette» (ունի միայն Քաջունի, հտ. Գ. էջ 234), «լաթ, պաստառ» (ունի միայն Տի-րոյեան, Հանրադը. էջ 616)։
froth, foam, scum;
slaver, drivel;
— օճառի, soap-lather;
— ի վեր բերել, to froth, to foam;
ի բաց առնուլ or բառնալ զ—ն, to skim, to scum, to despumate.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phēr-արմատից, որ և sper-«ցանել, ցրուել, սփռել», (տես փռել, սփիռ). սրանից հյ. *փիր, կրկնու-թեամբ *փիր-փուր>փրփուր. ցեղակիցնե-րից ունինք միայն յն. αՓρός «փրփուր»՝ պարզ արմատից, առանց կրկնութեան և α լաւե-լուածով. հմմտ. նաև օստ. ffiur «փրփուր»։ Միւս հնդևրոպական լեզուների մէջ այլ ար-մատից ունինք n կամ m բաղաձայնով՝ սանս. phéna-, օստ. fing, հսր. pšna, հպրուս. spaoуno, լիթ. spáine, հբգ. ferm, հանգլ. fám, լտ. spūma, սոգդ. pym 'kh, ո-րոնք հաւասարապէս պակասում են հյ. և յն. (Meillet-Ernout 927)։
• էջ 67, որ չեմ տեսած։ Վերի մեկնու-թիւնը տուաւ Mieillet, BSL ❇ 93, էջ 51 (աւելացնում եմ օտ. ffiur)։
• Ո.աօեն անգամ S'. Martin, Mém. s. l' Arm. հտ. Բ, էջ 487 համեմատեց րառս borъ «Աստուած» ևն ձևերի հետ։ Gosche էջ 22 վերի բառերի հետ։ Ու-սիղ են մեկնում նաև Եւրոպա հանդէս, Վիեննա 1852, էջ 162, ծան. 2, Սէր. 1862, թ. 24, էջ 182, Էմին, Հայ հե-թան. կրօնը, թրգմ. Յոյս 1875, էջ 414-5, Տէրվ. Altarm. 102 և Նախայ. 95, Justi, Zendsp. 209 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 485 և 30, 438 Վանեան բևեռագրերի մէջ գտնում է Bag «Աս-տուած» և bagrituri՝ նոյն արմատից։ Canini Et. etym. էջ 71 բագին=ա paganus «կռապաշտ» և հյ. երկր-պագել։
interval, space, bar, division;
difference, distinction;
objection, resistance, embarrassment, let, hinderance, obstacle, hitch;
ի — մեծ արկ զանձն, to bring oneself into trouble, into a scrape, to be in an intricate, embarrassed or entangled state.
• «խտրոց, տարբե-րութիւն, արգելք, խափանիչ պատճառ» Ոսկ. մ ա. 25. 18 և լհ. ա. 13 և Եբր. Եփր. հո. 22, Եփես. էջ 143, Եւս. պտմ. 66. գրուած է կճրիմ Ոսկ. ա. տիմ. ժե. էջ 143 և Վեցօր, էջ 6, 15։
• «խտրոց, տարբե-րութիւն, արգելք, խափանիչ պատճառ» Ոսկ. մ ա. 25. 18 և լհ. ա. 13 և Եբր. Եփր. հո. 22, Եփես. էջ 143, Եւս. պտմ. 66. գրուած է կճրիմ Ոսկ. ա. տիմ. ժե. էջ 143 և Վեցօր, էջ 6, 15։
usher, porter.
• = Հիւս. պհլ. bar «դուո» բառից, որ զա ւառական ձևն է պհլ. dar, պրս. [arabic word] dar, զնդ. pvarə, հպրս. duvara-«դուռ» բառի. հմմտ. նոր պրս. գաւառականներից գիլանի bar, ևեմնանի bar, քաշմիրի bār, ber, քրդ. bar, աֆղան. war, վախի bār, բոլորն էլ «դուռ»։ Իրանեան dw-հիւսիսային պահլաւերէնի մէջ բառասկզբում դառնում է b, որով dvar-ռառնում է bar (տե՛ս Horn § 545, Հիւբշ. Pers. Stud. 116, 166, Gauthiot MSL 17, 144 և Meillet MSL 17, 246)։ Հմմտ. նաև պրս. [arabic word] sālār-i-bār «դռնապանապետ, բարապանապետ» (ՀԱ 1910, 120)։ Իրա-նեանից փոխառեալ է նաև հյ. բոշայ. բար «դուռ», բարահ «արտաքս, դուրս»։-Հիւբշ. γγ9,
• Ուղիղ մեկնեցին Պատկ. Maтepiaль 1, էջ 8 և Հիւբշ. ZDMG 36(1882), էջ 128-9։ Հիւնք. բարակ «որսական շուն» բա-ռից։
• Բառ. երեմ. էջ 7 գրում է ալասուն և մեկնում է «բազմատաղ»! Ալիշան, Հին հաւ. էջ 114 մեկնում է «Սայլն» (Մեծ արջ)։
cf. Բազմաստեղք.
• Բառ. երեմ. էջ 7 գրում է ալասուն և մեկնում է «բազմատաղ»! Ալիշան, Հին հաւ. էջ 114 մեկնում է «Սայլն» (Մեծ արջ)։
priest.
• (որ և պապիոս) «քահանայ» Ղևոնդ լդ. էջ 150, Լմբ. մատ. 83. Մխ. դտ. հրտր. Բաստ. էջ 255. Վրք. հց. բ. 458։
agapae, love-feasts.
• , ի-ա հլ. «աղքատներին տրուած սիրոյ ճաշ» Կանոն. 26, 27, Յհ. իմ. Մխ. դտ. էջ 162, որից ագապատէր Կանոն. էջ 113, ա-ռապատուն Կանոն. թարգմանաբար նաև սէր «հասարակական ճաշ», սէր առնել «հասարա-կական ճաշ տալ» Վրք. հց։ Ագապ բառի գոր-ծածութիւնը երևում է մեր մէջ դոնէ Զ դա-րուն. հմմտ. Գ. Վ. Յովսէփեան, Արրտ. 1912, էջ 997-1001։ Քանիցս անգամ գրուած է ա-գաբ Օրբ. հկճռ. էջ 137։ Հին հայոց ադապի մասին նկատողութիւններ տե՛ս Մառ, xрист. Bocт. 2(1913), էջ 145-7։
pig's-skin bag.
• «մի տեսակ կախարդական պահ-պանակ». մէկ անգամ ունի Մանդ. թ. էջ 83. «Եւ եթէ պահարանք և սիբնկոնք ի կռա-պաշտութիւն տանին, որչա՞փ ևս առաւևն յուռութք և հմայք դիւականք»։ Սռա հետ նոյն են՝ սնիկոն Ոսկ. ա. տիմ. էջ 85 (Հը-մայքն, կիւսքն, խտիրքն, ծնունդքն, պա-տահարքն, սնիկոնքն, դիւթութիւնք) և էջ 105 (Ի սնիկոնս հատանել), Եւագր. էջ 139 (սնիկոնս չարկանել), սննիկոն Մանդ. իզ. էջ 194, որ Հին բռ. մեկնում է «հմայողական դիւթութիւնք», իսկ Լծ. եւագր. «գարընկեցու-թիւն»։ Բոլորի մէջ լաւագոյն ձևը համարելի է սնիկոն։
hayloft.
• ՓՈԽ.-Քրդ. marak, merek «յարդ կամ խոտ պահելու տեղ» (Justi, Dict. Kurde էջ 395), Կիւրին. mark'w (Schiefner, էջ 232բ). թրք. գւռ. Կր. merek (Բիւր. 1898, 627), Եւդ. ❇ [arabic word] mārāk «յարդանոց» (Յու-շարձան, էջ 330 ա), Իմերխեվի լեզւով me-regi «մարագ» (Մառ, Teксть VII, էջ 82) և մինգր. მარაკა մարակա «այծի փարախ» (վերջինը դնում է Kипաидзе, Гpaм. ммигр. яa. CII. 1914, էջ 276)։-Թուրքերէն բառի հայերէնից փոխառեալ լինելուն ապացոյց է այն, որ գործածական է միայն Փոքր-Ասիոյ բարբառներում և չկայ ո՛չ Օսմանեան գրա-կան լեզուի մէջ (չի յիշում Աբիկեան, Ըն-դարձակ բառարան տաճկ.-հայ. Պոլիս 1892, էջ 542բ) և ո՛չ էլ որևիցէ արևելեան թուրք կամ թաթար բարբառում (չի յիշում Будa։ говъ, Cpaвнительныи cловарь турецко-та-тарcк. нарвчιи, էջ 224, 414)։
cf. Հիւլէ.
• , ի հլ.? «նիւթ, տարը, նախանիւթ» Եզն. Ոսկ. ա. տիմ. էջ 96. Վեցօր. էջ 25, 26, 28. ասւում է նաև հիւղէ (սեռ. -ի, եայ) Վեցօր. էջ 25, 26, 28, 47. Եզն. Փիլ. Ագաթ. հիղեայ Վեցօր. էջ 4. հիւղայ Վեցօր. 25. հիւ-լէ. Նխ. ծն. վերջին ձևը ընդունուած է արդի գրականում, «atome» նշանակութեամբ, ո-րից հիւլէական, հիւլէականութիւն։
• Իբրև օտար բառ յիշում է արդէն Եզն. էջ 9, «Ջոր հիւղն կոչեն, որ թարգմանի նիւթ», էջ 21 «Որում հիւղն անուն էր. որ է նիւթ», էջ 22 «Նիւթ ինչ, զոր հիւղն անուանեն». մինչև անգամ յունարէնի վրայ բառախաղ էլ է անում էջ 110. «Քանզի նիւթոյ անուն ի նոցա լեզու ի մրուր մերձ է». (հմմտ. յն. Ծλη «նիւթ» և ἰλνς «մրուր»)։ Ուղիղ մեկ-նեցին նորերից Schroder, Thesaur. 16, 47, ՀՀԲ, ՆՀԲ ևն։
abdomen, bowel.
• . Ի-ա հլ. «փոր, ընդերք, աղիք-ների պարկը» Եւս. պտմ. զ. 41, էջ 503. Պտմ. աղէքս. 134. Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 70, որից գանձակցաւ «միզարգելութիւն» Բժշ. (Բազմ. 1917, էջ 101)։-Բառիս հնագոյն նշանակու-թիւնն է «քսակ, պահարան», որ պահած է Վանակ. յոբ. զ։
nail;
cf. Բեւեռ.
• , ի հլ. (նաև կայ գրծ. -օք Մեկն. ղկ.) «գամ, բևեռ» Ճառընտ. Վրք. և վկ. ա. էջ 690. Զքր. կթ. Շար. Նար. իր, էջ 70, ղուսել «գամել» Նանայ. 27 Պիտառ. Ճառ-ոնտ. «յօդել, միացնել» Խոր. Լմբ. մատ. էջ 87. հեղուսումն Սկևռ. աղ. հաստահեղոյս Ագաթ.։
wickedness.
• «չարութիւն» Հին բառ.=Բռ. երեմ. էջ 278. նոյն է ռեմ «ոխ, քէն» ՀՀԲ. որից ռեմակալ կամ ռիմակալ «ոխակալ» Մէոդ. խչ. էջ 160։
troop, band, company, flock, group;
—ս տալ, առնուլ, to enrol soldiers, to levy troops;
—ս տողել, to collect a multitude, to raise a troop;
—ս ջախջախս ջարդոցաց հասուցանել, to make a slaughter.
• , ի-ա հլ. «խումբ, բազմութիւն, հօտ (մարդոց կամ անասունների)» Ոսկ. փիլիպ. ևանոն. էջ 44. Փիլ. Յհ. կթ. որ և ջոլորք կամ ջոլորիք Օրբել. որից ջոլորել «հա-ւաքուիլ, խմբուիլ, իրար հետ միանայ» Ճա-ռոնտ. =Վրք. և վկ. Ա. 162. Սարգ. յուդ. գ. (բ. տպ. էջ 664). ջոլրաբար Իրեն. ցոյցք, էջ 17. բազմաջոլիր «որսի անասունները շատ» Օրբել. ժ. ջոլրեալ Անան. գիտ. էջ հ. գրուած է ջայլիր Մագ. թղ. 209։
• Հիւնք. օղ, ոլոր, բոլոր բառախմբի մէջ է դնում։ Petersson IF 43 (1925), 71 ջաղբ, ջոլիր, ջոլորել դնում է իբր հնխ. ghel-or-o. հմմտ. սանս. ghatate «ա-նալ, հասնիլ, կարենալ», պալի gha'ā «խումբ, բազմութիւն», յն. χαλινός «սանձ», սնս. vigulpha «ճոխաբար». անգսք. gielm «խուրձ»։
fortune, prosperity, luck;
destiny, fate, fatality;
chance, hazard;
Fortune, Good Genius;
չեղեւ ինձ —, I have not had the happiness;
ըստ չար բախտին, by ill luck, unfortunately;
ըստ յաջաղելոյ —ի եղեւ ինձ հյրաժարել, by chance, fortunately his enemy dies.
• . ի հլ. «բարի կամ չար պատահ-մունք. 2. յաջողութիւն. 3. ճակատագիր» Ծն. լ. 10. Ես. կե. 11. Եզն. յետինները սխալ գրչութեամբ գրում են բաղդ, որ ընդունուած է նաև արդի գրականում, բայց հիմայ հե-տըզհետէ ջնջուելու վրայ է։ Այս արմատից են բախտաբաշխ «բախտ բաժանողը» Ոսկ. ես. բախտանոց «մեհեան» Պիոն. 384. բախ-տաւոր Եզն. բարեբախտ Խոր. Պիտ. Փիլ. նխ. չարաբախտ Ճառընտ. վատաբախտ Փիլ. Նոն-նոս. լիաբախտիկ Պիտ. ծննդաբախտ Վեցօր. երկնաբախտիկ Պիտ. վատաբախտիկ Պիտ. անբախտ Ոսկիփ. նոր բառեր են՝ դժբախտ, դժբախտաբար, դժբախտութիւն, բախտա-խընդիր, բախտախնդրութիւն, բախտագու-չակ, բախտակից, ապաբախա, տարաբախա, տարաբախտաբար ևն։-Այստեղ է պատկա-նում նաև բաստ «բախտ, յաջողութիւն, եր-ջանկութիւն» Պիտ. Շիր. Սարկ. քհ. որ ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ բախտ բառի յետին գաւառա-կան մէկ ձևը. խ>ս ձայնափոխութիւնը ցոյց են տալիս նաև դրախտ >դրաստ, տախտակ >տաստակ բառերը. անշուշտ եղել են նաև ուրիշ գաւառական բառեր խտ>ստ ձայնա-փոխութեամբ, բայց գրականութեան մէջ չեն մտել։ Արդի բարբառների մէջ այսպիսի ձայ-նափոխութիւն չի նկատուած։ -Բաստ ձևից ծագած բառեր են՝ բաստայեղց Պիտ. բարե-բաստ Պիտ. Պղատ. օրին. և տիմ. Սկևռ. լմբ. բարեբաստիկ Կաղանկտ. Փիլ. Պիտ. չարա-բաստ, քաջաբաստիկ Պիտ. Փիլ. վատաբաստ, փառաբաստութիւն Փիլ. ևն։ Սրանցից մի քա-նիսը գործածական են նաև արդի գրակա-նը,
• = Պհլ. պազենդ. baxt «բախտ, բարեբախ-տութիւն, ճակատագիր», պրս. [arabic word] baxt «բախտ, ճակատագիր», զնդ. baxta «իբր ռա-ժին նշանակեալ մաս, բախտ, ճակատա-գիր, դժբախտութիւն»=սանս. [other alphabet] bhaktá «տրուած բաժինը», [other alphabet] bhaktl «մաս-նակցութիւն, մաս, բաժին»։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև աֆղան. բելուճ. գնձ. baxt, քրդ. baxt, bext, հինդուստ. buxt, թրք. baxt, baht, և թուրքերէնի միջոցով էլ նյն. μπάχτι, բուլգար. bahtisam, սերբ. baht։-Բոլորի արմատն է զնդ. bag, baž= սանս. bhaj «բաժանել, բաշխել», որի ան-ցեալ դերբայն է զնդ. baxta=սանս. bhak. tá, բախտն ըմբռնելով իբրև ի վերուստ բաշխուած բաժանուած վիճակ. հմմտ. նոյն արմատից սանս. bhaga-«բախտ», bhaga-vant «երջանիկ, բախտաւոր» և հյ. բաշխ քճակատագիր, բախտ» (բաշխել «բաժանել» բայից)։-Այս ծագումը և նիւթական իմաս-տո ցոյց են տալիս զնդ. baγōbaxta-«աս-տուածապարգև (ճանապարհ), šōlϑrōbaxta «գիւղերի մէջ բաշխեալ (ջուր)», սանս. [other alphabet] bhagabhakta-«աստուածաբաշխ» ևն (Horn § 185, Bartholomae 923)։ -Հիւբշ. 115։
• ռաջ Schröder, Thesaur. էջ 46. նոյնը նաև St. Martin, Mémoires 1819, Pa-ris, էջ 478, ինչպէս և ԳԴ, ՆՀԲ, Pe-term. 27 ևն։
castle, fortress, fort.
• «բերդ, ամրոց» Յհ. որդի. Ուռհ. էջ 122). որից կլայէած «բերդ քաշած, բեր-դապատ» Ուռհ. էջ 264. նաև Հռոմկլայ կամ Կլայն Հռոմէական յատուկ անունը։
large stick, club.
• , ի-ա հլ. «բիր, ծեծի գաւազան» Վկ. արև. էջ 219, Ոսկ. ճառք, էջ 395. Վռո-հց. ա. 160. Վրդն. առակ. 112. Երզն. քեր. գրուած է մհակ Զքր. սարկ. Բ. էջ 2։
• «վարձք, վարձատրութիւն կամ վաստակ». առանձին գործածուած չէ. պահ-ուած է միայն սնամահակ «անմառձ մնա-ցած» բարդի մէջ՝ Ոսկ. ես. Ճառընտ. որ և սնամահիկ ԱԲ։
• «փորձաքար». ունի միայն ՀՀԲ՝ պռանց վկայութեան. յետին ռամկական մատենագրութեան մէջ գտնում ենք գործած-ուած մահաք, մահագ ձևով. ինչ. Կոստ. երզն. 96, 155. Զի ես պղինձ օծած ոսկով, դո՞ւ ընդէր մօտ ի մահաքն յայտնի լինիս պարզ երեսով... զայն որ ընտրած էր մա-հագով. Որ մահաքովն ղալպ լինի։
• Ուղիղ մեկնեց Պոտուրեան, հրտր. Կոստ. երզն. էջ 52։
cf. Ղակիշ.
• (սեռ. -ի) «բանակ, ճակատ, բա-նակի պատնէշ» Բուզ. որ և ղակիշ Բուզ. Փարպ. Եղիշ. դ. էջ 74. Կղնկտ. ղաշիկ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 84։
rough, stiff, rude;
scabrous place.
• . ի-ա հլ. «խորտուբորտ տեղ. ա-ռապար» Սերեր. 8. Եփր. օրին. էջ 266. Եղիշ. կ. էջ 92. 3ν. կթ. գրուած նաև դարբուկ Մծբ. 276։
tribute, impost;
vicar.
• «հարկ, տէրութեան վճարուած տուրք» Յհ. կաթ. 169, 203 (բեկարաց), Կա-նոն. էջ 125. Օրբ. հրտր. Էմ. էջ 130 (բց. ի բե-կարէ). գրուած նաև պեկար (ըստ յետին տա-ռադարձութեան) Մխ. դտ. հրտր. Բաստամ. էջ 216. արձանագրութեանց մէջ առաջին ան-գամ յիշուած է 901 թուին (Վիմ. տար. էջ 4) բց. ի բեկարէ ձևով։ Որից անբեկար «առանց հարկի» Մխ. դտ. (ըստ հրտր. Բաստամեանի՝ էջ 212 անպեկար)։ Բառիս վրայ առանձին մի քննութիւն ունի Մանանդեան, Գիտութեան և արուեստից ինստիտուտի Տեղեկագիր 1, 32-37, ուր համարում է «հողային հարկ կամ թերևս պարտադիր զինւորական ծառայու-թիւն»։
• Սա մի՛ բառ չէ, այլ kār [arabic word] «գործ» բառի տրականը կամ նախդրիւ հայցա-կանը. ba նախդիրը ծագում է հպրս. patiy, զնդ. paiti, պհլ. pat, պաղենդ. pa ձևից և եթէ հայերէնի մէջ գոյու-թիւն անեցած լինէր, առնտազն պա ձևը պիտի ունենար, որով սպասելի էր *պակար և ո՛չ բեկար (հմմտ. Horn § 144),-Տե՛ս նաև փաքար։
cf. Փիլիսոփայ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-սանց վկայութեան) «իմաստասէր» Նխ. բ. մկ. Վեցօր. էջ 21. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 330, 908, մտթ. ա. 10. Վրք. հց. Սարգ. որ և փիղիսո-փոս Եւս. քր.բ (ստէպ). որից զփիղիսոփոս Եւս. քր. բ. էջ 288 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ)։
south wind, bleak wind, sirocco.
• , ի-ա հլ. (գրուած նաև նաւտաւս. նաւտոս) «հարաւային քամե» Ա. րիստ. աշխ. 611. Առաք. պտմ. 435. Առաք. կենդ. էջ 70. Տաթև. հարց. էջ 205, 206.
difference, variety, distinction, disparity, disproportion;
—ք, prognostic, augury, omen;
առ — մտաց, according fo the judgment;
մի՛ լիցի — ընդ բարին եւ ընդ յոռին, he shall not search whether it be good or bad;
ոչ ինչ է — Տեառն ապրեցուցանել բազմօք կամ սակաւուք, the Lord can give the victory to the smaller or the greater number;
աւուրք խտրոց, superstitious regard for unlueky days;
ի —ս անկանիլ, to fall into vain or superstitious observances.
• , ո հլ. «տարբերութիւն, զանազանու-թիւն դնելը» ՍԳր. որից յգ. խտիրք «աւե-լորդապաշտութիւն» Ոսկ. մ. բ. 26. «մի տե-սակ կախարդական հմայք» Մանդ. էջ 160, 190, 197 (գրեթէ իբրև հոմանիշ են յիշուած՝ «ի հմայս և յռութս և ի խտիրս և ի դիւթս. էջ 160. Առ ուռութս և առ խտիրս և առ հմայս. էջ 190. Խտրոց և հմայից. էջ 197). խտրել «զանազանութիւն դնել» ՍԳր. Սեբեր. Կիւրղ. ել. «չարագուշակ համարել» Բուզ. խտրանք Եզն. էջ 92. Ոսկ. խտրոց Ել. ը. 23. Ոսկ Ագաթ. խտրութիւն Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. խըտ-րադիմայ Նար. խտրողադիւթ Մանդ. անխը-տիր ՍԳր. Կոչ. շաբաթախտիր Կոչ. լուսնա-խըտիր, շեղջախտիր Մանդ. էջ 194, խտրո. ղադիւթ Մանդ. 197. դժուարախտրելի Բրս. թղթ. անխտրականութիւն (նոր բառ) ևն։
prison;
տալ ի —, արդելուլ —աւ, to put in —, to throw into a dungeon;
cf. Բանտ.
• , ի-ա հլ. (գրուած նաև զընդան, զնտան՝ ը-ով կամ տ-ով) «բանտ» (նոր գրա-կանում «ստորերկրեայ մութ բանտ») Եղիշ. է, էջ 107. Նար. էջ 36, 236, Վրդն. ծն. որիռ զնդանարգել «բանտարկեալ» Երզն. քեբ. զնդանել «բանտարկել» Կաղկանտ. հրտր. էմ, էջ 91. Շապհ. 71. զնդանաւոր «բանտար-կեալ» (գրուած զընդաւոր) Ոսկիփ։
aromatics, perfume, fragrance;
drugs, groceries.
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ S՝ Martin, Mémoires, Paris 1819, II, էջ 394։ Նոյնը կրկնում են Lag. Arm. Stud. § 417, Պատկանեան, Խոր. աշխ. 1877 էջ 83 ևն։
the interior or centre of a fortress.
the middle or centre of a camp or army.
public square or place in a town or country.
deep & spacious in the center;
concave.
diver.
the middle of a lake, the deepest part.
cf. Լերանցամէջք.
mountain valley, vale, dale, dell;
սառնակոյտ ի լերանցամէջս, glacier.
chine, back-hone, back.
cf. Մէջ.
trench, channel, ditch.
cf. Մէջ.
act of ascending and descending;
undulation, wavy motion;
gamut, scales;
—ս առնել, to go up and down;
to swing, to undulate, to wave;
— ձայնից, երգոց, modulation, cadenee, trill, quaver, tune.
humid, moist;
lewd, libidinous;
— ականջաց, ear-wax.
• Տէրվ. Altarm. 24 և Նախաւ. 106 ւտ. uveo, uvidus, umor, յն. υγρός, սանս. ukš, ukšan, հյ. գաղջ. տո-ոգ-անել, ոռոգել բառերի հետ հնխ. ūag «թրջել» արմատից։ Հիւնք. գետ բառից։ Patrubány, SA, 1, 194 հսլ. voda «ջուր», հյ. գետ ևն բառերի հետ, որոնք ջ-ի պատճառաւ սխալ են։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. § 51, որ շատ յաջող է գտնում և Meillet (անձնական)։ ԳԻՌ.-Տփ. գէջ, Բլ. Հճ. Մշ. գ'էջ, Ղրբ. Մկ. կ'էճ «թաց»։ Նոր բառեր են՝ գէջ Ղզ. «չա-փազանց կեղտոտ» (հմմտ. և գէջ ականջաց «ականջից վազած կեղտը» Վրք. հց. Ա. 57) գէջռիլ «բորբոսնիլ, մգլոտիլ» (գէջ-առնուլ), գիջկուտ «կեղտոտ»։
the groin.
inextinguishable.
space between the knees.
the offing, the open sea.
cf. Միջերկրեայ.
centre.
midday.
midday, noon, noon-day;
of noon.
extinguishing quickly.
tripe, gut, chitterlings.
steam-pump;
engine.
bottom of a valley.
marshy, slimy.
the middle or centre of a village or town.
radiance, effulgence.
the middle of a market-place.
interval among rocks, cavern, cave.
middle of a street.
barley-flour mixed with water.
empty, void.
conduit, aqueduct;
channel.
interline;
lead, space-line.
descent, going down.
fall of dew.
the centre or chief square of a city.
sword, glaive, sabre, falchion, blade, brand;
— միասայրի, backsword;
— սուին, side arms, edge or steel weapons;
— աղուեսու, erysimum, hedge-mustard;
կամար —ի, sword-bolt;
ժապաւէն —ի, sword-knot;
յարդարիչ —ի, sword-cutle;
հարուած —ի, sword-thrust;
մերկանալ զ—, to draw one's sword;
կռուել —աւ, to fight with swords;
ի սայր —ի, at the sword's point;
—ի ձեռին, sword in hand;
cf. Մէջ;
cf. Սուր.
• ՆՀԲ նոյն ընդ սուր։ Böttich. Horae aram. 48, 177 և ZDMG 1850 361 ա-սոր. պրս. և յն. ձևերի հետ է համեմա-տում։ Müller SWAW 38, 576 և 593 պրս. šamšēr։ Lag. Ges. Abhd. 72 միայն ասորի ձևն է ընդունում, իսկ Arm. Stud. § 2030 սխալ է գտնում կցել պրս. և յն. ձևերին։ Հիւնք. սայր բառից։ Patrubány SA 2, 14 և ՀԱ 1907, 17 իբր կրկնական սուր+ոեր. որի մէջ *սեր<հնխ. k'eru «սուր, թուր». հմմտ. սանս. çaru, գոթ. hairus «թուր»։
to cast, to throw, to shoot;
to put away, to reject;
to reduce to, to bring to;
to sow, to scatter, to spread;
to pour out, to shed;
to mix;
ի մէջ — զանձն, to intermeddle, to intrude, to enter;
— ի մէջ ի ներքս, to thrust in, to introduce, to mix;
— ի միտս, to insinuate;
— զանձն ընդ, ի ներքոյ, to undergo;
— զիւրեւ, զանձամբ, to endorse, to put on one's back;
to put on, to dress one's self;
— աղիւս, to make brieks;
— զկալ, to winnow corn;
— ողորմութիւն, to pity;
ընդ յեսան, ընդ սրոց —, to whet, to sharpen;
— ընդ սղոցաւ, to saw;
— ջուր, to pour water;
գութս —, to pity;
խունկ —, to cense, to perfume with incense;
ի խնդիր —, to seek, to trouble one's self to find;
ձայն —, to cry, to scream, to shriek;
վարձս, սակ —, to bargain, to make an agreement, to contract;
վիճակ —, to cast or draw lots;
ի կիր, ի վար, ի գործ —, to use, to employ, to make use of;
ձեռն —, to undertake;
— ընդ տարակուսանօք, to make doubtful, to doubt;
— ի մոռացօնս, to forget;
— զանձն ի վատնգ, to place one's self in danger;
— ի յուսահատութիւն, to reduce to despair.
month;
ամիս յամսոյ, ամսոյ ամսոյ, every —;
առաջին օր ամսոյ, the first day of the month;
ի սկիզբն ամսեան, the beginning of the month;
ի վերջ ամսոյ, the end of the month;
ի մէջ կոյս ամսեան, towards the middle of the month.
to pass;
to flow, to run;
to pass away, to end, to cease;
to passover, to omit;
— զանցանել, to exceed;
to surpass, to excel, cf. Գերազանցեմ, cf. Յառաջատեմ;
զբանիւ՝ ըստ հրամանն, to infringe, to transgress, to violate, to break;
— ընդ մէջ, to cross;
to pierce, to penetrate;
— վերստին, to repass;
—ի տեղի այլոյ, to succeed;
— ընդոստ, to leap;
— արագ, to hasten;
— զաւուրբք, to grow old, cf. Ծերանամ, cf. Պառաւեմ, cf. Զառամանամ;
— ճրագի, to be extinguished;
— ժամանակի, to elapse;
— անցից, to happen;
— յաշխարհէ, to die, to expire;
հասանել —, to cross, to traverse;
— ըստ չափ՝ ըստ սահման, to surpass, to exceed, to go beyond the limit;
հապճեպ զբազում իւիք, to pass rapidly over many things;
սակաւ ինչ — բանիւ, to speak briefly.
cf. Խորամէջ.
thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.
interval, space;
division, separation;
distinction, difference;
— ընդ մէջ անկանիլ, to interpose;
to interfere, to intermeddle.
intelligent, well-informed, skilful, learned;
— առնել՝ կացուցանել, to initiate, to instruct, to inform;
— լինել, to be well-informed, to have profound knowledge, to be well versed in, to understand thoroughly, to know perfectly;
— լինել ապագայից, to penetrate the future;
— լինել ի մէջ բարւոյ եւ չարի, to distinguish, to know good from evil;
— լինել յամենայն ճանապարհս իւր, to be have prudently or wisely;
— լինել ի սրտի իւրում, to revolve, to turn over in one's mind, to reflect, to consider, to mediate, to ruminate, to ponder;
— լինել ոգւոյ նորա, to seize the meaning, to enter into the spirit of;
— ամենայն իմաստութեան, learned in all knowledge.
to descend;
to fall;
to decline;
to sink;
to settle, to subside;
to light, to sit down;
to empty itself;
to lodge, to stop at, to sojourn;
cf. Սերիմ;
ի ծառայութիւն —, to lower one's self to servitude, to become a servant;
յաղքատութիւն —, to impoverish one's self, to become poor;
— ի նաւէ, ի կառաց, յերիվարէ, to disembark, to go ashore, to land;
to alight, to get out of a carriage;
to dismount or alight, to get off, to get down from a horse;
— ի գերեզման՝ իհող մահու, to descend into the grave, to be buried;
— յօթեւան ուրեք, to put up at an hotel;
— ի հպարտութենէն, to humiliate one's self;
to relent, to soften, to become calmed, appeased;
ի թիկունս —, to go to the rescue, to succour;
— ի հանդէս մարտի, to come to blows, to fight;
— գետոց ի ծով, to discharge, to fall into, to disembogue, to disgorge, to empty itself, to overflow;
արտասուք զծնօտիւք իջանեն, the tears fell down his (or her) rosy cheeks;
էջ մրրիկ հողմոյ ի ծովակն, a storm broke over the lake.
cf. Լերանցամէջք.
to receive, to take, to accept, to admit, to collect, to welcome;
to reap, to derive, to gather;
to have, to occupy;
to take away, to carry off, to ravish, to rob;
— վերստին, to retake;
— ապտակո, to receive a box on the ear;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
— արմատ, to take root;
— զդրունս, to surround, to enclose;
- երգս, to sing;
ի մէջ —, to encompass;
խորհուրդ —, խորհուրդ ի մէջ —, to consult, to deliberate;
ի միտ —, to conceive, to comprehend, to understand;
to learn by heart;
խումբ —, to assemble;
մեղս —, to sin, to be culpable;
ի բաց —, to substract, to take away;
to remove;
սուգ —, to mourn, to be afflicted;
առիթ —, to take the opportunity, to profit by it;
— ընդ կատակս, to take a thing in jest;
կասկած —, to suspect;
— ի կին, ի կնութիւն, to marry;
— ողչոյն հրաժարական, to take leave of, to bid adieu to;
— օրինակ, to take example;
շունչ —, to breathe;
զէն —, to take arms, to arm one's self;
մարմին —, to incarnate, to be incarnate;
ծագումն —, to take birth, to shoot out;
առնոյր առնէր ոք, how I should wish that some one had done it !
to calm one's self, to relent, to grow tranquil, to yield, to cool, to comply;
to acquiesce, to listen, to condescend, to connive;
to become extinct;
— յառաջին զուարթութենէն, to lose one's cheerfulness;
— յաղաչանս, to be moved by entreaties, to acquiesce in, to comply with, to yield to;
զիջանէր տակաւ երթայր ջուրն եւ թուլանայր յերկրէ, the waters returned from off the earth continually;
էջ եւ զիջիր ի խորս երկրի, yet shalt thou be brought down unto the nether parts of the earth.
to, at, towards, by;
through;
among, in the midst, into, in;
with;
for;
under, below;
upon;
soon, as soon as;
in the place, instead, of;
հայել — երկինս, to look at the sky;
թագաւորել — նորա, to reign instead of him, to succeed him;
տուր — իմ եւ — քո, give for me and for you;
— աղօտ, obscurely;
— ամենայն, totally, in all;
— ակամբ հայել, to look upon one with an evil eye or with aversion;
— ձեռն, with or by the hand;
— մէջ, in;
into, inside, in the midst;
through;
— մէջ կարել, to split, to. pass or go across;
— աջմէ, to the right;
— գիրկս մտանել, to draw the bow strongly;
— ժամս ժամս, sometimes;
— խաբս, fraudulently, erroneously;
— խազ, կատակս, ludicrously, facetiously;
— այր եւ — կին, as much the man as the woman;
— ծառով, under a tree;
փոխանակ — այնր, for it;
— մի բերան, with one voice, unanimously;
դիր զգիրսդ — այլս, put these books with the others;
եկ — իս, come away with me;
— անցանելն, going along;
— ո՞ր ճանապարհ, by what road ? — արեւելս, towards the East;
— ամենայն երկիր, in all countries;
անցանել — Կարին, — այն, to pass through Erzerum, to go that way;
— ջուր եւ — ցամաք, by sea and land;
— երկինս եւ — երկիր, between heaven and earth;
— հեծեալ եւ — հետեւակ, between cavalry and infantry together;
— աւուրսն — այնոսիկ, — ժամանական — այնոսիկ, — այնու ժամանակաւ, in those days, at that time;
— շատ եւ — փոքր, more or less, a little more, a little less;
— այս եւ — այն, between this and that;
altogether, unitedly;
ընկենուլ — պատուհանն, to throw out of window;
— ամենայն տեղիս, every where;
— մահճօք, under the bed;
— երկնիւք, under heaven;
— իւրեւ or իւրեաւ, under him;
— պատրուակաւ, under pretence;
— առաւօտն, այգն, at break of day;
— երեկս, երեկոյս, or երեկոյն, towards the evening;
մեկնեցաւ — լուր համբաւոյ գալստեան նորա, he set out on the report of his coming;
— հակառակն, on the contrary;
cross-wise;
— միտ ածել or հարկանել, to think, to reason in one's mind;
— ոտն հարկանել, to trample under foot;
— թիւ մտանել, to be reckoned among;
— ամս տասն, during ten years;
եօթանասուն եւ հինգ ամք — ութ հարիւրով, eight hundred and seventy five years;
— փթթելն եւ գօսասցի, it will fade as soon as it uncloses.
to lay, to set, to put, to place;
to constitute, to found, to establish;
to apply;
— ի վերայ, to impose;
to put on;
— ընդ մէջ, to interpose;
վերստին —, to reinstate;
անուն —, to give a name, to name;
մարտ —, to make war;
պատիւ —, to honour, to show honour and respeet;
— զունկն, to obey;
— արծաթ ի շահ, to place money, to invest;
— գիրս, to compose books;
— ի սրտի, to think;
— առաջի, to propose;
— զանձն ի ձեռին, — զոգի ի բռին, to expose one's life;
to dedicate one's self;
— յապականութիւն, to to destroy;
մեզս —, վնաս ինչ or բազայս ի վերայ —, to blame;
to accuse, to impute;
— բանս, բան — ընդ ումեք, to agree, to come to an understanding;
to promise, to make an appointment;
վէրս —, վէրս ի վերայ —, to wound;
— ի դպրոց, to send to a hoarding-school;
— զոք ի նախատինս աղգաց, to make one the shame or laughing-stock of nations;
ի պահ —, to reserve, to put by;
խորհուրդ յանձին —, to take a resolution or decision;
պատուէր —, to give orders, to command;
— առ մինեանս, ընդդէմ մինեանց, to compare, to confront;
ընդդէմ բանս —, to speak against, to contradict, to oppose;
ձայն զկնի — ուրուք, to cry after some one, to call;
կեանս եւ մահ — ընդ ումեք, to agree to live or die together;
զգիշեր տիւ գնալ, to turn night into day;
քայլս —ի գնալ, to begin to walk;
եդից զքեզ յազգս, I will make thoe a father to nations;
եդից զքեզ յանապատ, I will turn thee into a desert;
սուր ի վերայ եդեալ կոտորել, to condemn to be shot (to put to the sword);
հանդստեան եւ գիւր կենաց — զանձն, to abandon ones self to dissipation;
դսրովանս թշնամանս, to outrage, to offend, to insult;
ասպատակ —, to ravage with troops;
արշաւանս —, to make inroads, to plunder;
երկիւղ մահու — ի վերայ, to threaten with death;
աղաղակ —, to cry;
աշխար —, to weep;
— առ իմիք, to add, to subjoin;
— զանձն ուրուք, to kill some one, to slay.
to carry, to fetch, to bring;
to strike;
— ընդ իւր, to conduct;
— ի ներքս, — ի մէջ, to introduce;
— ի վերայ or — թափել, to infer;
— ի or վերածել, to reduce;
— ընդ քարշ, to drag along;
— զբոցով, to pass through flame, to enflame, to burn;
— զմտաւ, to consider, to think, to reflect;
— զբռամբ, to seize, to lay hold of;
— զձու, to lay eggs;
առանց ընդ բանս ինչ ածելոյ, without making any objection, readily;
— զհերս, to raze;
— զիրեւ՝ յինքն, to seduce, to entice.
ear;
— ծովու, cove, creek;
— ձկան, mussel;
ձգել զականջ ուրուք, to pinch the ear of some one;
to rub his ears;
խնուլ զականջս, to stop one's ears;
ասել՝ խօսել յականջս, to speak in one's ear;
ցաւ ականջաց, ear-ache;
գէջ ականջաց, ear-wax.
to cut, to cut off, to lop, to cut down;
to divide, to separate;
to take away, to discontinue, to retrench;
to shear sheep;
to cut hair;
to castrate, to geld;
— ընդ մէջ or յերկուս, to divide in halves;
— ի չորս մասունս, to cut in quarters, to quarter;
— զանդամս մարմնոյ, to cut off, to amputate, to maim, to mutilate.
life;
being, days, existence;
health;
conduct, behaviour, manners, habits;
subsistence, living, nourishment;
means, circumstances, property, substance, goods, patrimony, inheritance, wealth, possessions, fortune;
the world;
ցկեանս, for -;
ի կեանս իմ, in all my -;
երբէք ի կեանս իմ, never in my -;
զամենայն աւուրս կենաց իմոց, formy whole lifetime;
յաւիտենական, հանդերձեալ —, eternal —, the — to come, the next world;
ընթացք՝ վախճան՝ երկարութիւն կենաց, the course, the duration & the end of -;
մեկին or ամփոփ, անշուք or աննշան —, a. retired -;
obscure —, — of obscurity;
խստամբեր դժոխըմբեր՝ վտանգալից՝ բազմավրդով՝ վատ՝ չարակեաց՝ անգործ՝ ունայն —, an austere, frightful or insupportable, perilous or hazardous, checkered, base, wretched, unoccupied or idle, useless -;
— զերծ ի հոգոց եւ ի կրից, a — free from passion, uneasiness or anxieties;
անպաճոյճ՝ սակաւապետ՝ շինական՝ վաստակասէր՝ ժիր՝ զգաստ —, a simple, frugal, rural, laborious, active, sober -;
անարատ՝ բարեկարգ՝ չափաւոր՝ տեսական՝ անհոգ —, a pure, regular, moderate, contemplative, careless —;
անդորրաւէտ՝ խաղաղաւէտ՝ փափկասուն՝ հեշտալի՝ զուարճալից —, a quiet or tranquil, peaceful, delectable, effeminate or luxurious, agreeable —;
սոսկական՝ անզբօս՝ հովուական վարել կեանս, to lead a private, serious, pastoral -;
վարել, անցուցանել զկեանս, to pass one's life;
հասարակաց վարել կեանս, to live in common;
բելրկրալից վարել կեանս, to lead a happy, comfortable —;
դողալ ի վերայ կենաց ուրուք, to tremble for another's — or days;
կեանս պարգեւել, to grant — to;
շահել զկեանս, to gain one's living;
ի վտանգ արկանել զկեանս, to imperil, to hazard or expose one's — to danger;
ազատել կամ կորուսանել զկեանս, to save or lose the —;
ի կենաց արկանել՝ զրաւել՝ կարճել՝ լուծանել՝ բառնալ, to deprive of —, to put to death, to kill;
ընդ մէջ կենաց եւ մահու լինել, to be a question of — or death;
ի կենաց անկանել՝ պակասել, to lose one' s life, to die;
հրաժարել ի կենաց, to renounce -;
փոխիլ ի կենաց աստի, to make one's exit from this world;
ելանել ի կենաց, to depart this -;
սուղ են —, — is short;
ի վտանգի կան — նորա, his — is in danger;
ընդ կեանս եւ ընդ մահ, half alive & half dead;
տալ տաց զկեանս իմ վասն նորա, I would lay down my — for him or her;
ի կեանս եւ ի մահու, in — & — death;
ժամանակն է ոստայն կենաց or որ հինու զկեանս, time is the stuff that — is made of;
ընդ կենաց եւ վախճանն, people die as they live.
gravimetry;
cf. Էջ.
division, separation;
scission, rupture, disunion, discord, dissent, schism;
sect;
heresy;
— առնել, to bring about a scission;
to sow discord;
եղեւ — ի ժողովըրդեանն վասն նորա, there was a division among the people because of him;
դարձեալ — լինէր ի մեջ հրէից, there was a dissension therefore again among the Jews;
— անկեալ էր ի մէջ նոցա, they were divided among themselves;
they were at variance.
knee;
անկանիլ ի վերայ ծնգաց, ընդգճիլ ի —ս, to fall on one's knees, to kneel;
խոնարհեցուցանել զ—ս, to bend the knee;
անկանիլ առ —ս ուրուք, to fall throw oneself at the feet of;
փարիլ զծնդովք, to clasp the knees;
ննջել ի մէջ ծնգաց, to sleep on the knees of;
ի ծնգաց կալ, to be kneeling;
with bended knees, upon one's knees;
—ք նորա կթուցեալ դեդեւէին, his legs tottered under him;
cf. Ծնկու չափ.
knot.
cf. Ծփիմ;
— ընդ մէջ յուսոյ եւ երկիւղի, to fluctuate between hope & fear.
contrariety, opposition, resistance, hostility, adversity;
contestation, dispute, quarrel, contest;
combat, conflict;
— յուղել զիմեքէ, to strive for;
— կրել, to experience adversities;
եղեւ — մէջ նոցա, a dispute arose between them;
—ի ներքս անկեալ, in consequence of disagreement;
— ձիոց, horse-racing.
cf. Թիկնամէջ.
to affirm, to fortify, to consolidate, to confirm, to strengthen;
to tighten, to strain, to restrain, to draw closer, to bind faster, to tie tight;
to constrain, to enforce, to press;
to invigorate, to corroborate, to encourage, to inspirit, to remove one's fear;
to persist, to insist, to urge, to be bent upon, to pretend, to maintain;
— զմէջ or գօտի ընդ մէջ, to gird up one's loins;
to arm or prepare oneself;
— զանձն, to refrain oneself, to keep with in bounds, cf. Ժուժկալեմ;
— զանձն ընդդէմ, to provide against;
— զհաւատս, to confirm the faith.
thermometer;
— բնական, natural -;
— բուսական, vegetable -;
— օդեզէն, air — or atmospherical -;
— ալքոհլեան, spirit -;
— տարբերական, differential —;
— մետաղական, metallic —;
— ծայրագոյն ջերմութեան կամ ցրտութիւն, maximum — & minimum —, self-registering —, register —;
— հարիւրամասն —, centigrade -;
— Ռէօմիւրի, Ֆարէնհայթի, Reaumur's —, Fahrenheit's —;
—ն բարձրացաւ՝ էջ մի աստիճան, the — has ascended, has fallen one degree;
—ն զրոյէն մի աստիճան վար՝ վեր է, the — is one degree ahove or below zero.
hope, hopes, expectation, longing;
confidence, trust;
դեռածին, հաւաստի, կենդանի, եռանդուն, մխիթարիչ, մեծ, կոյր —, renewed or reviving, well-grounded, lively, ardent, solacing, great, blind hope;
ընդունայն, տկար, անստոյգ, պատիր or խաբէական, սուտ, խուսափու, անմիտ —, vain, weak, uncertain, delusive or deceitful, false, fleeting, foolish hope;
նշոյլք յուսոյ, the rays of hope;
բառնալ զ—, to take away or put out hope;
զհետ գնալ սնոտի յուսոյ, to abandon oneself to chimerical hopes, to hunt a shadow;
սնոտի յուսով պարարել, ի սնոտի — կապել, to nourish oneself with vain hopes;
քաղցր յուսով պարարիլ, to hug oneself with the delightful hope;
գեղեցիկ յուսով պարարել, թարթափեցուցանել զոք, to feed or entertain one with flattering hopes or chimeras, to keep one in suspense;
to ridicule, to deride;
վհատիլ ի յուսոյ, to lose hope;
հատանել զ— իւր, to despair, to give up all hope, to be in despair;
յուսով կեալ, to live in hopes;
դնել զ— իւր ի վերայ ուրուք, to build on one's hopes;
— տալ, to cause to conceive hopes, to give hope, to inspire with hopes;
ի դերեւ հանել զ— ուրուք, to deceive one's hopes or expectations;
լնուլ, կատարել զ— ուրուք, to fulfil a person's hopes;
ծփել ընդ մէջ յուսոյ եւ երկիւղի, to hover between hope and fear;
— է ինձ, I have some hopes;
— մի այսպիսի է ինձ զի, I hope that, I am in hopes that;
— իմ է, that is my only hope;
փակեալ յամենայն յուսոյ ակնկալութեան, hopeless;
— եւս շիջեալ էր յիս, hope died within me;
բարձաւ ամենայն — փրկութեան, all hope of safety was lost;
պակասեալ յամենայն յուսոյ փրկութեան, despairing of life;
հատաւ — նրան, he despaired;
հատաւ — մեր, our hope is vanished;
դու ես միակ — իմ, all my hopes are in you;
cf. Հատանիմ;
արծարծել զ—, to revive hope.
to cut to pieces, to cut up, to tear in pieces;
անդամ անդամ —, to dismember, to tear limb from limb, to pull to pieces, to dilaniate;
— ընդ մէջ, to divide in halves;
to cut or break asunder.
to draw or bring near, to advance, to put forward;
to present, to offer, to dedicate;
to sacrifice;
ի մէջ —, to relate, to report.
to make haste, to hasten, to be quick, eager, to hurry;
to strive, to endeavour;
to be diligent, to apply oneself to;
չ-, to be slow, not to hurry, to take one's time;
փութալով առնել զիմն;
to do anything in a hurry;
փութա՛, quick! make haste!
փութա՛ էջ այտի, come down quickly!
յայն միայն փութայր, he dreamed of nothing else than;
յայն առաւել փութամ զի, my chief desire is to;
եւ զիա՛րդ փութամ մինչեւ կատարեսցի, and how am I straitened till it be accomplished !.
to be fallen down, overthrown, to fall or go to ruin;
to roll, to tumble;
գելոյր տապալէր երկդիմի մտօք, he tortured himself with uncertainty;
տապալեալ անկաւ երիվարն, the horse fell, was broken down;
տապալեցաւ ի մէջ ոտից նորա սիսարա, Sisera rolled under her feet.
witness, testimony, evidence, deposition, attestation;
opinion, authority;
certificate;
allegation, citation;
martyrdom;
— յաւիտենից, eternal witness;
— տալ, դնել, to bear witness or testimony to, to testify;
to protest;
— ի մէջ բերել, մատուցանել, to quote, to cite;
ըստ վկայութեան ամենայն աշխարհի, according to universal opinion.
archbishop, metropolitan.
• , ի-ա հլ. (յգ. -ունք) «մեծ կամ գլխաւոր եպիսկոպոս» Ագաթ. Խոր. Յհ. կթ. Լմբ. պտրգ. Մխ. դտ. յետնա-բար ասւում է նաև արհիեպիսկոպոս, արշի-եպիսկոպոս կամ արհեպիսկոպոս, եպիսկո-պոս արհի, եպիսկոպոս արշի, կրճատմամբ էլ պարզապէս արհի։ Այս բառից են արք-եպիսկոպոսապետ Բուզ. դ. 4. արքեպիսկո-պոսութիւն Յհ. կթ. արքեպիսկոպոսական, արքեպիսկոպոսարան (նոր գրականի մէջ)։
termination, completion, consummation, end, term, point, extremity, issue, exit, conclusion;
fall, termination, cadence;
— դնել, to end.
• «վերջացնել», սանս. sanoti բառերի հևա. հաւերէնի մէջ արտ մասնիկ է. հմմտ. պարարտ<պարար։ Գազանճեան. Արև. մամուլ 1902, 74 ա յաւելուածով վերջ բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-աւ Salemann՝ անդ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի սանս. avarati «ա-ւարտ», վերջ»։
shore, bank, brink, coast;
steep bank, bold shore.
• ԳՒՌ.-Տփ. ափ «ջրի եզերք», բայց նաև ափն «մի բանի եզերքը» (ինչ. տախտի ափնումը, շորի ափները). Վն. mփ, Ալշ. յափ. Ոզմ. հափ «ջրի ափ». այստեղ է պատկա-նում նաև ափնի, ափնիք Վն. «այգիների մէջ չորս պատերի տակի մասերը»։ Նոր բառեր են առափ, առափունք, առափտել։
door
• «դուռ». մէկ անգամ ունի Մագ. իր իբրև մեկնութիւն Բաբ յատուկ անուան։ Ըստ այսմ այս բառը մեր մէջ գործածուած չէ։
• (կամ բաբոյ). անծանօթ բառ. առան. ձին չէ գործածուած, այլ կայ միայն ջրաբաբ, ջրաբաբոյ բուսանուան մէջ, որ յիշում է Գա-ղիան. բառիս իմաստը անյայտ է. մեևնւում է զանազան ձևերով. ըստ ոմանց նշանաևում է «ջրկոտեմ», ըստ այլոց «սամիթ կամ տուզտ և կամ մոլոշ». ըստ Բժշկարանի «սամիթ»,
bow;
arc of a circle, arch;
— երկնից, rainbow;
այր աղեղան, archer.
• Schröder, Thes. 46 արաբ. [arabic word] 'aqn բառից։ Müller SWAW 88, 12 յն. ὥλένη «թև, բազուկ, ձեռք», լտ. arrus «աղեղն»։ Bugge, Btrg. 36 սանս. arāla «ծռած, կորացած» բառին ցեղա-կից, Հիւնք. ուղիղ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 101 -եղն համա-րում է մասնիկ, ինչպէս և տառեղն. ասեղն, բաղեղն, պնեղճ բառերի մէջ։
supplication, petition, deprecation, entreaty;
— արկանել, — մատուցանել, յ— մատչել, to supplicate, to implore, to pray, to request.
• , ո և ի հլ. «աղաչանք, պաղա-տանօ» ՍԳր. Ոսկ. ես. «գութ, ողորմութիւն» Սեբեր. (յաղերս ածիլ կամ խոնարհեցուցա-նել «աղաչելով ողոքել» ոճի մէջ), «չքմե-ղութիւն, ջատագովութիւն» ՍԳր. Ոսկ. «մէ-կի սիրտը շահելու համար տրուած ընծայ, նուէր» Խոր. Նար. «յարաբերութիւն» Ոսկ-Եբր. Հռութ. «աղաչական, մեղմ (ձայն)» Եփր. ել. Եղիշ. որից աղերսել ՍԳր. աղեր-սալից Եզն. աղերսական Ոսկ. ես. աղերսանք Ոսկ. ոճով ասւում է յաղերս անկանիլ, յաղերս մատչիլ, աղերս լինել, աղերս արկանել «ա-ղաչել»։ Նոր բառեր են աղերսագին, աղեր-սագիր, աղերսախառն ևն։
now ! now then ! come on !
• Peterm. 29, 34, 25 յն. άγε, լտ. age «օ՛ն, բե՛րի մէջ»։ Այսպէս նաև Հիւնք։ Այս մեկնութիւնը թէև շատ ճշմարտա-նման, բայց սխալ է γ-g-ղ ձայնա-փոխութեան պատճառաւ, որ անկարելի է։ Եթէ մեր բառը յունարէնից փոխա-ռութիւն լինէր, պիտի ունենար *ագէ ձևը, իսկ եթէ բնիկ հայ լինէր և յոյն ձևին ցեղակից՝ պիտի ունենար *ած ձևը։ Նկատելի է նաև թէ Ս. Գրքում բառս շատ անգամ համապատասխա-նում է յն. բնագրի μή ϰαὶ, ἀλλά, γαρ ձևերին. մինչդեռ եթէ յունարէնից փո-խառութիւն լինէր, ամէն անգամ ἀγε ձևի դեմ դրուած պիտի գտնէինք։ Այս պատճառաւ ահա Lagarde, Տէրվիշեան և Հիւբշման չեն ընդունած այս մեկ-նութիւնը։ Ըստ Տէրվ. Նախալ. 63 բառս հյ. աղաղակ, աղմուկ, յն. ἀλαλά, սանս. ār «օրհնել», are «աղէ՝» ռա-ռերի հետ գալիս է հնխ. ar արմատից։
• Յունարէն բառի թարգմանութիւնն է հյ. բե՛ր, բե՛ր ի մէջ «օ՜ն, դէ՛հ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 339 թրք. [arabic word] hele «դե՛հ»։
• «մի տեսակ բոյս է. գործածւում է բժշկութեան մէջ. cassia senna. սինամէքի» Բժշ.։
provision;
cf. Համբար.
• «շտեմարան» Ա. մնաց. իը. 12. «մթերք, մթերած բաները» Նար. Լմբ. սղ. գրուած է նաև ամպար. որից ամբարել Յովէլ, աւ 18. ամրարանոց Խոր. Ասող. ջրամբար Արծր. ամբարապետ Փարպ. հին լեզուի մէջ աւելի գործածական է համբար, ի-ա հլ. «մը-թերանոց. 2. մթերք» (այսպէս Ս. Գրքում 20 անգամ գործածուած է համբար, մէկ անգամ ամբար), յետնաբար ո հլ. (ինչպէս է և ամ-բար), որից համբարանոց Ղկ. ժբ. 24 կամ համբարոց Ագաթ. համբարել ՍԳր. Եւս. քր. խոտահամբար Ագաթ. յոգնահամբար Նար. Սկևռ. աղ. համբարակալ. Եփր. ա. 128 (սխալ է համբարակեալ. տե՛ս վարդանեան ՀԱ 1913, 301-2). համբարածու «պարենավաճառ» Յհ. կթ. բամբարական կամ համբարան «ար-գանդ» Թէոդ. Խչ.-հնագոյն վկայութիւնը գտնում ենք հին հայկական առածի մէջ. Թէ քո Շարայի որկորն է, մեր Շիրակայ ամ-բարքն չեն. Խոր. ա. 11։-Առանձին տե՛ս համբարակ, համբարակապետ, համբարա-պաև։
• ԳՒՌ.-Երև. Ննխ. Տփ. ամէն, Ախց. Գոր. Խրբ. Կր. Հճ. Ղրբ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. ամմէն. Ռ. անմէն. Ոզմ. հա՛մմէն. Հմշ. էմէն. Ակն. էմմէն. Սլմ. ըմմէն. Անտ. է՛մըն. Տիգ. ըմմըն. Մրղ. ըմմըեն, զըմմըին, Ասլ. բամմէն. Մշ. յըմէն, Ալշ. յըմմէն. Մկ. հըմէն. Վն. հըմէն, զըմէն. Ագլ. Գղ. ա՛մման. Ղրդ. օմէն. Մղր. օ՛մմէն սեռ. ումմուզո՛ւն, ումուցո՛ւն. Մժ. ճումմուն։-Ինչպէս շատ բարբառների, նոյն-պէս և գրական լեզուի մէջ ամէն հնչւում է զոյգ մ-ով. այս բանը յառաջ է գալիս արդի հայերէնի այն յատկութիւնից, որով մի բառ աւելի ուժգին արտայայտելու համար երկ-րորդ վանկի առաջին բաղաձայնը կրկնւում է, եթէ 2 ձայնաւորի միջև ընկած լինի. ինչ, բոլլո՜ր, յիմմա՛ր, ապպո՜ւշ ևն. իսկ ամէն բառը միշտ էլ առատութեան հետ կապուած լինելով՝ ամմէն սաստկականը ընդհանուր գործածութիւն ստառաւ։
atlas.
• «մի տեսակ թանկագին կտորե-ղէն». հնագոյն վկայութիւնը գտնում եմ 119z թուի մի արձանագրութեան մէջ՝ Վիմ. տար. 39. Եռևու վառ ատլաս. աւելի ուշ՝ 1261 թուին. Վիմ. տար. 103՝ Երկու նափորտ նա-սիճ և ատլաս վառ։
cf. Բարձրաւանդ.
• = Կազմուած է բարձ+ւանդ բառերից. վերջինը գտնում ենք նաև սարաւանդ, սա-րաւանդակ, գահաւանդ, գահաւանդակ և դա-րաւանդ բառերի մէջ. այս բոլորի մէջ էլ -ւանդ ունի «բարձը տեղ» նշանակությունը։--ւանդ բառը գտնում ենք նաև մի քանի ուրիշ բառերի ծայրը. ինչ. պարաւանդ, շարաւանդ, վարաւանդ, բահուանդ, որոնց բոլորի մէջ նշանակում է «կապ» և փոխառեալ է իրան. band, wand «կապ» բառից (աւելի ընդար-ձակ տե՛ս բահուանդ բառի տակ)։ Յայտնի չէ թէ այս երկուսը միևնոյն բառե՞րն են. ու-րիշ խօսքով պրս. band «կապ» ունէ՞ր նաև «տեղ, բարձր տեղ» նշանակութիւնը։ Երկու-սին իբրև միջին օղակ ծառայի թերևս հյ. դա-րաւանդ «բարձունք» իբր պրս. [arabic word] dar-band կամ [arabic word] darvand «լեռան կիրճ ևն»։-Աճ.
Belial;
devil, demon.
• -Եբր. [hebrew word] bəli-ya'al բառն է, որ կազմուած է bəli «ոչ, ան-» և ya'al «օ-գուտ» բառերից. ուստի բուն նշանակում է «անպէտք, անօգուտ, անպիտան», բայց լե-տոյ նաև «չար, վատ, ապականօղ» և յատ-կացուեց սատանային. «չար» իմաստով գոր-ծածուած է Դատ. ի. 13, ուր Ս. Գրքի աշխար-հաբար թարգմանութեան մէջ իրօք գտնում ենք «չար զաւակ մարդիկը», իսկ Բ. կոր. զ. 15 առնուած է «սատանայ» իմաստով։ Ս. Գրքի յունարէն թարգմանութեան մէջ տառա-դարձուած է բառս βeλίαλ և βελίαρ (այլուս կայ և βελίας. տե՛ս Sorhocles 305 ա), Վուլ-ռատայի մէջ belial, ասոր. [syriac word] beliar, որից կամ յունարէնի երկրորդ ձևից էլ տա-ռադարձուած է հայերէնը։
• ԳՒՌ.-Շմ. բէլյար (գործածական է միայն անէծքների մէջ)։
step;
sanctuary;
seat, bench, bar;
tribunal.
• , ի-ա հլ. «դատաւորական աթոռ, քա-րոզչական ամբիոն» ՍԳր. «խորանի տեղը՝ եկեղեցու մէջ» Խոր. Յհ. կթ. «գահոյք, բազ-մոց, նստարան» Յհ. կթ. Վրդն. ծն. որից բե-մական Յհ. կթ. Նար. Սարգ. բեմասացութիւն Խոր. Խոսր. պտրգ. գրուած է նաև բեմբ (հմմտ. պատշգամ և պատշգամբ) Ոսկ. յհ. ա. 12. Փարպ. Նար. Տօնակ. որից բեմբական խոսր. ձ. գրաբեմբ Զքր. սարկ. Գ. 12. նոր գրականում ընդունուած է միայն բեմ, որից շինուած են բեմադրել, բեմադրութիւն, բե-մայարդար. բայց կայ նաև բեմբասաց, բեմ-բասացութիւն, բայց ո՛չ բեմասաց, բեմասա-ցութիւև։
beaver, civet, civet-cat.
• = Պհլ. beš-mešk՝ նոյն անասունն է, որ յիշուած է մուշկ արտադրող անասունների մի շարքի մէջ. պրս. [arabic word] bēš-mūš «մը-կան նման մի կենդանի է, որ բէշ կոչուած թունաւոր խոտի տակ է բնակում և որի միսը նոյն խոտով թունաւորուածներին իբր հակա-թոյն է ծառայում». ասոր. ❇ bēšmūšk նոյն նշ. իրանեան բառը ծագում t bēš «բէշ խոտը» + [arabic word] mūš (պհլ. mešk. բելուճ. mušk) «մուկ» բառերից։-Հիւբշ. 196։
• ՆՀԲ մեկնում է պրս. [arabic word] pušek «կա-առւ» և [arabic word] mušk «մուշկ» բառերից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տւել են միաժամա-նակ Պատկ. Aрм. reorp. 80 և Las Sуmmicta 91, որ սակայն ինքը չէ ռն դունած Arm. St. § 390։ Muller WZKM 8, 185 տեսնում է պրս. [arabic word] բա-ռի մէջ։ Նորայր ՀԱ 1925, 407 հա՛յ բառի ձևը սխալ գտնելով՝ սրբագրում է ոսա պարսկերէնի՝ բիշմուշ. (բայց պէտք չէ առնել պարսկերէնը, այլ պահլաւերենը, որով գոնէ վերջին կ ձայնը արդարա-նում է)։
physician, doctor.
• = Պհլ. [hebrew word] bižisk, biǰisk «բժիշկ». biǰiskih «բժշկութիւն», նորագիւտ մանիք. պհլ. [hebrew word] bzišk «բժիշկ» (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8, 61), պրս. ❇ bizišk եամ ︎ bjjisk «բժիշկ». սրանց հևա հմմտ. զնդ. baešazyeiti «բժշկում է». ❇ baēšaza-«բուժիչ, բժշկութիւն, դեղ, դարման» (որից կազմուած է պհլ. bēšazak). [other alphabet] ︎ baēšazya-«բժըշ-կող», սանս. [other alphabet] bhēš̌ajá-«դեղ, բժըշ-կող», bhišaǰyáti «բժշկում է», bhišáǰ «բր-ժիշկ, դեղ», bhišák «բժիշկ», bhēšaǰyá-«բուժարար»։ Այս բոլորը ծագում են զնդ. biš=սանս. bhiš-«դեղ» բառից, ըստ Bart. holomae 915, 966-7։ Բառիս հպրս. ձևը յայտնի չէ. եթէ ի նկատի առնենք սանս. ձևերը՝ պիտի ունենայինք հպրս. *biš̌ai կամ *γišaz, իսկ եթէ ի նկատի առնենք զնդ. ձևերը՝ պիտի ունենայինք հպրս. *bišaz։ Պհլ. բառի հնագոյն ձևն էր *bišaǰk կամ *bišazk, որոնց մէջ երկրորդ ձայնաւորը հետևելով առաջինին և š բաղաձայնը հե-աևելով ), z բաղաձայններին, յառաջացան biǰisk և bižišk. վերջինից է հայերէնը։ Կապ չունի բոյժ բառի հետ, որ տե՛ս ա-ռանձին։-Հիւրշ. 120։
large stick, club, cudgel.
• Bugge, Etrusk. u. Arm. 93 բրած = ետրուսկ. frast։ Հիւնք. լտ. virgula «ճիւղ, ցուպ» բառից։ Bugge IF 1, 452 կցում է յն. φίτρος «կոճղ, ծառի բուն, փայտի կտոր» բառին՝ իբր հնխ. bhitro-ձևից։ Սրա վրայ Հիւբշ. 429 աւելաց-նում է նաև գերմ. Beil, հբգ. bīhal (<*biθla<հնխ. bhéitlom) «տապար. կացին», հսլ. biui «զարնել, ծեծել». բայց Հիւբշ. իրարից բաժանում է բիր «մահակ», որ հանում է հնխ. bhitro-ձևից և բիր, բրել, որ վարանում է կցել բահ բառին։ Müller WZKM 8, 358 պրս. bīl, bāl «բահ» բառի հետ։ Bugge, Lykisch. Stud. 1, 16 բիր. բրել գտնում է (λαββὸρινϑος բասի մէջ։ Scheftelovitz
blood-colour.
• , ա հլ. գործածուած է Ս. Գըրում իբրև յատուկ անուն. բայց յետոյ իբր «արե-նագոյն կարմիր» Կոչ. 253. Նար. կը. և մծբ. Լմբ. հմբ. Շնորհ. տաղ. որից բոսորաբուղիւ «արիւնաբուղխ» Նար. կուս. 418. բոսորած «կարմրած» Ճառընտ. բոսորակայլակ «կար-միր կաթիլներով» Նար. խչ. 392. մծբ. 449. բոսորային «կարմրագոյն» Նար. Շար. բոսո-րատիպ «արիւնագոյն» Լմբ. հմբ. բոսորե-րանգեան «կարմրագոյն» Նար. տաղ. Նոր գրականում (յատկապէս բանաստեղծական լեզուի մէջ) բոսորագոյն, բոսորագեղ ևն։