singularity.
· Calfa
Աստուած ինքնաբուն, վսեմական գոյութիւն. նոյն եզականութիւն՝ երկրպագեալ ի բոլոր եղականաց՝ իմանալեաց եւ զգալեաց, ոչ ի բաց բարձրեալք զհայր եւ զորդի եւ զհոգին սուրբ. (Պիտառ.։)
cf. Եթերախաղաց.
· Calfa
Եթերական հուր. (Շ. թղթ.։)
Եթերական օդոց. (Աթան.։ եւ Բենիկ.։)
Կէտ երկնամիջակ, կէտ ժամադիտակ, կէտ եթերական, կէտ սուզական. (Տօմար.։)
belonging to elephantiasis;
affected with elephantiasis;
— ախտ, բորոտութիւն, elephantiasis.
· Calfa
, գրուած նաև եղեփանդա-կան, եղեփանդեան, եղափանդական «մի տե-սակ բորոտութիւն». բուն նշանակութիւնն է «փղական». Խոր. բ. 8. Վրք. սեղբ. տպ. Վե-նետ. էջ 28, 36, 38. տպ. էջմ. 722, 737, z42,
= Յն. ἐλέφας (սեռ. ἐλέφαντος) «փեր։ բառից՝ հյ. -ական և -եան մասնիկներով, եբր թրգմ. յն. ελεφαντίασις «մի տեսակ բորոտութիւն», ἔλεφαντιαxός «ելեփանդա-կան» ևն ձևերի. սրանից է փոխառեալ նաև elephantiasis եւրոպական գիտական բա-ռը։ -Հիւբշ. 348։
Ելեփանդական բորոտութեամբն ... ապականեցաւ. (Խոր. ՟Բ. 8։)
Եղեփանդական բորոտութիւն ... Զեղեփանդական բորոտութիւն որպէս թեփ ձկան ի բաց ընկենոյր. (Վրք. սեղբ. եւ կոստ.։)
ԵԼԵՓԱՆԴԱԿԱՆ կամ ԵՂԵՓԱՆԴԱԿԱՆ. բառ յն. էլէֆանդիգօ՛ս. ἑλεφαντικός այսինքն փղական, որ ասի զչարաչար բորոյ, որոյ քոսն երեւի որպէս մորթ փղաց.
that belongs to Greece;
Grecian, Greek.
· Calfa
Ստեփաննոս կարդացեալ, որ ըստ ելլեդականին պսակ առձայնի։ Ելլադական իւղեալ մրցողաց. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
ἐλλαδικός graecanicus Որ ինչ սեպհական է բնակչաց Ելլադայ, այսինքն աշխարհին հելլենացւոց. յունական.
ecclesiastic, belonging to the church;
ecclesiastic, clergyman.
· Calfa
Եկեղեցական կարգ, կամ հաւաք, ուխտ, խորհրդածութիւն, գաւիթ. եւ այլն. (Ագաթ.։ Սհկ. եկեղ.։ Փարպ.։ Նար.։)
Պաշտօնէիւք եկեղեցականօք։ Եկեղեցականքս քրիստոնէից՝ ընդ ղեւտականացն։ Յարդարիչն, կամ ամրութիւն եկեղեցականաց. (Նար.։)
Եկեղեցականացն բարեկրօն լինել. (Խոսր.։)
Դու՝ որ եկեղեցականդ ես, մեկնեա՛ (զձայնս սուրբ գրոց). (Սեբեր. ՟Ե։)
ἑκκλησιαστικός ecclesiasticus Որ ինչ եկեղեցւոյ է սեպհական. եկեղեցնայ.
clericalism;
holy orders;
թողուլ զ—, to abandon the career or state of a clergyman, to throw off the surplice or the cowl.
· Calfa
created, made.
· Calfa
Եղականիս բնութեան գտցի արարիչ։ Ի վերայ եղականացս՝ փոփոխումն ասելով. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մարմին եղեալ ի փրկութիւն եղականացս. (Շար.։)
Չէ՛ր հնար եղական բնութեան զեղական ազատել, այլ միայն անեղ արարչին. (Խոսր. պտրգ.։)
Բարձրեալն քան զերկրաւորս, անստեղծն քան զեղականս. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
Երանութեանց արժանանան, որք տեսանեն զայս՝ եղական. (Շ. ապիրատ.։)
γενητός factus, creatura Եղեալ կամ գոյացեալ ի ժամանակի. արարած. ստեղծուած. եւ Արարածական. ստեղծած, ոչնչէ եղած.
with creation;
like a created being.
· Calfa
Որպէս եղական. ըստ կերպի արարածոց.
Ադամն վերին (քրիստոս) եղականապէս փոխաձեւեալ. (Նար. խչ.։)
to create, to cause to exist.
· Calfa
Ըստ պատկերի իւրում եղականացոյց զնոսա. (Ոսկիփոր.։)
fraternal.
· Calfa
Եղբայրական ախտակրութիւն, կամ համարձակութիւն, անուն, համբակ. (Իգն.։ Լմբ.։ Տօնակ.։ Նար. խչ.։)
ἁδελφικός fraternus, germanus, -um Որ ինչ անկ է եղբարց կամ եղբայրութեան. հարազատական.
flagitious, wicked, rascally;
bad, malicious;
enormous, atrocious.
· Calfa
Չար. չարագործ. թշուառական.
Զհատուցանելն եղեռնականացն. (Նար. ՟Խ՟Ե.)
Եղեռնականք. լալոյ արժանի գործ»)։
Եղեռնական՝ թշուառս անձին. (Յիսուս որդի.։)
Հայցեա՛ զթողութիւն ... սխալանաց եղեռնականիս. (Սկեւռ. աղօթ.։)
Եղեռնական չարիք, եւ սովորական յանցանք իմ. (Մարաթ.։)
Եղեռնական բարք. (Յիշատ.։)
mournful, dismal, dreary;
lamentable, plaintive;
tragic;
— կատակերգութիւն, tragi-comedy;
— վախճան, մահ, tragic end or death;
— տեսիլ, tragic, sad spetacle, tragedy.
· Calfa
(լծ. հյ. եղեռն, եղերք. յն. է՛լէղօս, որ է ողբերգութիւն։) Իբր Ողբալի. եւ Ողբերգական. եւ Եղեռնական.
Տաժանեալք եղերական սգովն ի ձեռն փայտին դառնութեան. (Թէոդոր. խչ.։)
Եւ ո՛չ եղերականք ջայլից ... կանանց լալականք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Հնչեցեալ յականջս եղերական թշուառս անձին. (Սկեւռ. աղ.։)
Կային աննըւազ, բաց ի միոյն եղերական անձին, անձին եղկելոյ տարամերժեալ ի բաղանիս յընթացս. (Շ. տաղ. քառասնից։)
corruptible;
fragile;
that may be effaced.
· Calfa
Եղծանելի. եղծանուտ. ապականացու. անցաւոր. մահկանացու.
Առ մարդ ոք եղծական։ Առ գիրն եղծական, եւ առ հոգին մնացական. (Նար. ՟Ծ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
Թէ զանեղծականսն խնդրիցեմք, եղծականքս յորդառատ գայցեն մեզ. (Ոսկ. եփես.։)
Մահու վայր՝ ի քեզ ինքեան ի բնութեանդ բունեալ, ի ձեռն երծական կերակրոյդ ընդ քեզ սնեալ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
plaintive, mournful.
· Calfa
(ի բառէս Եղո՛ւկ). Աւաղական. ողբական.
Եղկականն. (վա՛յ, աւաղ. Թր. քեր.։)
Զտառքս դամբանական եւ եղկական՝ ուժգնակի վերծանեալ. (Մագ. ՟Զ։)
Վա՛յ բառդ՝ եղկական լսի. (Երզն. մտթ.։)
Մուրանաս եղկականդ անձամբ. (Երզն. քեր.։)
hypostatical;
constitutive.
· Calfa
Շնչաւորին եւ զգայնոյն տարբերութիւն՝ ենթակայական (կամ ենթական) է կենդանւոյւ գոյացութեան. քանզի կենդանին՝ գոյացութիւն շնչաւո՛ր զգայո՛ւն է. (Պորփ.։)
Իսկ Սիմոն ջուղայեցի ենթակայական կոչեաց զգոյականն, հայելով ի լտ. substantivum
episcopal.
· Calfa
Յաղագս եպիսկոպոսական ձեռնադրութեանս. (Փարպ.։)
Մելքիսեդեկ ... եպիսկոպոսական արքայապատիւ ճոխութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
ἑπισκοπικός episcopalis Սեպհական եպիսկոպոսի եւ եպիսկոպոսութեան.
of three cubits or fathoms.
· Calfa
Եռականգուն մեծութիւն ունել։ Ոչինչ է ներհական եռականգնումն։ Եռականգունն՝ քանակ նշանակէ. (Արիստ. ստորոգ.։)
musical;
musician;
—ն, music.
· Calfa
Որ ըստ երաժշտական արուեստի յարմարէր զնա։ Իբրեւ գործւով երաժշտականաւ կարասցէ ոք յարմարել։ Յարմարական եւ նուագաւոր բաղաձայնութիւն կատարէր, եւ արդարեւ երաժշտական. (Փիլ.։)
Քաղցրացուցանէր ոմանց զկարգս երաժշտական. (Եղիշ. ՟Գ։)
Հեթանոսք աղաղակեն, եւ լինին երաժշտական քարոզք (կամ քարոզութիւն) իմոյ աստուածութեանս. (Զքր. կթ.։)
Երաժշտական թռչնոցն երգովք ամենայն վայրք հնչէին. (Նիւս. կազմ.։)
Քերականութիւն՝ քերականին, եւ երաժշտականութիւն՝ երաժշտականին։ Երաժշտականքն եւ քերթողքն վկայեն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Քան զերգս՝ երաժշտականաց ձայնս։ Զերաժշտականաց զերանաւէտ զհոգեղէն հնչմունս. (Շար.։)
Նուագ երաժշտականաց ի քաղցր գինւոջ. (Սիր. ՟Լ՟Ե. 8։)
Թուականն (այսինքն թուաբանութիւն) բաղկանայ ի տարորոշ քանակէն՝ որ ըստ ինքեան, իսկ երաժշտականն ի տարորոշ քանակէն՝ որ ըստ բաղազանութեան։ Զթուականն փիւնիկեցիք գտին. իսկ զերաժշտականն թրակացիք։ Երաժշտականին յարակայանայ եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Բաժանեալ էր մեզ յայնժամ երաժշտականն. էր տեսակ ինչ երերգոյ՝ իղձք առ աստուածսն. միւս տեսակ՝ ողբք. եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
μουσικός, -κή, -κόν musicus, -a, -um Որ ինչ սեպհական է երաժշտաց եւ երաժշտականութեան. գուսանական.
Ձայն ... երաժշտականաց արուեստականաց». յն. մի բառ. μουσικός.
music.
· Calfa
Երաժշտականութիւն՝ ուրումն մակացութիւն ասի. (Արիստ. որակ.։)
Ըստ երաժշտականութեան՝ եօթնաղի քնարն գրեթէ քան զամենայն գործիս լաւագոյն է։ Որ յերկնին է երաժշտականութիւն։ Ամենայարմար եւ արդարեւ երկնային երաժշտականութիւն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
Քաղցր եւ ախորժ է մարդկան՝ լուր երաժշտականութեան. (Լմբ. սղ.։)
(Ի թռչնոց) ոմանք բնաւորականք յինքեանց երգեցօղ երաժշտականութեամբն. (Պիտ.։)
μουσική musica որ եւ ասի ԵՐԱԺՇՏԱԿԱՆՆ. Արհեստ երգոց եւ նուագաց. երաժշտութիւն. քաղցրաձայնութիւն եւ եղանակ արուեստական. (ի յն. մուսիքի՛).
that goes in company, sociable.
· Calfa
Զիա՛րդ ոմանք (ի կենդանեաց) երամականք են, եւ այլք միայնակք. (Առ որս. ՟Է։)
happy, blissful;
beatific.
· Calfa
Երանական քահանայապետութիւնք, կամ տեսութիւնք նոցա։ Երանական շնորհ, կամ լոյս, պսակ, սահման, հրաման, հատուցումն. (Դիոն.։ Շար.։ Նար.։ Սարկ.։)
of the zvening;
western;
— պարտէզք, the Hesperides.
· Calfa
Զերեկորնական սեղանսն. (Սոկր. ՟Ա. 17։)
Երեկորնականք եթոպացիք։ Զերեկորնական պարտէզսն. (Խոր. աշխարհ.։)
fantastic, ideal.
· Calfa
Զնոյն զնախահարց ներպահեալ զերեւութական տեսութիւն։ Եթէ զերեւութական միայն զձեւն զինքեամբ արկաւ։ (եւ ի վերնագրի) Ընդդէմ երեւութականաց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Երեքանձնեայ.
· Calfa
ԵՐԵՔԱՆՁՆԱԿԱՆ ԵՐԵՔԱՆՁՆԱՒՈՐԱԿԱՆ ԵՐԵՔԱՆՁՆԵԱՅ ԵՐԵՔԱՆՁՆԵԱՆ. cf. Եռանձնական. որ եւ Եռանձնեայ, Եռանձնեան.
Միութիւն երեքանձնական։ Որպէս զերրորդութիւն վասն երեքանձնական երեւմանն (այսինքն դիմաց). (Դիոն.։)
Առանձնաւորութիւն երեքանձնական զօրութեանն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զերեքանձնական տէրութիւնն. (Զքր. կթ.։)
Երեքանձնաւորական աստուածութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Երեքանձնեայ.
· Calfa
ԵՐԵՔԱՆՁՆԱԿԱՆ ԵՐԵՔԱՆՁՆԱՒՈՐԱԿԱՆ ԵՐԵՔԱՆՁՆԵԱՅ ԵՐԵՔԱՆՁՆԵԱՆ. cf. Եռանձնական. որ եւ Եռանձնեայ, Եռանձնեան.
Միութիւն երեքանձնական։ Որպէս զերրորդութիւն վասն երեքանձնական երեւմանն (այսինքն դիմաց). (Դիոն.։)
Առանձնաւորութիւն երեքանձնական զօրութեանն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զերեքանձնական տէրութիւնն. (Զքր. կթ.։)
Երեքանձնաւորական աստուածութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
horse, of a horse, equestrian.
· Calfa
Աշխատեալ յերիվարական մրցմունս. (Նոննոս.։)
Զերիվարական խաղալիսն բացատրեսցուք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Այնպիսին կամ ի յերիվարականացն ոք, կամ ի մշակացն. (Պղատ. սոկր.։)
ἰππικός equinus, equestris Ձիական. հեծելական.
youthful, juvenile, young.
· Calfa
Սեպհական երիտասարդի եւ երիտասարդութեան, եւս եւ մանկութեան, եւ պատանեկութեան.
Երիտասարդական հասակ, կամ սէր, ցանկութիւն, եւ այլն. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 22։ Դիոն.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Կորուսանեմ զերիտասարդական համարձակութիւնս եւ զեռացումն սրտիս. (Ոսկիփոր.։)
Մինչեւ յերեսուն թիւն, որով երիտասարդական ամքն չափի. (Լմբ. սղ.։)
Ի տիոց անտի երիտասարդականաց մինչ զմիջահասակ արբունս ժամանակի (երեսուն ամաց). (Կաղանկտ.։)
royal, regal;
royalist;
— ճանապարհ, the king's highway, main road, the highway;
թագաւորական օձ՝ թագաւորական իժ, cf. Արքայիկ՞՞՞օձ.
· Calfa
Տանջես զմեղուցեալն դատաւորական սրտմտութեամբ, եւ յանձանձես զնա թագաւորական սիրով։ Թագաւորական իրք են առաքինութիւն, եւ առաքինութեան ծնունդք. (Փիլ.։)
Արիագոյն (այսինքն լաւագոյն) ասես լինել զքաղաքն ի թագաւորական քաղաքավարութեան. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Ամենայն թագաւորական գործոց առաջին եւ վեհագոյն. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Քահանայական եւ թագաւորական գաւազանացն միացեալ. (Շար.։)
Աղէքսանդրոս ասէր, ո՛չ է թագաւորական՝ գողանալ զյաղթութիւն. (Ոսկիփոր.։)
ԶԱստուծոյ կամ զԵրրորդութենէ ասի որպէս ամենաթագաւոր, ամենիշխան, կամ իբր գերարքայական.
Զսկզբնականի եւ թագաւորականի երրորդութեան զաստուածութիւնն։ Սրբոյ եւ թագաւորականի տեսութիւն երրորդութեան. (Ածաբ. կիպր. եւ Ածաբ. կարկտ.։)
Առաջինն, եւ ամենայն առաքինութեանն թագաւորականն, որ է խոհեմութիւնն. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Զձուս քարբից փշրելով ... զթագաւորական օձն ի մէջ ածիցեմք. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
Թոյնս շնչէ վաշխն չարագոյն քան զթագաւորական իժն. (Եփր. աւետար.։)
Զգլուխ թագաւորական իժին կոխան արարեր. (Սկեւռ. աղ.։)
Թագաւորական սուրբ երրորդութեանն. (Լմբ. սղ.։ որպէս յն. վասիլիգի՛. βασιλική ։)
βασιλικός regius, regalis Սեպհական թագաւորի, թագաւորաց, թագաւորութեան. արքայական. արքունի.
royalism.
· Calfa
Թագաւորական մեծութիւն, իշխանութիւն.
(Արծուին ի հրեշտակս նշանակէ) զթագաւորականութիւնն եւ զբարձրաբերձութիւնն. (Դիոն. երկն. եւ Շ. հրեշտ.։)
sorrowful, grievous, melancholy.
· Calfa
Տխրական, տրտմական.
Եւ այս են պատկանեալ թախծականացն կերպագրութիւնք. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
Րոտեա՛ զերկունըս թախծական. (Շ. թղթ.։ Շ. ոտ.։)
funeral, funereal;
— հանդէս, funeral, burial, funeral rites, procession or train.
· Calfa
Անսովոր ածանցք ի բառէս Թաղումն-իբրու Սեպհական թաղման. գերեզմանական.
Զմեռեալս հոգամք թաղմանական հանդիսիւ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
mercantile, com-merciale;
esteemed, precious, dear.
· Calfa
Բացցուք զթանգարական վաճառս հանթից, վաճառեսցուք լսելեաց զգիւտս աշխատութեան մերոյ. (Ագաթ.։)
theatrical, scenic;
— նկարք, scenery, scene;
— բանասերծութիւն, dramatic poetry, the drama.
· Calfa
rolling, that rolls.
· Calfa
հոլովական, այսինքն թաւալական. զի անուն ընդունակ է հոլովից. (Երզն. քեր.։)
κλειτός declinabilis Որ կարէ թաւալիլ, հոլովիլ. հոլովական. (յն. գլիդօ՛ս, իբր գլական, գլորական).
penetrative, subtile, piercing, pervious.
· Calfa
Թափանցական խառնութեամբ յաստուածութեանն ոգի՝ բաղկացոյց զգոյութիւն շնչոյս հրաշապէս. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Որ ազդողական զօրութեամբնթափանցական է քան զամենայն սուր երկսայրի՝ որոշումն ոգոյ եւ շնչոյ. (Ղեւոնդ.։)
subtile;
— ցաւ, ջերմ, phthisis;
cf. Նուրբ;
brach (sporting dog);
nitre;
cf. Բորակ.
· Calfa
«որսի շուն» Եղիշ. ը. էջ 158. ըստ ՆՀԲ գրուած է նաև փարագ, փարաք. փոխա-բերական իմաստով են փարաք «լկտի, խե-նէշ, պոռնիկ» Հին բռ. «շուն, աղտեղի» Բառ երեմ. 322, պառաք «պոռնիկ» Բառ. երեմ. 272. փարաքեան «աղտեղի» Մագ. գամագտ. (տե՛ս Մէնէվիշեան, ՀԱ 1911, 722), փարա-քումն «խենեշութիւն» Նար. խե, էջ 112. սը-րանց համար հմմտ. շուն, շնութիւն, շնա-ցեալ ևն. տե՛ս նաև պառական։
Հներից Լծ. նար. փարաքմունք «խենե-շութիւն» մեկնում է «պարսկերէն փերթ փերթ ասէ, որ է այլևայլ մեղքն» (սրա-նով պէտք է հասկանալ անբնական իւաոնո ոնը եանայս. հմմտ. Ղևտ. ժթ. 19=Օր. իբ. 9 «Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլևայլ», որ շատեր այս առումով են հասկանում)։ ՆՀԲ և ՋԲ (նոյնպէս և Աւե-տիքեան, Մեկն. Նար. Վենետիկ 1859, էջ 228) դնում են պրս. պարագ «շուն»։ Հիւնք. փարախ բառից։ Փորթուգալ փա-շա, Եղիշէ 467 բարակ «նուրբ» բառն է, իբր թէ «բարակ գլխով կամ բարակ մարմնով շուն»։ Bugge IF 455 իտալ. bracco, baiacco «որսի շուն» բառի հետ. որ մերժում է Հիւբշ. 343։-Բառիս հետ նոյն են ըստ Նորայր, Կոր. վրդ. 222 ֆրանս. braque, անգլ. brach «որսի շուն, մի տեսակ քերծէ»։ Բայց անգլ. brach, ինչպէս և հֆրանս. brac, իտալ. bracko հոմանիշից, որի հետ նոյն է մլտ.=հին ֆրիզ. barm-braccus (ըստ Kluge 70)։ Բայց յայտնի չէ թէ այս վերջինի՝ ծագումն ինչ է։ Սրա հետ նո՞յն են արդեօք թրք. [arabic word] baraq տեսակ որսի շուն, рoдъ nуделя», որ Будаговь 1, 251 կցում է ֆրանս. braque բառի հետ, առանց նկատի առ-նելու չաղաթայ. [arabic word] badaq հոմանիշր, որ փոխառութեան գործը խանգարում է։
Ըստ քերականաց՝ Նուրբ եւ լերկ տառ բաղաձայն։ (Երզն. քեր.։)
ԲԱՐԱԿ՝ ՑԱՒ, կամ ՋԵՐՄ. Ախտ մաշարայական՝ հիւծիչ.
Սպառեցան բարակք որսականք. (Եղիշ. Ը։)
cf. Բարբարոս.
· Calfa
«բարբարոսական, վայրենի» Ոսկ. ես. 221 կամ բարբարիկոն «վայրենա-կան, բարբարոսական» Անյ. քեր. 93. Արծր. հրտր. Պտկ. էջ 68. Մագ. և Երզն. քեր.։
= Յն. βαρβαριϰὸς «բարբարոսական», որի չեզոքն է βαρβαριϰὸν. երկուսն էլ ծազում են βάρβαρος բառից, որ տե՛ս տակը։--Հիւբշ. 343։
Հեգնելով ըստ բարբարիկ վայրենական մտաց. (Ոսկ. ես.։)
Հնազանդել ընդ ձեռամբ հեթանոսական եւ բարբարիկոն ազգին սասանականին. (Արծր. ՟Ա. 15։)
adj. s. barbarous, savage;
barbarian, cruel.
· Calfa
, ի-ա հլ. «այլազգի, օտարազ-գի, վայրենի ժողովուրդ» (իբր գոյ.), «վայ-րենաբարոյ, բարբարոսական» (իբր ած.) ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. որից բարբարոսական Ագաթ. Կորիւն. Պիտ. Փիլ. բարբարոսիկ Եւս. քր. ևն։
= Յն. βάρβαρος «ո՛չ-յոյն, այլազգ, օտար-ազգի, վայրենի», այս անունով էին որակում Յոյները բոլոր այն ազգերին, որոնք յունարէն չէին խօսում, որոնց լեզուն իրենց անհասկա-նալի էր. հմմտ. Անաքարսիսի խօսքը. «Սկիւ-թացիք բարբարոս են առ Աթենացիս և Աթե-նացիք՝ բարբարոս առ Սկիւթացիս»։ Նոյնպէս Ոմեռեոս ռանաստեղծր՝ աքսորուած օտար երկիր, գրում է. «Բարբարոս եմ աստ, զի ոչ ոք իմանայ զիս»։ Բառը յետոյ ստացաւ «վայրենի» նշանակութիւնը և փոխառու-թեամբ տարածուեց շատ ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. լտ. barbarus, ֆրանս. barbare, թրք. barbarləq «բռնակալութիւն», վրաց. ბარბაროსი բարբարոսի ևն։ Ըստ ծագման՝ յոյն բառը կցւում է սանս. barbaras «կա-կազ», սլով. brbrati, սերր. brboljiti «բռբը-ռալ», լիթ. birbti «բզզալ» ևն բառերին՝ իբրև բնաձայն (Boisacq 114)։ Յն. βάρβαρος բառը Weidner, Glotte IV 303 (տե՛ս Boi-sacq 1100) փոխառեալ է համարում բաբել, barbaru «օտարական» բառից։ Յոյն բառի «այլալեզու՝ անհասկանալի խօսուածք. աղ-ճատաբանութիւն» առումից է ձևացած հալերէնում էլ բարբարոս «բարբանջանք» ԱԲ։-Հիւբշ. 343։
Քաղաքական կարգօք, եւ ոչ որպէս զբարբարոսս. (Խոր. ՟Բ. 57։)
Մեկնազէն բարբարոս գնդից խաւարասիրաց։ Ի խժականաց բարբարոս ազգաց։ Զհրէայն եւ զխուժն, զհնդիկն եւ զբարբարոսն։ Անարի բարբարոսս քան զտիկինն հարաւային. (Նար.։)
Իբր Բարբարոսական.
signal, illustrious;
cheerful;
increased, flourished, flourishing, civilised.
· Calfa
. ի հլ. «պանծալի, փառաւոր, ա-նուանի» Օր. իզ. 19. Յհ. կթ. «զուարթ, ծաղ-կեալ» Բրս. պհ. որից բարգաւաճիլ Պիտ. Նար. Կանոն. բարգաւաճանք Ոսկ. մտթ. Փիլ. (գրուած է պարգևաճանք՝ մի անծանօթ գը-ռուածքի մէջ, որ Ոսկեբերանի գործերից է թւում. տե՛ս ՀԱ 1913, էջ 55). բարգաւաճա-գոյն Պիտ. անբարգաւան Փիլ. իմաստ. նոր գրականում բարգաւաճ նշանակում է «յաջո-ղած, զարգացած, prospérè»։
Աղբալեան ՀԱ 1927, 406 հանում է պրս. barg «տերև» բառի գործիականից +աճ։ (Սխալ, որովհետև barg բառի հին ձևն է պհլ. valg (նաև varg), զնդ. varəka «տերև»)։
Զի բնաւին ի բոլոր բարւոյական բարգաւաճիցն թափուր զմեզ թորեսցէ. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
sharp, pungent, acrid;
acid, sour, rough.
· Calfa
«կծու, թունդ» Ագաթ. «դժնեայ, բարկացկոտ» Ոսկ. ես. մ. ա. 46. Եւագր. «ուժգին, սաստիկ, շատ» Ոսկ. գղ. Անկ. գիրք նոր կտ. 110, 231. «հրավառ, սաստիկ տա-քացած». Վստկ. 134. Թլկր. 49. որից բարկա-նալ «զայրանալ»։ ՍԳր. բարկութիւն «զայ-րոյթ» ՍԳր. Ոսկ. Եփես. «կայծակ» Իմ. ժթ. 12. Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. բարկացայտ Ագաթ բարկացող ԱԳր.. բարկացութիւն Եփր. հա-մաբ. ևն։ (Բարկութիւն և նրտմտութիւն հո-. մանիշների տարբերութեան վրայ մանրամա-՝ սըն տե՛ս Տաթև։ ամ. 235, և մտթ. Եւագր. 74)։ -Արևմտեան գրականում կազմուած նոր բառ՝ է բարկօղի «կոնեակ»։ ❇։ ։
ռել» բառի հետ։ Հիւնք. լտ. parcus «ագահ»։ Patrubány SA 1, 218 սանս bhraǰ «փայլ, ցոլք» բառի հետ։ Schef-telowitz BВ 28, 307 լեթթ. bargs «խիստ, անգութ», լիթ. burgeti «կռուիլ», հհիւս. berkja «աղմկել» բառերի հետ։ Lidén, Arm. Stud. 58 յն. φάγρος (կրե-տական) «յեսանաքար» և φοζός «սրա-ծայր» ձևերի հետ համեմատելով՝ հա-նում է հնխ. bheg2 արմատից. հայե-րէնի նախաձևն է հնխ. bhag2-ro բարկ։ Petersson IF 23 (1908), էջ 403 հնխ. bherg արմատից, որ աճած է bher «կտրել» պարզ արմատից. հմմտ. ւն. φάρω, զնդ. bar «կտրել, փորել», հիսլ. barki «կոկորդ»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 403 հլ. բուռն բառի հետ՝ սումեր. bar «ձեռք». bar «զօրեղ, կատաղի», էջ 418 թթր. berk «ամուր», ույգուր. berk «յոյժ, ամուր», ատրպտ. berk «կարծր, պինդ», եաքութ. bärkkä «յոյժ, լաւ», չուվաշ. parga «ամուր, հաստատուն»։ Դաւիթ-Բէկ. Յուշարձ. 396 նգալլ. bragod, bragdy, կորն. bregand, հբրըտ. bra-caut «խմորում», յն. βράσσω «եռալ», լտ. flagrari «այրիլ, բորբոքիլ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1912, 265 բարկանալ հանում է պրս. barik «բարակ, նուրբ» բառից։ Petersen, Kelt. gram. 1. 109 և Persson,. Beitr. 22-(տե՛ս Pokorny. 2, 188) հիռլ. bərb, borp «յիմար», նիռլ. borb «կոշտ», լեթթ. bārgs «կարծր, խիստ, անգութ, անագորոյն» (Traut։ հաճ, յամառ, անմարդամօտիկ անձ», barkun «կոշտ, անհարթ» բառերի հետ, որոնց նախաձևն է հնխ. bhorg2o-(Po-korny 2, 188)։ Petersson IF 23, 403 և Persson, Beitr. 1, 37 (տե՛ս Boisacq ։ 1101) ստ. գերմ. brakig, հոլլ. brak, ։ անգլ. brack. «դառն, աղի, աղաջուր» բառերի հետ, որ մերժում է Pokorny անդ։ ՒԻՌ.-Տփ. բարգ, Ալշ. Խրբ. Մշ. բ'արգ. մ բ'mրկ, Ախց. բ'արք, Մկ. Սլմ. Վն. պmրկ, Ասլ. բ'ար*.-Տփ. բարգա՛նալ, Երև. բ'արգա՛նալ, Ոզմ. բ'mրգանալ, Ռ. փարգա-նալ, Սլմ. Վն. պmրկանալ, Շմ. պարգանալ, Զթ. բ'արգանոլ, Զթ. Հճ. բ'այգանօլ։ Նոր բա-ռեր են բարկանք, բարկել, բարկնալ։
Լա՛ւ է աշխարհական հանդարտ՝ քան զմիայնակեաց բարկ եւ անզգամ. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
s. bot. southernwood.
· Calfa
«մի տեսակ ծաղիկ է. լտ. abrotonum. ֆրանս. aurone» (ըստ Աո-թինեան, Աստուածաշունչի տունկերը, էջ zns՝ armoise). Ակինեան ՀԱ 1930, 496 ընդունում է, որ բառս այս նշանակութեամբ է մտած հայ գրականութեան մէջ, բայց սխալ է հա-մարում, որովհետև էջմիածնում լսել է բաց-մանակի օաղիկ՝ իբր «լտ. acheillea mille-folium, ֆրանս. achillèe, գերմ. Schaf-garbe, թրք. ղլիճ օթի» իմաստով։ Նշա-նակութիւն չունի, որովհետև բոյսերի անուն-ները գաւառից գս առ շատ են փոխում իրենց իմաստը (գրուած է նաև ուրիշ շատ զանա-զան ձևերով. այսպէս՝ բարձուենեկ, բարձուե-նիկ, բարձուինեակ, բացուենեկ, բարձումե-նեկ, բարձմանեակ, բացմենակ, բարձնակ, բըրթվինակ) Մխ. բժշ. 133. Գաղիան. Սալաձ. Բժշ. այս ծաղիկը շատ է տարածուած Հայաս-տանում. վերոյիշեալ զանազան ձևերն էլ ցոյց են տալիս, որ անունը զանազան տեղեր գործածական էր։
= Թուի թէ հայկական, կազմութիւն ունի. կարո՞ղ է լինել բարձր բառից, իբր բար-ձու--ենի-ակ։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. բ'ացվէնիկ, Ջղ. բ'ացմենակ, Երև. բ'ացմէնակ, Մշ. բ'արձ'մանուկ, Տփ. բարցմանուկ. կայ նաև բարթմինակ (տե՛ս Արարատեան, Քնարիկ մանկական, էջ 90), որ միանում է վերի բըրթվինակ ձևին։
ἁβρότονον (իբրու անմահական). abrotonum էգն կոչի յիտալականն. abrotono femina, santolina Բանջար մշտադալար, յորմէ կազմի եւ գինի. բարձուէնեկ. բացվենիկ .... Որձ բարձուենեակն կոչի եւ ԳՆԴԱԾԱՂԻԿ. սպիտակն ասի եւ ԿԱՅԾՈՒՍ. եւ դեղինն՝ ըստ ոմանց ԲՐԻՆՃԱՍԻՍ, կամ ԲՈՆՋԱՍ։ (Գաղիան.։ եւ Բժշկարան.։)
high, elevated;
sublime, eminent, great, excellent;
հոսել ի բարձուէ, to fling, to throw from above;
ի ձայն բարձր, — ձայնի, ձայնիւ բարձու, aloud, loudly;
— առնել, to elevate, to raise on high, to magnify, to exalt, cf. Բարձրացուցանեմ, cf. Վերացուցանեմ, cf. Համբառնամ, cf. Օրհնեմ;
— լինիմ, to be elevated, glorified, cf. Բարձրանամ, cf. Փառաւորեմ;
ճանաչել զբարձունս, to know sublime or profound things;
սեղան —, splendid, sumptuous dinner, banquet;
ի բարձուէ, from above;
— ոճ, elevated style;
— քանդակ, relief, basso-rilievo.
· Calfa
Klaproth, Asia polygl. 101 և 142 սա-մոյէդ. pirze, piriče, parče և ենիսէյ, barčoi հոմանիշների հետ է միացնում։ ՆՀԲ «ի վեր բարձեալ... պրս. պերզ, պիւրզ, պերզետէ ... որպէս պերճ, պրս. պերժ»։-Windisch. 13, 15 զնդ. bərə-zat, սանս. vrhat։-Gosche 72, 201 սրանց հետ նաև օսս. barzond, պոս firāz «զառիվեր» բառերը։ Հիւբշ. տե՛ս բառնամ բառի տակ։ Տէրվ. Նախալ. 96 բարձ ևն բառերի հետ հնխ. bhargh արմատից։ Bugge, Etrusk. u. Armen. էջ 96 հյ. բարձունք= ետրուսկ. falnϑ «երկինք»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] bartar «վերագոյն» բառից։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ՝ ծանօթ. 35 ամբարտակ, բերդ, բարդ, բարձ ձևերի հետ է միացնում։ -Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar «բարձր, վեր, գագաթ, մակերես»։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. barku «բարձր»։ Պատահական նմա-նութիւն ունի չեչէն. barz «բլուր»։
ԲԱՐՁՐ. որպէս Պերճ. պչ. պէրծ. Գերագոյն, վեհ, վսեմ, պանծալի, յաղթօղ, հզօր, երեւելի, մեծանուն, շքեղ, պատուական. եւս եւ Ամբարտաւան.
Ժողովելով հարկաւ յառաւօտէն մինչեւ ի բարձունս հասանելոյն արեգական. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
ԲԱՐՁՈՒՆՔ. որպէս Բարձր սեղանք զոհից, կամ բագինք հրէականք ի բլուրս եւ ի լերինս՝ նուիրականք Աստուծոյ, այլ պէսպէս խտրանօք խառն. որ կոչի եւ ԲԱՐՁՐԱՒԱՆԴԱԿ. եւ ԲԱՄԱ. ըստ եբր. պամա. որ եւ յն. վի՛մա, եւ հյ. Բեմ.
maze, labyrinth.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «լաբիւրինթոս» Եւս. քր. ա. 212. Նար. էջ 105. «ծածկուած մութ տեղ՝ նկուղի նման» Ոսկ. եփես. 804. Սարկ. տո-մար. գրուած է նաև բաւիլ, բաւեղ. որից բաւ-ղակ «ծածկուած մութ տեղ» Ոսկ. եփես. 804 «Բաւիղս և բաւղակս շինիցեմք» (արևի ջեր-Արմատական բառարան-28 մութիւնից ազատ մնալու համար). բաւղակա-ձև Եւս. քր. ա. 212։
Լծ. նառ. մեկնում է «բաւիղ. քիւ տեղի. կամ շինուած պատուածով»-Հին բռ. «բաւիղ, բաւեղ, բաւակ, բաւղակ կամ բողակ. շինուածք ինչ կամ առոյգ (ա-ռուք) մանուածոյք, ստուերական»։ Սը-րանից է, որ ՀՀԲ և սրա անմիջական հե-տևողը ՓԲ, մեկնում են բառս իբրև «քիւ, քարանձաւ, պարսպապատ լեռ»։ Հիւնք. հանում է Բաբելոն բառից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի լտ. papilio «վրան», որից ֆրանս. pavillon։
Երկրակոխ նիւթական մարմին զնսեմականն բաւիղ, արտամերժելով զստուեր խաւարային մեղաց. (Սարկ. տոմար.։)
sun;
light;
thunderbolt.
· Calfa
(սեռ. -ի) «փայլատակում» Եւազր. էջ 11 (երկու անգամ). «իբրև զտեսակ բեղա-կի, որպէս դժուարինս նուագելով... բեզակի որ է փայլատական». գրուած է նաև բեզէկ (սեռ. բեզեկի) «արեգակ» Մագ. թղ. 70, 135. բեզեկա «արեգակն» Հին բռ. որից բեզեկեան «արեգակնափայլ, արեգակնային» Մագ. թղ. 62, 219։
ԲԵԶԱԿ կամ ԲԵԶԵԿ. յորմէ եւ ԲԵԶԵԿԵԱՆ. βέζεκ besec Բառ եբրայական պաշագ. որ է Փայլիւն լուսոյ կամ Փայլակն. փայլատակումն. կայծակն. եւ լայնաբար՝ Արեգակն. (որպէս թարգմանի ի մեզ, (Եզեկ. ՟Ա. 14։))
Կապուտակ ի վեր կրկնեալ՝ իբրեւ զտեսակ բեզակի ... այլ իբրեւ զտեսակ բեզակի, որ է փայլատական. (Եւագր. ՟բ. ի տեսիլն եզեկիէլի.)
Մագիստրոս եւս վարէ զԲեզէկ փոխանակ արեգական յասելն.
Եւ բեզէկ զփայիթոն (որ կոչի որդի արեգական) նախընթացիկ շահատակմամբ յղէր։ Յորժամ պարառաբար անցեալ բեզեկին՝ մտանէ ի խոյն։ Զբեզեկեանն արփի փեռեկել. (Մագ. ՟Կ՟Ա. ՟Հ՟Ը. ՟Ի՟Ը։)
Belial;
devil, demon.
· Calfa
-Եբր. [hebrew word] bəli-ya'al բառն է, որ կազմուած է bəli «ոչ, ան-» և ya'al «օ-գուտ» բառերից. ուստի բուն նշանակում է «անպէտք, անօգուտ, անպիտան», բայց լե-տոյ նաև «չար, վատ, ապականօղ» և յատ-կացուեց սատանային. «չար» իմաստով գոր-ծածուած է Դատ. ի. 13, ուր Ս. Գրքի աշխար-հաբար թարգմանութեան մէջ իրօք գտնում ենք «չար զաւակ մարդիկը», իսկ Բ. կոր. զ. 15 առնուած է «սատանայ» իմաստով։ Ս. Գրքի յունարէն թարգմանութեան մէջ տառա-դարձուած է բառս βeλίαλ և βελίαρ (այլուս կայ և βελίας. տե՛ս Sorhocles 305 ա), Վուլ-ռատայի մէջ belial, ասոր. [syriac word] beliar, որից կամ յունարէնի երկրորդ ձևից էլ տա-ռադարձուած է հայերէնը։
ԳՒՌ (dialectal) Շմ. բէլյար (գործածական է միայն անէծքների մէջ)։
Բառ եբր. պէլիյալ կամ վէլիէսալ. βελίαλ belial Դիմակաց, կռուօղ, ապստամբ. ժանտ. անօրէն. հնացեալ յանզգամութեան, իբր սեփական անուն սադայէլի կամ բանսարուին սատանայի, որ եղեւ առաջին ապստամբեալն յԱստուծոյ.
tribute, impost;
vicar.
· Calfa
«հարկ, տէրութեան վճարուած տուրք» Յհ. կաթ. 169, 203 (բեկարաց), Կա-նոն. էջ 125. Օրբ. հրտր. Էմ. էջ 130 (բց. ի բե-կարէ). գրուած նաև պեկար (ըստ յետին տա-ռադարձութեան) Մխ. դտ. հրտր. Բաստամ. էջ 216. արձանագրութեանց մէջ առաջին ան-գամ յիշուած է 901 թուին (Վիմ. տար. էջ 4) բց. ի բեկարէ ձևով։ Որից անբեկար «առանց հարկի» Մխ. դտ. (ըստ հրտր. Բաստամեանի՝ էջ 212 անպեկար)։ Բառիս վրայ առանձին մի քննութիւն ունի Մանանդեան, Գիտութեան և արուեստից ինստիտուտի Տեղեկագիր 1, 32-37, ուր համարում է «հողային հարկ կամ թերևս պարտադիր զինւորական ծառայու-թիւն»։
Սա մի՛ բառ չէ, այլ kār [arabic word] «գործ» բառի տրականը կամ նախդրիւ հայցա-կանը. ba նախդիրը ծագում է հպրս. patiy, զնդ. paiti, պհլ. pat, պաղենդ. pa ձևից և եթէ հայերէնի մէջ գոյու-թիւն անեցած լինէր, առնտազն պա ձևը պիտի ունենար, որով սպասելի էր *պակար և ո՛չ բեկար (հմմտ. Horn § 144),-Տե՛ս նաև փաքար։
step;
sanctuary;
seat, bench, bar;
tribunal.
· Calfa
, ի-ա հլ. «դատաւորական աթոռ, քա-րոզչական ամբիոն» ՍԳր. «խորանի տեղը՝ եկեղեցու մէջ» Խոր. Յհ. կթ. «գահոյք, բազ-մոց, նստարան» Յհ. կթ. Վրդն. ծն. որից բե-մական Յհ. կթ. Նար. Սարգ. բեմասացութիւն Խոր. Խոսր. պտրգ. գրուած է նաև բեմբ (հմմտ. պատշգամ և պատշգամբ) Ոսկ. յհ. ա. 12. Փարպ. Նար. Տօնակ. որից բեմբական խոսր. ձ. գրաբեմբ Զքր. սարկ. Գ. 12. նոր գրականում ընդունուած է միայն բեմ, որից շինուած են բեմադրել, բեմադրութիւն, բե-մայարդար. բայց կայ նաև բեմբասաց, բեմ-բասացութիւն, բայց ո՛չ բեմասաց, բեմասա-ցութիւև։
= Յն. βήμα «քայլ, քայլաչափ, շքախումբ, աստիճան, սանդուխի ոտք, դատարան, բեմ-րասացութեան ամրիոն, եկեղեցու բեմ, խո-րան», որ ծագում է βαίνω<*βαμιω «րալլել» բայից (Boisacq 112). յունարէնից փոխաս-եալ են նաև ասոր. [syriac word] bīm, վրաց. ბემი բեմի, ბემონი բեմոնի (որոնք Չուբինով, 104 հայերէնից փոխառեալ է համարում)։-Յն. βημα բառի դորիական ձևն է βαρα, որի հետ պատահաբար միայն նման է յն. βαμά «րարձր տեղ»<փոխառեալ եբր. [hebrew word] bāmā «բարձրութիւն» (Sophocles 296)։-Հիւրշ. 343։
ԲԵՄ որ եւ ԲԵՄԲ. βῆμα (լծ. եւ եբրչ բամա, պամա) tribunal, suggestus Ատեան, կամ բարձր տեղի ատենի. աթոռ դատողական.
turpentine.
· Calfa
«մի տեսակ սև ու փոքրիկ պտուղ է» Ծն. խգ. 11. որից բևեկնի «նոյնի ծառը, որից պատրաստում են բևեկնի իւղը (ռուս. скипидаръ). լտ. pistacia terebinthus L (ըստ Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը, էջ 19)» ՍԳր. Վեցօր. 101. Եփր. թգ. 428, 439, նոյն ծառը պարզ բեւեկն ձևով ունի Վեցօր. էջ 97. բառիս յետին ձևերն են՝ բևեկ Վստկ. 202, բերկի, բեպկի՝ ՀԲուս. § 337. կայ նաև պևե-կըն, որից կազմուած է պևեկնակայծակ ««ահաբորբոք» ԱԲ (շփոթուած պևկի «մարև» բառի հետ)։-Կայ նաև ըստ ՀԲուս. § 3303 բեբեկ «անծանօթ բուսական մի նիւթ», որ չի կարող նախորդից տարբեր բան լինել։
Հիւնք. բաւական բառից. հմմտ. յն, αρϰετός «բաւական» և ἀρϰευϑος «բևե-կըն»։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ էջ 274 և 1405) յն. պևկէ բառի հետ։
ի բառս Գաղիանոսի յիշի Բեւեկն, իբր յն. ալփալ եւ արաբ. բոթմն, կամ պուտմ. թ. մանակօզ, մէնէգիզ։ Դարձեալ անդ Բեւեկնի կռէժ, կամ Բեւկի խէժ, որ եւ յունական ձայնիւ Կողփոնիա ասի, իբրեւ ռետին կողոփոնիայ քաղաքին. κολοφονία colophonia, resina
nail;
pole;
դարբնոց բեւեռաց, nail-trade;
բեւեռօք հաստատել, to nail;
հանել զբեւեռն, to unnail;
բեւեռով զ— թափել, one ill chases another;
(diamond cut diamond).
· Calfa
. ի-ա հլ. «գամ, մեխ» ՍԳր. Ագաթ. հւագր. «երկնքի բևեռը» Շիր. 48. «շրջանակի կենտրոն» Դիոն. ածայ. Մաքս. դիոն. ածայ, և երկ. որից բևեռակապ Ագաթ. բևեռապինղ Ագաթ. բևեռել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. բևեռիչ Եփր. համաբ. ոսկեբևեռ Բրս. ընչ. բևեռաստղ «բևեռային աստղ» Առաք. պտմ. 143. բևե-ռաքաշ «գամ հանելու աքցան» Առաք. պտմ. 157. բևեռնցուցիչ «կողմնացոյց» Առաք. պտմ. 458 (այս երեք բառերն էլ չգիտեն բա-ռարանները). նոր բառեր են բևեռային, բևե-ռախոյզ, բևեռագիր, բևեռագրութիւն, բևեռա-ձև, բևեռագրական, բևեռագէտ։
Որպէս զբեւեռաւ շարժիչ շաժութեանն՝ ոչ ետեղականի իրիք, այլ իմանալւոյ։ Շուրջ զնովաւ՝ որպէս զբեւեռաւ եղիցի. եւ այլն։ Իմանի ի մեզ սիրտս որպէս բեւեռ ինչ՝ նախ զկենդանութիւն զարդարեալ. վասն զի եւ աստուածայինն բասիլ նախ զսիրտն ստեղծանիլ ասէ, եւ ապա որպէս ի բեւեռէ ամենայն մարմինն ստեղծագործի, ամենայն ուրեք զկենդանութիւնն յարձակեցուցանել ի մարմինս. (Մաքս. ի դիոն. ածայ. եւ երկն.։)
rich, potent;
o! oh!
· Calfa
, ի հլ. «մեծ. 2. աւագ, իշ-խանաւոր» Համամ. քեր. 275. Երղն. և Ն։ քեր. «ո՛հ, ի՛նչ զարմանալի, ի՛նչ հիանալի» (զարմացական ձայնարկութիւն) Թր. քեր. 33, Երղն. և Նչ. քեր. որից բաքասական «զար-մացական» (իբր բա՛ք, բե՛ք ասելու) Թր. քեր. 33. Երզն. և Նչ. քեր.։ Նոյն բառն է, որ դար-ձել է Բառ. երեմ. էջ 54 բեոգ «մեծ»։
ԲԵՔ կամ ԲԷՔ, ի, ից. Ձայն անսովոր՝ որպէս Մեծ. աւանդ. ճոխ. իբր այլազգականքս.
Բեքն, մեծ. եւ ջեքն (որպէս թ. չէ՛գ ... ) աւելի մեծ եւ բարձր։ Բէքիցն աւանք, եւ ջէքիցն խումբք սոսկականք են եւ գեղաղէշք. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Բաքասականն է, որ հրաշանալով լինի ասացեալ. բե՛ք, այնպէս գեղեցիկ էր սկիզբն. բե՛ք, այնպէս պայծառ են հրեշտակք. այս է իբր այլազգական մջ. փէ՛հ, փէ՛հ փէ՛հ (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
cf. Բեք.
· Calfa
, ի հլ. «մեծ. 2. աւագ, իշ-խանաւոր» Համամ. քեր. 275. Երղն. և Ն։ քեր. «ո՛հ, ի՛նչ զարմանալի, ի՛նչ հիանալի» (զարմացական ձայնարկութիւն) Թր. քեր. 33, Երղն. և Նչ. քեր. որից բաքասական «զար-մացական» (իբր բա՛ք, բե՛ք ասելու) Թր. քեր. 33. Երզն. և Նչ. քեր.։ Նոյն բառն է, որ դար-ձել է Բառ. երեմ. էջ 54 բեոգ «մեծ»։
ԲԵՔ կամ ԲԷՔ, ի, ից. Ձայն անսովոր՝ որպէս Մեծ. աւանդ. ճոխ. իբր այլազգականքս, զի ասի.
Բեքն, մեծ. եւ ջեքն աւելի մեծ եւ բարձր։ Բէքիցն աւանք, եւ ջէքիցն խումբք սոսկականք են եւ գեղաղէշք. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Բաքասականն է, որ հրաշանալով լինի ասացեալ. բե՛ք, այնպէս գեղեցիկ էր սկիզբն. բե՛ք, այնպէս պայծառ են հրեշտակք. այս է իբր այլազգական մջ. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
goat castrated.
· Calfa
= Պրս. ❇ buz «այծ» բառի [arabic word] buzak «ալծիկ» նուաղականից. բուն հայ ձևը տե՛ս. բուծ. հմմտ. ասոր. [syriac word] bzqā «փոքր խոյ, aries parvus» (Brockelm. 35), որ նոյնպէս պարսկերէնից է փոխառեալ։-Աճ.
Այծից արական, քաղ, նոխազ, բզաք. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
pupil, apple of the eye.
· Calfa
, ի-ա հլ. «աչքի մէջտեղի սև կէտը» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. յհ. տ. 25. լայնա-բար նաև «ակնակապիճ, աչքի ամանը, ամ. բողջ ներքին մասը, որ կոպերով ծածկուած է» Լմբ. սղ. Վրք. և վկ. Ա. 578, 566, Բ. 445 (ՀԱ 1911, 368). իսկ բիբք լսելեաց Զգօն, էջ 363 սխալ թրգմ. ասորականի՝ ըստ Վար-դանեան ՀԱ 1921, 241. որից բբջիլ, բբջջիլ «աչքերը այս ու այն կողմ դարձնել» Պիտ-42,
Peterm. 37 լտ. pupa, pupilla «բիր» բառերի հետ։ Windisch. 15 լտ. pupil-lus «բիբ»։ Lag. Urgesch. 827 ասոր. [other alphabet] bāwā «բիբ», որի հետ Lag. Arm Stud. § 393 մի անծանօթ կապակցու-թիւն է ընդունում։ Bugge KZ 32, 11 համեմատում է Կապադովկ. παπαιόι «բիբ» բառի հետ, իսկ էջ 32 կցում է հյ. բիբել, բբել բառերի հետ. հմմտ. անգլ. peep «բբչել, ճռուողել և նայիլ»։ Հիւբշ. 301 յիշում է եբր. [hebrew word] bāwā, ասոր. [syriac word] bāwϑā «բիբ» և նրանց նմանութիւնը պատահական է գտնում։ (Սրանց վրայ կարելի էր աւելացնել նաև արաբ. [arabic word] būbū, պրս. [arabic word] ba. bak, թրք. [arabic word] bebek, արևել. թրք. [arabic word] bebek, [arabic word] blbak, [arabic word] bu-բաիա հոմանիշները, որոնց բոլորի նմանութիւնը հայերէնի հետ՝ պատա-հական է)։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 48 համեմատում է մի խումբ բա-ռերի հետ, որ կլորակ բաներ են նշա-նակում. ինչ. սանս. bimba, լեթթ. bamba «գնդակ», շվէդ. bobba «միջատ», bopp «ստինք», լազ. bibili «առնի»! ևն։
Պահեաց զնա իբրեւ զբիբ ական. (Օրին. ՟Լ՟Բ. 10։ Սղ. ՟Ժ՟Ղ. 8։)
Լուսաւոր՝ որպէս ական բիբ։ Շուրջ զբբաւն. (Խոր. ՟Բ. 39։)
Որ մերձենայ ի ձեզ, որպէս որ ընդհարկանիցի ընդ բիբ ական իւրոյ. (Զաք. ՟Բ. 8։)
blearedness.
· Calfa
-Պς,. *biz «բիժ», որ թէև գրականո-թեան մէջ աւանդուած չէ, բայց նոյնը հաս-աատում է պրս. [arabic word] biǰ «աչքի կեղտ, բիժ, հիպռ» (որ և ❇ paz)։-իւբշ. 121։
Ի բաց բարձեալ յականէ բիժն, մաքրապէս տեսանէ. (Նիւս. կուս.։)
spot, stain;
sun-burning;
blot, blemish;
soil;
small pustule;
spotty, nasty;
— աչաց, web;
— ի մարմնի, mole, mark, spot;
—ք ագամանդի, flaws, specks in a diamond;
— դնել, —ս արկանել՝ կարկատել, ի — տանել, to blame, to find fault with, to accuse, to criticise, to censure, to calumniate.
· Calfa
Bötticher. Rudimenta 50, 192 պրս. [arabic word] pisa «պիսակաւոր» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 93 պիղծ, փիծ բառերի հետ՝ հսլ. պէգը, լտ. pingere «նկարել», սանս. pinj. pingala «գորշ», իբր հնխ. big «ներկել» արմատից։ Հիւնք. բիժ բառից։ Մառ, Արաքս 1890 ա, էջ 109 պիղծ բառին է կցում և երկուսը միա-սին սեմական է համարում. հմմտ. ա-սոր. բիշ, արաբ. բաիսա։ Նոյն, ЗВО 18, 168 րիծ =վրաց. բիծի=յաբեթական փինթի=վրաց. փինթի=արար. [arabic word] ba-isa «վատացաւ», եբր. [hebrew word] bāzš «վատ, յոռի», ասոր. [syriac word] bāšā «չար, պիռծ». բոլորն էլ մի արմատից։ Նոյն, ЗВO 25, 36 խալդ. pitu-le=բիծ։ Karst, Յուշարձ. 424 հյ. պիսակ, պէս, ալթայ. bič, bis, bit, bes «նշան, գրութիւն, ղարդարել», չաղաթ. bet «կերպա-
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ბიწი բիծի «պակասութիւն, մոլութիւն» Դան. ա. 4. უბიწო ուբիծո «ամ-բիծ, անմեղ, անարատ», ბიწიერი բիծիերի, ბინიანი բիծիանի «պակասաւոր, մոլի», ბიწოვნება բիծովնեբա «մոլութիւն»,-Սր-ղերդի արաբախօս քրիստոնէից բարբառով ambiz «մեռելի կարգը, ամբիծք» (Բիւր. 1899, էջ 116)։-Հայերէնից փոխառեալ է դնում Kraelitz -Greifenhorst WZKM 27(1913), 130 թրք. pis «կեղտոտ» բա-ռը, իբր թէ արևմտահայ փիծ արտասա-նութիւնից յառաջացած. բայց այս բանը չի կարող ուղիղ լինել, որովհետև հյ. բիծ կամ փիծ բառը՝ թուրքական շրջանին, ինչպէս նաև հիմայ էլ, հայ ժողովրդական լեզուի մէջ գործածական չէր. թրք. pis ծագում է պրս. pis «բորոտ» բառից. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. հլ. բորոտ և գողի։
μῶμος, λόβη, σπίλος macula, labes, jactura, vitiligo Նիշ եւ արատ բնական եւ կամ պատահական ի վերայ մարմնոց օտար ի բուն գունոյ նոցին. աղտ, կեղտ. սպի. եւ Պակասութիւն ինչ. լէքէ.
ԲԻԾ. Մթնագոյն տեղիք իբր արատք երեւեալք ի սկաւառակ լուսնոյն եւ արեգական.
beryl;
crystal.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «մի տեսակ պատուական քար, ակունք» ՍԳր. Եփր. ել. «վանակն» Շիր. Մագ. գրուած է նաև բերիւղ Բրս. ընչ. բևրեղ Եփր. Վկ. արև. 12. որից կրճատմամբ կամ առանց կրճատման՝ բիւրեղանման Շնորհ. իմ. եղակ. բիւրղաբեր Պտմ. աղէքս. բիւրղայ կամ բիւրղեայ Պտմ. աղէքս. ոսկե-բիւրեղ Տօնակ.։-Տե՛ս և պլօր։
= Յն. βήρυλλος «բիւրեղ», որից նաև լտ. beryllus, ֆրանս. bêrille, սպան. berilo, դերմ. Beryll, անգլ. beryl, ռուս. бериллъ, վրաց. ბროლი բրոլի. յունարէնը փոխառեալ է արևելքից. բառի մայրն է համարւում սանս. vāidurya-, պալի veluriya, որ արե-ւելք ու արևմուտք տարածուլով տուել է մի կողմից չին. pi-lieu-li «ապակի», արևել թրք. [arabic word] bilaor, թրք. [arabic word] billor, և միւս կողմից արևել. իրան. virulya (տե՛ս MSl. 18, 114), պրս. [arabic word] bulūr, քրդ. [arabic word] bilór, ասոր. [syriac word] belurā, արաբ. [arabic word] bulur և վերջապէս յոյն և եւրոպական ձևերը։ Հա-յերէնը փոխառեալ է յունարէնից, ուր սա-կայն ձայնաւորները տեղափոխված են. լե-տին գիտական ձև է բերիւղ, որ ներկայաց-նում է յոյն բառի ճիշտ տառադարձութիւ-նը։-Հիւբշ. 344։
Բառս առաջին անգամ պարսկերէնի հետ համեմատեց ԳԴ։-ՆՀԲ յիշում է «ռմկ. պիլլօր, պիւլլուր»։ Այվազովսքի, Յաղագս հնչման, էջ 15 յն. և պրս. ձե-վերը։ Lagarde, Gesamm. Abhd. 22 և Arm. St. § 396 դնում է յունարէնից։ Բառիս վրայ բաւական ընդարձակ գրած է Երեմեան, Բազմ. 1899, 155։
βήρυλλος, βηρύλλιον beryllus Ակն ինչ պատուական, որոյ լաւն առ հնդիկս՝ է կապուտակ ծովագոյն կամ երկնագոյն, եւ յետ նորա դեղնագոյն՝ խառն ընդ երակս ոսկւոյ, եւ այլն։ վարի եւ ի պէտս դեղոց.
Բիւրեղն՝ խաժագոյն է (կամ ծովագոյն) օդանման. եւ լինի սա ի սպառուած լերին՝ որ կոչի Տաւրոս, ի յանցս Եփրատ գետոյ. եւ թէ ընդդէմ արեգականն ունիցի ոք, երեւի մէջն վանակն կամ ակն վանի, այսինքն լուսափայլ իբրեւ հատ ինչ կորեկոյ. (Ոսկիփոր.։ եւ Վրդն. ել.։)
luxurious, lascivious, lewd, lecherous.
· Calfa
«պղծասէր, ցանկասէր» Լմբ ժղ. Երզն. քեր. Գր. հր. Կաղկանտ. Ասող. յիշ. որից բղջախոհական Ճառընտ. բղջախո-հութիւն Շնորհ. ատ. Ոսկիփ. Լմբ. ժղ. Բռս-մրկ. Գր. հր. գրուած է նաև բողջախոհ Պիտ. բողջախոհութիւն Պիտ. Արծր.։
= Գրեթէ միշտ գործածուած է իբրև ող-ջախոհ բառի հակառակը, ուստի կարծւում է, որ կազմուած է այս բառից՝բ բացասական մասնիկով. այսպէս է նաև բառիս համապա-տասխանող յն. ἀσωτος «զեղխ, բղջախոհ, libertin» բառը, որ կազմուած է ժ բացասա-կանով σφζω «ողջ առողջ պահել, փրկեւ-ազատել» բայից (Bailly 2987)։ Բայց հայե-րէնի մէջ ո՛չբ բացասական գիտենք այլուր և ոչ էլ ո ձայնաւորի այսպիսի տարապարտ կորուստ։
Այս մեկնութիւնը տուել է նախ Աւետի-քեան, Քերակ. 1815, էջ 207. նոյնը ՆՀԲ, հտ. Ա. էջ 399 ա, որ իբրև օրինակ բ մասնիկի՝ յիշում է ոլոր-բոլոր, ողջ-ամ-բողջ, ուղխ-բուղխ, ողոք-բողոք, ուտ-բուտ, արի-բարի. բոլորն էլ կեղծ ու անճիշտ. իսկ բղջախոհ բառի տակ դը-նում է՝ «իբր ապողջախոհ, ոչ ողջախոհ կամ պղծախոհ»։ Ակինեան ՀԱ, 1930, 498 մեկնում է պղծախոհ>բղձախոհ ձևից՝ ձ վերածելով ջ. ինչպէս որ կայ գրականութիւն> քերականութիւն։ (Սխալ է. քերականութիւն կազմուած է քերել բայից և ո՛չ թէ այլափոխուած գրակա-նութիւն բառից)։
ἅσωτος luxuriosus եւ ἅφρων insanus ԲՂՋԱԽՈՀ որ եւ ԲՈՂՋԱԽՈՀ. Իբր Ապողջախոհ, ոչ ողջախոհ. կամ պղծախոհ. եւ ոչ ողջամիտ. ցանկասէր, եւ ցանկասիրական. եւ Չարախորհ.
adj. s. inhabitant, native, indigenous;
inherent;
habitation, dwelling;
sepulchre, tomb;
բնակք, cf. Գերեզման, cf. Շիրիմ.
· Calfa
= Պհլ. bunak «տուն, բնակարան» ձևից, որ թէև այս իմաստով աւանդուած չէ, սակայն հաստատելու համար ունինք պրս. [arabic word] buna «տուն, հայրենիք. 2. կահ-կարասիք», պհլ. bunak «կահկարասիք», Բելուճ. bunag «կահ-կարասիք»։ Իրանեան բառերը ծագում են պարզական bun ձե-վից, որից փոխառեալ է հյ. բուն. այս պատճառով բնակ բառի և բուն բառի ա-ծանցները շատ անգամ իրար հետ շփոթւում են, կամ այնքան են իրար մօտենում, որ դժուար է լինում որոշել թէ ո՛ր արմատից են ծագում. այսպէս օր. բնականալ «բնակիլ, բնիկ դառնալ, ընտանենալ», բնակցութիւն «բնակակցութիւն» (առաջինը անշուշտ բուն արմատից, երկրորդը՝ բնակ արմատից)։ Պհլ. bunak «բնակավայր, wohnsitz» նշա-նակութեամբ գործածուած է Städteliste § 36 (Մարքվարտ, նամակ 1926 յունվ.)։ -Հիւբշ. 121։
αὑτόχθων, ἑγχώριος indigena (ի բառէս բուն, եւ ինքն արմատ բնակել բառին) Բուն բնակիչ. բնիկ քաղաքացի, գաւառական. երկրցի, տեղացի.
ԲՆԱԿՔ. Սեպհականեալ բնակարան մեռելոյն. գերեզման. շիրիմ.
Եւ ἕμμονος permanens, perseverans Բնաւորեալ, տարրացեալ. մնայուն. մնացական.
s. bot. gentian.
· Calfa
«Աստուած». արմատ առանձին ան-գործածական, որից կազմուած են Բագարան «աստուածների բնակավայրը», Բագաւան «աստուածների աւան» (որ և Դիցաւան), Բագայառիճ «աստուածների գիւղ», Բագա-րատ «Աստուածատուր, Աստուծոյ տուածը». բայց սրանք յատուկ անուններ են միայն՝ առաջին երեքը տեղական, վերջինը անձնա-կան։ Իբրև հասարակ անուն ունինք միայն բագին, ի-ա հլ. (յետնաբար ի, ռ հլ.) «մե-հեան, աստուածների տաճարը» Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 31. «աստուածների զոհի սեղանը» ՍԳր. Ոսկ. ես. Ագաթ. «եկեղեցու խորան, սե-ղան» Ոսկ. մ. բ. 22. Փիլ. Եփր. վաշխ. Մխ. դտ. «արձան» Գիրք մոլոր. (յետնաբար են-թադրուած է նաև ուղ. *բագնի ձևը, որից կան բագնեաց, բագնեաւ, բագնեօք հոլովաձևե-րը)։ Բագին բառից ածանցուած են բագնա-սէր Ագաթ. բագնապետ Մագ. բագնագիտու-թիւն Փիլ. բագն. բագնաձև Արծր. բագնա-յարկ Անան. եկեղ. յարաբագին Փիլ.։
= Պհլ. bag «Աստուած», պազենդ. baγ, հպրս. baga-«Աստուած», զնդ. baγa-, սանս. [other alphabet] bhága-«բաշխող, բաժանող, յարգե-լի, պաշտելի, Արեգակ, Լուսին և Սիվա աս-տուածը»։ Իրանեան բառերի միւս հնդևրո-պական ցեղակիցներն են հսլ. ռուս. borъ «Աստուած», փռիւգ. βαγαῖος «Արամազդ աս-տուած» (ըստ Հեզիքիոսի), որոնք ցոյց են տալիս թէ եթէ հայերէն բառը բնիկ լինէր, պիտի ունենար *բակ ձևը։ Բառիս բուն նշա-նակութիւնն է «ճոխ, հարստութիւն բաժա-նող». հմմտ. նոյն արմատից հսլ. bogatū «հարուստ», ubogu «աղքատ» բառերը։-Հիւբշ. 113։
Խոտ բժշկական. γεντιανή gentiana (Գաղիան.։)
adj. s. all total, entire;
garland, crown, circle;
bud, button;
environs;
— գիր, primer.
· Calfa
, ի, ո հլ. «ամբողջ, ամէն» ՍԳը Ագաթ. Եզն. «կլոր, բոլորակ» Պղատ. տիմ. Եփր. օրին. Սհմ. «լուսնի շրջան» Շիր. Պղատ. տիմ. Կամրջ. «երկնքի բևեռը» Ա-ոիստ. աշխ. «ծաղկի կոկոն» Իմ. բ. 8. «ըզ-գեստի գնդաձև զարդ» Պիտ. «գրի մի տե-սակ, բոլորգիր» Յիշատ. պտմ. Վրդն.-այս արմատից են ծագում՝ բոլորել «ոլորել, հիւ-սել. 2. շուրջը պատել. 3. շրջանը կատարել, վերջացնել» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 24. Ագաթ «ամփոփել, հաւաքել» Եղիշ. բոլորակ ՍԳր. Կիւրղ. թագ. բոլորակութիւն Ոսկ. ես. բոլո-րաձև Ոսկ. ես. Վեցօր. երեքբոլորաձև Վեցօր. բոլորշի ՍԳր. բոլորովին (կազմուած բոլոր բառի գործիականից՝ ին մասնիկով. հմմտ. ամեն-և-ին, բն-աւ-ին, լի-ով-ին, երամ-ով-ին ևն) Ագաթ. Եղիշ. գրւում է նաև բոլորո-վիմբ Խոր. Սրգ. Շնորհ. Բրձր. (կրճատ բո-լորովիմ), բոլորիմբ Պիսիդ. Դամասկ. բոլո-րեքին կամ բոլորեքեան (հմմտ. ամենեքին, ամենեքեան, երկոքին, երկոքեան) Եզն. Ոսկ. Եղիշ. (ընտիր մատենագրութեան մէջ ան-կախ չի գործածւում. այլ միայն իբր կրկնու-թիւն ամենեքեան բառի հետ). ბրաբոլոր Վրդ. պտմ. բոլորապատել «քաղաքը շրջա-պատել» Սմբ. պտմ. տպ. Մոսկ. 58 (իսև տպ. Շահն. ունի բոլոր պատեցին). նոր բա-ռեր են բոլորգիր, բոլորտիք, բոլորանուէր։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bhel-, bhol-ար-մատից, -որ մասնիկով։ Այս արմատի հիմ-նական նշանակութիւնն է «ուռչիլ», որից յա-ռաջացել են մի կողմից «բարձրանալ, միւս կողմից «գնդաձև (ուռուցիկ) կերպարանք առնել» նշանակութիւնները և յետոյ էլ «մեծ, խոշոր, հաստ» իմաստը (տե՛ս Boisacq 1020)։ Հայերէնի մէջ «բարձրանալ» գաղա-փարից ունինք բլուր, որ կազմուած է հնխ. bλōl-ձևից՝ -ուր մասնիկով. իսկ «գնդաձև» գաղափարի համար ունինք գւռ. բուլ «խմո-հից կտրուած մէկ գունտ, որ մի հաց կդառ-նայ» (>Ազլ. բիւլ, Ջղ. բ'ուլ, Գնձ. Ղրբ. Շմ. պիւլ)։ Այնուհետև «կլոր (գնդաձև») գաղա-փարը դարձել է «կլոր (բոլորակաձև)»։ (Այս երկու գաղափարները շատ յաճախ են շփոթ-ւում ւեզուների մէջ. աշխարհաբարի մէջ կլոր թէ՛ «բոլորակ» է և թէ՛ «գնդաձև». այսպէս է նոյն իսկ ֆրանս. rond. տե՛ս և գինդ բառի տակ)։ Այս իմաստով է կազմուած բոլ-որ. Մասնիկների յաւելման մէջ կայ ձայնավոր-ների նմանութիւն. bhol->բոլ-որ և bhōl >*բուլ-որ>բլուր։ Վերջապէս «մեծ, խոշոր. հաստ» գաղափարի դէմ ունինք հյ. բոլոր «ամբողջ»։ Յեղակից ձևերից, որոնք շատ բազմաթիվ են (տե՛ս Pokorny 2, 177-4 Boisacq 1020, Ernout-Meillet 359), յիշենք 1) «ուռչիլ» իմաստից՝ հիռլ. bolach «ու-ռուցք», լտ. follis «ուռցրած պարկ, խառա-լու փամփուշտ», ռուս. болонa «ծառի վրայ աւռուցք» ևն. 2) «բարձրանալ» իմաստև ա-ծանցները տե՛ս վերը բլուր. 3) «գնդաձև» իմաստից՝ հբգ. ballo (*bhol-n) «գնդաև». bolōn «ոլորել, գալարել, պլորել» մբզ. boln նոյն նշ., bolle «գնդաձև աման», հիսլ. bollr «գնդակ», և վերջապէս 4) «մեծ՝ խո-շոր» իմաստից՝ շվեդ. bol «հաստ ու խոշոր, տժեղ», bál-stor «շատ մեծ (իբր բոլորովին ստուար)», հիսլ. blā «չափազանց, շատ»։ Հնխ. bhel-«ուոչիլ» իր համազօրն ունի bul-«ուռչիլ» արմատի մէջ. ուշադրութեան արժանի է յատկապէս հիսլ. bollr «ամոր-ձիք»=հյ. գւռ. պլոր նոյն նշ.։
ԳՒՌ (dialectal) Այշ. Մշ. բ'օլոր, Ախց. Երև. Խրբ. Սեբ. Սչ. բ'օլօր, Տփ. բօլօրք «շուրջը», Պլ. փօլօր «մի դահեկան, տաճկական ղրուշ» (ծածկալեզուով), փօլօրքը «շուրջը», Ռ. փօ-լօր «ամբողջ. 2. ծծկ. դահեկան», Տիգ. փօ-լ'օր «ամբողջ», փօլ'ուր «կլոր», Ջղ. բ'ուլոր «բոլոր», բ'ուլորվել «միտքը ամփոփել». ր'ա-լորվել «շրջան կազմել», Վն. պիւլոր, Ասլ. բ'էօլէօր, Զթ. բ'իւլիւր, բ'իւլիւյ, Մկ. պիւլիւր «շուրջը», Ղրբ. պիւ՛լլիւր, Շմ. պիւլէօ՛ր, Գոր. պիւ՛լէօր, Ոզմ. բ'էօլօվ «ամբողջ», Ղզ. պլիւ-րիկ «կլոր», Հմշ. պօլօյդիք «բոլորտիք»։-Ո ձայնաւորի ջնջմամբ և ր բաղաձայնը լ-ի վերածելով կազմուած են՝ Պլ. բլօրէլ «ոլո-րել», բլլէլ «փաթթ» (այսպէս ունի ար-դէն Առաք. պտմ. 455. արևմտեան գրականի մէջ էլ ընդունուած են պլորել, պլլել ձևերը). Ասլ. բըլլէ՝լ, Խրբ. բլօրիլ, Հճ. բ'իլլել, Զթ. բ'իլլիլ «ման գալ, շրջիլ» (որ և բլլուիլ, Զթ. բէօլլել Կս. հմմտ. Զթ. իլլիլ<ոլորել), Ատն. (թրքախօս հայոց լեզւով) բըլլէլլէմէք «փա-թաթե» (թրք. -լէմէք բայակերտ մասնի-րակ ամաններ», բոլորբովի, բոլորել «ծած. կել», բոլորեշուրջ, բոլորմնի, բոլրկիլ, բոլըր-տել, բոլորպատ ևն ևն։ Հմմտ. նաև Ջղ. բ'ուլ, Առլ. բիւլ, Ղրբ. պիւլ «խմորից կտրուած մի գունդ, որ մէկ հաց է դառնում»։
ՓՈԽ (borrowing) Բոշ. bələrel «դառնալ, յետ դառ-նաւ» (Finck. Die Sprache der Arm. 71-geuner ЗАH 1907, էջ 107)։ Վրաց. საბლუ-რი սաբլուրի «кpучeнныи какъ вepeвкa չուանի պէս ոլորած», შებოლოვება շերոլո-վերա «доканчивать աւարտել». առաջինը «կլոր, ոլորել» իմաստից, երկրորդը «ամ-բողջ» իմաստից, վերջինը պահում է հայե-րէնի արմատական բոլ ձևը, որ ունի նաև Ոսմ. բ'եօլօվ «ամբողջ»։
Զբովանդակութիւն տարեացն ի զուգական բոլորին առնէ արեգակն ամս ՟Ի՟Ը. (Շիր.։)
appeal;
complaint, recourse;
claim, lodging an appeal;
— արկանել բառնալ՝ հարկանել ունել cf. Բողոքեմ.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար կայ նաև յգ. ևես. -առ) «բարձրաձայն գանգատ» ՍԳր. Փարպ. Եղիշ. ոճով ասւում է բողոք արկանել, բողոք հարկանել, բողոք բառնալ, բողոք ու-նել «բողոքել, բղաւելով գանգատիլ» ՍԳր. Փարպ. Եղիշ. որից բողոքել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. բողոքիչ Նար. բողոքումն Պիտ. Նար. մարգարէաբողոք Անան. եկեղ. նորաձև նշա-նակութեամբ գտնում եմ բողոք «մունետիկ» և բողոքել «մունետիկի բարձրաձայն յայ-տարարելը». հմմտ. «Եթէ ոք գտանէ ինչս և քարոզն բողոքէ և գտողն խորէ... Եթէ բո-ղոքն ոչ բողոքէ և զտէր ընչիցն ոչ ճանաչի-ցէ... իսկ եթէ բողոքն բողոքէ և զտէր ընչիցն ճանաչիցէ...» Աթան. հրց. էջ 429։ Նոր գրա-կանին յատուկ բառեր են բողոքական, բո-ղոքագիր, բողոքարկու, բողոքատու, բողո-Քոլդր ևն։
Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 207 ողոք բառիցբ բացասականով։ ՆՀԲ սաստ-կականն ձայնիս ողոք. լծ. և յն. βօή «ճիչ, աղաղակ»։-Բ մասնիկով ողոքել բայից հանում են նաև էմին, Հայ. քե-րակ. 1846, էջ 38, Տէրվ. Նախալ. 63, Գազանճեան, Արևել. մամ. 1902, 76 և Հիւնք։-Տէրվ. Altarm. 10 յն. φη-μί և լտ. loqu-i «ասել, խօսիլ» բառերից բար-դուած՝ իբր կրկնական։-Հիւբշ. ZDMG 30, 774-9 քննադատելով այս վերջինը, առում է. «լեզուաբանութեան առաջին ռարն է»։-Meillet MSL 11, 391 իբր բնաձայն համեմատում է անգլսք. bel-lan «գոչել», հրգ. bellan «հաջել», հիսլ. be'ja «մռնչել», յն. φλοϊσβος «ժխոր». φλύος «շատախօսութիւն». φλύαρος «դա-տարկաբան, շատախօս», φλύας «խեղ-կատակութիւն» ևն ձևերի հետ։ (Boi-sacq 1032 և 1030 և Walde 301 այս բառերը կցում են յն. φλέω=լտ. fluo
Սաստկականն ձայնիս Ողոք. (լծ.եւ յն. վօ՛ի). βοή, κραυγή , πρόκλησις clamor, vociferatio, compellatio, appellatio, lamentatio Գանգատ՝ աղաղակաւ. խնդիր իրաւանց. դատախազութիւն. վկայութիւն դնելն. ամբաստանութիւն. կականումն. ճիչ. ողբ.
Բողոք հնձողացն եհաս յականջս տեառն զօրութեանց. (Յկ. ՟Ե. 4։)
Մեծ է ձայնս գուժի, եւ անբերելի բողոքս աղաղակի։ Ոչ զգաստացայ ի բողոք գուժի՝ հրափորձական աւուրն ընտրութեան. (Նար.։)
sound, resound, detonation, crash, great noise, explosion;
echo;
—ս արձակել, to resound, to clap;
to crack.
· Calfa
=Բնաձայն բառ. արմատն է բոմբ. հմմտ. թմբիւն, ռմկ. զմփ զմփ, գիւմփ գիւմփ, գւռ. բոմբ ձէն «խրոխտ ձայն» (Ամատունի, Հա-յոց բառ ու բան, էջ 113). յն. βόμβος «խուլ աղմուկ որոտման, քամու, ականջի բզզոցի, երգի և այլն», βομβέω «բզզալ մեղուի, ճճի-ների, ականջի, մռնչել ծովի, գոռալ որոտ-ման», լտ. bombus «աղմուկ (մեղուի, ա-կանջի, ձիու ևն)» (տե՛ս Boisacq 126, Walde 94). բայց սրանք կապ չունին հայերէնի հետ։-Աճ.
Արհաւիրք, եւ բոմբիւնք գիշերականք. (Յոբ. ՟Դ. 13։)
thumb;
a tuning pin.
· Calfa
, ո, ի-ա հլ. «մեծ մատը» Ողբ ե. 12. Եփր. վկ. արև. որ և բոյթն, ն հլ. (-ին, -անէ, -ամբ) Եփր. համաբ. Մաշտ. ջպհև. նմանու-թեամբ բոյթ նշանակում է նաև «նուագարա-նի վրայ թելերը ամրացնելու սեպ» Յկ. ղրիմ. որից էլ բութակ «նուագարանի թելերը պրն-դելու բանալի» Յկ. ղրիմ.։-Բոյթ նշանա-կում է նաև «մսի կակուղ կտոր». այս իմաս-տով առանձին գործածուած չէ, բայց բար-դութեամբ ունինք լերդաբոյթ «լեարդի վարի ձայրը» ՍԳր. Կանոն. էջ 54. ունկանաբոյթ «ականջի բլթակը» Կոչ. 311 (սխալմամբ գրուած անկանաբոթ, որ ՆՀԲ կարդում է ունկանաբոյթ կամ ականջաբոյթ)։-Նոր գրականում ունինք բթամատ «բոյթ մատը» (փոխանակ ասելու բութամատ)։
«անիւի շրջանակ, հեց». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործած-ուած Սիւն. օեր. 209, հոմանիշների մի շար-քի մէջ՝ իբրև հոմանիշ հեց բառի. «Անիւ և ճղուղ, առեղ և աւարտք, հևան և դանդանք, կունդք և ականոց, հեց և բոյթ, կապերտ և գորգ, ձի և դզի, երամակապան և կուտպան, բիր և մահակ»։
Արասցէ բութամբն խաչ՝ օծանելով ի բութանէ աջոյ ձեռին մինչեւ ի ցուցական մատն ձախոյ ձեռինն. եւ ի բութանէ ահեկին մինչեւ ի ցուցական աջոյ ձեռին ... Միջոցաւ բութինն եւ ցուցականացն. (Մաշտ. ջահկ.։)
company, body, assembly;
—ք, Pleiades.
· Calfa
թուփ» (Будaговъ 1, 323), որ պատա-հական նմանութիւն միայն ունի, քանի որ կայ գւռ. բուլ «թուփ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. բ'ուլք, Տիգ. փուլ'ք, Խրբ. բ'օլք «աստեղատունը», Զթ. բ'լի «մի աստղի անուն է».-գաւառականներում ունինք նաև տարբեր իմաստներով. այսպէս՝ 1. Ակն. բ'օլ «խումբ» (ըստ Մաքսուդեանի). 2. Հմշ, պուլք, Ալշ. Մշ. Բլ. բ'ուլ «թուփ», Խթ. (բուլ) «մի շատ թփերի խումբը». 3. Երև. բ'ուլք «ձիւնի հիւս». սրանից 1-3 հաւանաբար վերի բոյլ բառի տարբեր առումներն են միայն, իսկ վերջին իմաստով ծագում է բլիլ (փուլ գալ) բայից, քանի որ ունինք՝ «Մի օր ձիւնի բուլքի տակին մնացինք։ 2իւնի ամբարտակը բլեց մեր վրայ» (Պռօշե-ան, Շահէն, էջ 227)։
Բոյլք բանականաց, կամ բարբարոսաց։ Զանրանկացն բոյլ ի միում խմբի բոլորեաց։ Բոյլք զօրաց դասուց երջանկացն օրհնեցին զիս։ Բոյլք կառուցման կարծրանիւթ մարմնոցն սեռին. (Նար.։)
nest;
niche;
dwelling, lodging;
—ս դնել՝ կառուցանել, to nestle, to make one's nest;
հանել ի բունոյ, to take out of the nest.
· Calfa
[hebrew word] bānā «շինեց» բառից։ Müler SWAW 38, 578 պրս. [arabic word] buna «տուն, հալրենիք»։ Lag. Arm. Stud. § 406 զնդ. buna բառից, ինչպէս ունինք գոյն
Զբունոյն առնելով յարմարութիւնս ի վայելչական սրահսն (աղաւնի). (Պիտ.։)
Բոյնս բոյնս արասցես զտապանն ... ծակք իմն եւ բոյնք՝ աչք ... ա՛յլ բոյնք՝ ականջք ... մեծ քան զառաջին բոյնսն՝ բերանն։ Զօրէն բունոց ոմանց. (Փիլ. լին. ՟Բ. 3։)
Բանական բուսոյ, կամ բուսոց։ Զզարմ զաւակի մարդկասերմ բուսոյ։ Ի յեսսեանն բուսոյ (այսինքն ի շառաւիղէ). (Նար. ստէպ։)
blood-colour.
· Calfa
, ա հլ. գործածուած է Ս. Գըրում իբրև յատուկ անուն. բայց յետոյ իբր «արե-նագոյն կարմիր» Կոչ. 253. Նար. կը. և մծբ. Լմբ. հմբ. Շնորհ. տաղ. որից բոսորաբուղիւ «արիւնաբուղխ» Նար. կուս. 418. բոսորած «կարմրած» Ճառընտ. բոսորակայլակ «կար-միր կաթիլներով» Նար. խչ. 392. մծբ. 449. բոսորային «կարմրագոյն» Նար. Շար. բոսո-րատիպ «արիւնագոյն» Լմբ. հմբ. բոսորե-րանգեան «կարմրագոյն» Նար. տաղ. Նոր գրականում (յատկապէս բանաստեղծական լեզուի մէջ) բոսորագոյն, բոսորագեղ ևն։
Նոքա են կոչեցեալք ի սպանդն զոհին բոսորայ դիականցն։ Ի թորմանէ բոսորայ՝ կայլակք կաթուածոց. (Նար. ՟Կ՟Ը. եւ Նար. մծբ.։)
furnace, forge, ooppel;
mine;
chimney, stove;
grief, affliction;
heat, ardour.
· Calfa
, ո, ո՞ւ հլ. (յետնաբար կայ ի բովէ, բովաց) «մետաղ հալեցնելու փուռ» Առակ ժէ. 3. Ոսկ. ես. Եփր. ել. էջ 180. համաբ. էջ 255. «քուրայ, բութակ, փօթա» Իմ. գ. 6. Զաք. ժա. 13. «բուրվառ» Ասող. գ. իթ «կրակ» Բենիկ. «մետաղ հալեցնելու գործո-ղութիւնը Նեղոս. «մետաղի հանք» Ա. մակ. ր. 3. Խոր. Փիլ. նմանութեամբ «քննութիւն, փորձ» Ագաթ. Կորիւն. որից բովել (ունի մի-այն ՀՀԲ) «զհրահալս մաքրել. 2. ցորեն ևն խարկել, բոհրել» (իբր գաւառական բառ), որ և բովհրել «խարկել, աղանձել» Մխ. բժշ. 148։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bhē̄-«խորովել առանձել, տաքացնել» արմատի bhō-ձևից (և կամ ս աճականով). հմմտ. հբգ. bāen, նբգ. bähen «հացը խորովել», հիսլ. baδ «շոգիով բաղանիք», հսաքս. bath, անգսք. beeϑ, հբգ. և նբգ. bad «բաղանիք», նորվ. bara «տաք ջրով մաքրել» (Pokorny 2, 187)։ Այս պարզ արմատը բացի հայկակա-նից ու գերմանականից ուրիշ տեղ պատա-հած չէ. աճած ձևով տե՛ս վերը բոկեղ։-Աճ
Pictet 2, 257 եփել և խոհ ձևերի հետ՝ կապում է սանս. pač «եփել» բառին, համարելով «թերևս պարսկական ծա-գումից»։-Հիւնք. փուք բառից։ Schef-telowltz BВ 29, 37 լտ. focus «վառա-րան, կրակ», foveō «տաքացնել», fo-
tus «ջեռուցում» բառերի հետ։ (Այս համեմատութիւնը սխալ է, որովհետև լտ. foveo ևն պատկանում են հնխ. dhog2h-արմատին. տե՛ս Walde 311)։ Petersson KZ, 47, էջ 279 լտ. fove4 «փոս, քարայր», յն. գολεός «որջ», գոթ. bauan «բնակիլ», հբգ. būan, ռեռմ bauen «կառուցանել», հհիւս. būϑ «բնա-կարան, վրան» բառերի հետ՝ հնխ. bhou-«փոս, խոռոչ» արմատից. հյ. ռով բառի նախնական իմաստը համա-րում է «փոս, որի մէջ դնում էին կրա-կը վառելու համար»։
ԲՈՎՔ. μέταλλον metallum, ut metalli fodina Մետաղք, տեղի մետաղաց. հանք. իբր վառարան՝ ուր ընդ երկրաւ գոյանան հրահալելիք զօրութեամբ արեգական. մատէն.
Բով փորձական։ Ի մաքուր բովն քո դրոշմի. (ՃՃ.։)
Բով էր նմա եւ փորձանքն։ Մի բով չարչարանաց տեառն բաւական եղեւ ի սրբել. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. երգ.։)
mow-worm;
moth, wood-fretter.
· Calfa
ՆՀԲ թուի հանել փտել բառից։ Հիւնք. փտել բառից։ Կայ արաբ. [arabic word] bahīlā, նուազականը [arabic word] butitia «ծառի որդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 457)։ Բայց ըստ որում հայերէն բառը շատ հին է, ուստի նմանութիւնը պատահական է։ Այսպէս նաև ասորես. baltitu, ասոր. beltiϑā «փայտի որռ»։
Որդն կամ ճճի՝ ծնունդ փտութեան եւ ապականութեան, որ ծնանի ի փորի, կամ ի փայտի. եւս եւ ցեց, եւ ուտիչ.որպէս յն. σκώληξ vermis եւ βρῶμα rodens (ut tinea) որդ, ճճի.
Գիւտք որովայնի՝ բոտոտք ճապուկք շարժողականք ... որդունք աղեաց ... անիծք ... զազրաթորմիք. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
leprosy, itch, scurf;
- գրաստուց, farcy.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ბოროტი բորոտի «չար, գէշ, վտանգաւոր, մոլի, անարդար, եղեռնաւոր», მებოროტება շեբորոտեբա, განბოროტება գանբորոտեբա «ձանձրանալ, բարկանալ, տը-կարանալ», ბოროტობა բորոտոբա,სიბოროტვ սիբորոտե «չարութիւն, չարագործութիւն», ბოროჯ-მანკამება բորոտ -մանքամեբա «մե-քենայութիւն, խարդաւանք», უბოროტი ու-բորոտի «ամենևին չարութիւն չանող, շատ բարի», թուշ. բորտոբ «գէշութիւն, կեղտո-տութիւն». այս բառերի նշանակութեան տար-բերութեան համար հմմտ. պրս. [arabic word] pis «բորոտ, կեղտոտ», թրք. pis «կեղտոտ, վատ», Վն. կռոտ «բորոտ. 2. գէշ, անպի-տան», լտ. scaber «բորոտ, քոսոտ. 2. կեղ-տոտ, անմաքուր. 3. չարաճճի»։ -Հայերէնից փոխառեալ է թւում նաև թաթար. [arabic word] bert «քոսոտ, բորոտ, փուճ, անպիտան» (Будa-говь 1, 251), որ թաթարական արմատներով ստուգաբանութիւն չունի։
ԲՈՐ λέπρα lepra որ եւ ԲՈՐՈՏՈՒԹԻՒՆ. Ազգ փոխադրական կեղոյ ի մորթ մարմնոյ մարդոյ՝ գոյացեալ յապականութենէ արեան, սաստիկ մարմաջեցուցիչ. բոր, քոսոտութիւն.
blunt, dull, whose edge is worn;
stupid, heavy;
— անկիւն, obtuse angle;
—, — շեշտ, ոլորակ, grave accent.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bhut-ձևից։ Հայերէնի հետ նշանակութեամբ նոյն են հոլլ. bot, դան. but, հիւս. գերմ. butt «բութ (նիւթապէս և կամ փոխաբերաբար, այն է «հաստագլուխ, ըթամիտ») կարճ ու հաստ», գերմ. verbuttet «մարմնով կամ հոգեպէս չզարգացած» գւռ. buttet «կարճ ու հաստ», Butz «կարճ ու հաստ մարդ, անասուն կամ բոյս», փոխառութեամբ՝ հունգ, buta «բութ, ապուշ», սպան. պորտ. boto, botoso «բութ», ֆրանս. (pied) bot «կուչ եկած (ոտք)», վալ-լոն. bott, իտալ. boto, ռում. but. butacīū «բութ», ռուս. botètь, butetь «հաստանալ, գիրանալ», սլ. buta «խոշոր գլխով մարդ, բթամիտ մարդ»։ Այս բառերից սլաւական խումբը ըստ Berneker 77 փոխառեալ է գերմանականից միւսների ծագումը պարզու-ած չէ։ Ըստ Pokorny 2, 127 գերմանական խումբն էլ ծագում է հնխ. bhaud-, bhūd-«զարնել, հրել» արմատից, որի համազօրն է հնխ. bhaut-, bhūt-«զարնել, հրել» (Po-korny 2, 125)։ Հյ. բութ ձևով համապա-տասխան երկրորդին, իսկ նշանակութեամբ առաջինին, դառնում է երկուսի միջին օղա-կը, աւելացնենք հատկապէս գւռ. բթել, բո-թել «հրել, մշտել», որ նոյն արմատների բայական իմաստն էլ պահում է։-Աճ.
βαρύς (որ եւ Վառ ձայն, այսինքն ծանր). βαρεία ravis Ըստ քերականաց է մասն առոգանութեան, այսինքն ոլորակ հակադրեալ շեշտի՝ վայրաբերիչ ձայնի ծանրութեամբ. եւ նշան նորա՝ որ նոյնպէս կոչի բութ, է այս (՝).
nature, native, origin, spring, root;
stock, stalk, trunk, set, stake, stem;
baggage;
camp, army;
ancestor;
chief;
own, natural, real, original, radical, true, principal;
— աշտանակի, socket;
— սեան, shaft of a column;
ի —, ց—, մինչեւ ի —, մինչեւ ց-, ի բնի, to the end, entirely;
զգիշերն ի —, all the night;
—, ի բնէ, naturally, by origin;
— ի ներս մտանել, to enter precisely, exactly;
ի — իսկ ուսանել, to learn thoroughly;
դոք որ — անարդ էք, you who are by nature vile;
ի քաղաքն ի — նոցա, in their own capital;
ի — իսկ յերկինս, in the heaven itself;
ի բնին իսկ ի զտակի, in the same day of Easter;
— բարեկենդան, quin-quagesima Sunday;
— բարեկամ, intimate friend;
cf. Յարմատոյ.
· Calfa
, ի-ա հլ. (կայ նաև սեռ. բնոյ Եփր. Փիլիպ., գրծ. բնիւ Բուզ.) «ծառի իրանը, այն է արմատից վեր՝ մինչև ճիւղերի ռաժան-մունքը եղած մասը» Յոբ. ժդ. 8. նմանու թեամբ՝ «աշտանակի հիմնական մասը, որի վրայ հաստաուած են ստեղները կամ ճրագ-նեոր» Ել. իե. 31, լէ. 17, Թուոց ը. 4. «նիզա-կի կոթ» Ա. թագ. ժէ. 7. «խաչի կոթը, եռ. կար թևը» Շնորհ. թղթ. և բարձր. «սանդու-խի երկու կողմի գերանները, որոնց վրայ ամրացած են աստիճանները. montant» Վրք. հց. «խարիսխ, հիմ» Ոսկ. զ. ճառ Ղազարու. (Զբունս սրտին շարժեալ սասանէր. յն. ἐձ βεuέλια (ոհիմունս) τῆς ϰαρδίας. áá զբոյնս, զբոց, զբոյժս. ՆՀԲ ուղղում է զբոյ-նըս. Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 յաջող կեր-աով սրբագրում է զբուն). «բուն բանակը կամ բանակատեղին (համեմատութեամ թևերի)» Ա. մակ. թ. 35. Ագաթ. Բուզ. «մէկի կամ մի բանի ծագումը, նախապատճառը. սկիզբը» Ոսկ. մ. բ. 26. Մծբ. Եզն. Եփր. Փի-լիպ. «բնիկ, բնական, իսկական, ճիշտ ու ճիշտ» Սգր. Ոսկ. ես. և Եփես. Եւս. պտմ. և քր. Կորիւն։ Այս այլևայլ առումներից են ծա-գում ի բուն «ցվերջ, ի սպառ» Ագաթ. Ոսկ. ես. ցբուն «ցվերջ, ընդ միշտ» Ոսկ. մ. բ. 6, z. ես. և եփես. ի ընէ «բնականից, ի սկըզ-բանէ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հռ. Եւս. պտմ. և քր. Ագաթ. Բուզ. Եզն. Կիւրղ. թգ. բուն կանգնել «որսալու մի ձև է. որսատեղին մարդկանցով ու շներով շրջապատելով՝ երէներին խըրտ-նեցնում էին և քշում դէպի կենտրոնը» Անան. գիտ. 25. ի բնմէ Բուզ. Ոսկ. յադամ. ի բնո-ջէ Կիւրղ.. գնձ. բնաւ, բնաւ իսկ, ոչ բնաւ-ընդ բնաւ ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. Ագաթ. Եւս. քր. բնաւին Ոսկ. մ. ա. 4. բնաւոր Ոսկ. մտթ. և ես. բնակ «բուն, հարազատ» ՍԳր. Եւս. քր. Բուզ. «տևական, մնայուն» ՍԳր. Ոսկ. ես. բնի Ոսկ յհ. ա. 11. բնիկ Փարպ. Խոր. բնութ Տիմոթ. կուզ. էջ 178. բնութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. բնական Հռ. ա. 26, 27. Կորիւն. բնաբարձ Մծբ. Ոսկ. ես. բնադիր «բանակա-տեղի» Յուդթ. ժե. 7(բուն «բանակ» բառից). բնածին Բ. պետ. բ. 12. բանիբուն Ոսկ. Սե-բեր. Եւս. քր. անբուն Հռ. ժա. 24. նիզակա-բուն Եփր. թգ. Բուզ. միաբան Ագաթ. Կիւրղ. յես. համաբնեայ Եզն. ողորմաբուն «բնապէս ողորմած» Մ. Մաշտ. 226բ ևն ևն։ Նոր բա-ռեր են՝ բնաձիր, բնապաշտ, բնատուր, բնա-կանոն, բնածուխ, բնագէտ, բնագիտութիւն, բնոյթ, բնութագիր, բնութագրութիւն ևն։
= Պհլ. պազենդ. սչ bun «հիմ, արմատ, ծագում, բուն, սկիզբ, ծայր, հիմնական». պրս. [arabic word] bun «յատակ, տակ ջրհորի՝ աւա-զանի և նոցին նմանեաց. 2. արմատ կամ տակ ծառոյ», [arabic word] bun-i-nēza «նիզակա-բուն, նիզակի կոթը», օսս. bjn «յատակ, տակ», բելուճ. bunā «տակը, վարը, ներքե-վը, յոտս», քրդ. [arabic word] bуn «մի բանի յատաևռ. ներքև, տակ», [arabic word] beni «տակը, մրուր, դիրտ», հինդուստ. [arabic word] bun «հիմ, արմատ». օնդ. buna «հիմ, յատակ»։ (Իրանեանից են փոխառեալ նաև գնչ. būna, bunoz «վարը, ի վայր», մանդ. [hebrew word] bunka «հիմը, հիմք»)։ Իրանեան բառերի միւս հնդևրոպա-կան ցեղակիցներն են՝ սանս. budhná-«յա-տակ, հիմ, ծառի բունը, արմատը», յն. πυϑμήν «յատակ, հիմ, արմատ, ծառի բուն] ծաւռում. սեռոնապատճառ, լեռան ստորոտր», πίνδος «ամանի լատակը կամ խուփը, սրի կոթ», լտ. fundus, գերմ. Boden, հբգ. bo-dam, հիոլ. botn, անգլոք. botm, կիմր. bon «բուն, խարիսխ, հիմ» ևն, որոնք յառա-ջանում են. հնխ. bhudhno-կամ նաև bhun-dho-ձևից (տե՛ս Walde* 325-6, Boisacq 825, Kluge 65, Horni§ 229, Pokorny 2, 190, Frnout-Meillet *385. հմմտ. նաև Berneker 245-6 Trautmann 46)։ Վերջին ձևը հայե-րէնում պիտի տար *բունդ (իբր բնիկ բառ), որ իրօք էլ պահուած է բացասական *ան-բունդ>անդունդ ձևի մէջ (տե՛ս այս բառըև։ Սրանից հետևում է, որ բուն բառը բնիկ հայ չէ, այլ, ինչպէս մի քանի խիստ մասնաւոր նշանակութեանց համաձայնութիւնը և բառի ի-ա հոլովումը (փոխանակ ո) ցոյց են տա-լիս, փոխառեալ է իրանեանից։-Հիւբշ. 123 և 430։
Klaproth, Asia polygl. էջ 298 մանչու. funku և էջ 105 սլ. pen, էրզ. bun։ Առարին անզամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ, որ մեր բառը համեմատում է պրս. պիւն և պում ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. պիւն, բայց ի բուն, ցբուն բառի մօտ նաև լծ. լտ. finis «վերջ»։ Պրս. bun ձևի հետ են եռում նաև Bötticher, Lagarde, Mül-ler, Justi։-Spiegel, Comm. 2, 421 հյ. բնութիւն բառի հետ դնում է պրս. buna, ինչպէս որ Windisch. 22 հյ. համաբնութիւն ձևին իբր համապա-տասխան դրած է սանս. samabhava։-Երկուսն էլ սխալ։-Առաջին անգամ Muller SWAW 38, 578, 593 և 39, 404 աւելացնում է սանս. budhna, իսկ Justi, Zendsp. 215 նաև զնդ. buna։-Bugge KZ 32, 5 հիոլ. bun «արմատ, տակը» և bunad «ծազում, հիմ» բառերի հետ. բայց IF1, 455 փոխելով այս փունջ բառի հետ *bunyo-ձևից։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 31 մերժում է կցել պրս. bun-պհլ, van<զնդ. vanā-«ծառ» բառի հետ, որ պիտի տար հյ. *վան։ Նոյնը Arm. Gram. վճռական մի որոշում չի կարո-ղանում տալ՝ էջ 123 դնելով իբր իրա-նեան փոխառութիւն, իսկ էջ 431 դնե-լով իբր բնիկ հայ։ Karst, Յուշարձան, էջ 400 ասուր. būnu «մանչ, սերումն, կազմութիւն», bunānu «սերունդ», իսկ էջ 406 հյ. պինդ և սումեր. pin «հիմ-
նարկութիւն»։ Մառ ЗВО 22, 78 ելամ pun-kite «ի վերջ», վրաց. փուձնո «հիմնել» ձևերի հետ՝ իբր յաբեթական բառ։
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. բուն (ծառի), Երև. բ'ուն «ծա-ռի բուն և մի բանի հիմքը. ինչ. աթարի դէ-զի բունը, թոնրի բունը կապել՝ վառելու հա-մար», Սչ. բ'ուն «բնիկ, իսկական», Շիր-ունն ու բ'ունը= Երև. հունք ու բ'ունք «մի բանի էութիւնը, բոլոր մանրամասները», Մրղ. պնավրին «բնաւ», Մշ. բ'նութ, Տփ. բնութկ, Մկ. պնիւթք, Պլ. փունութք, փու-նուրթք, Երև. Սեբ. Սչ. բ'նություն, Ալշ. բ'նու-թեն, Ախց. բ'նութէն, Պլ. փունութին, Շմ. պունութուն։
ՓՈԽ (borrowing) Մեր զանազան առումներից կազ-մուած ձևեր են՝ վրաց. ბუნი բունի «ար-մատ. բուն, բնիկ, կոթ», ბუნაური ռունառι-րի «տուն, բնակարան», ბუნება բունեբա «բնութիւն, նկարագիր, յատկութիւն, մարդ-կային բնութիւն, ցեղ, սեռ», ბუნებით բու-նեբիթ «բնականաբար», ბუნებითი բունե-բիթի «բնական», ბუნთურკი բունթուրքի «բուն թուրք» (Մառ Иппoл. 62), ბუნიკი բու-նիկի «դաշոյնի կոթ» (Մառ ЗВО 22, 79), թուշ. ბუნებ բունեբ «բնութիւն», կիւրին. փուն «արմատ, հիմ»։-Իսկ արաբ. [arabic word] bunk «բունը, սկիզբը», [arabic word] tabannuk «բնակիլ, հաստատուիլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 76) ուղղակի իրանեանից են։-Պա-տահական նմանութիւն ունի չեչէն. bun «վրան»։
φυσικός, ὀ κατὰ φύσιν, γνήσιος, αὑτός naturalis, gnuinus, ipse, idipsum , ἔτερος socius, familiaris, καίριος tempestivus, opportunus Բնիկ. բնաւոր. բնական. որ ինչ է ի բնէ՝ ի բնութենէ՝ ի ծնէ՝ ի բուսոյ բարուց. հին. վաղեմի. իսկ. իսկական. էական. հարազատ. ընտանի. ճշմարիտ. ճշգրիտ. դիպօղ. նոյն իսկ ինքն.
Ուսաւ ի բուն իսկ զամենայն իմաստասիրական հանճարն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Է.։)
fist;
hand;
violence, force, tyranny;
tyrant, usurper;
impetuous, furious, fiery, spirited, energetic, unruly, vehement, vigorous, angry, enraged, tyrannical, predominant, powerful;
violently, ardently;
with violence;
— մի, a handful;
— առնել՝ լինել՝ ի վերայ դնել, to force, to offer violence;
— հարկանել, to undertake;
ի — արկանել, առնուլ, զբռամբ, ածել, արկանել, ընդ բռամբ ունել, to take, to grasp, to arrest;
to rule, to conquer, to subjugate;
— հարկանել զօձեաց, to take by the nack;
ի բռին ունել, դնել զոգի or զոդիոն, to risk, to hazard, to expose one's self to peril;
ի — գալ, անկանել, to be taken, seized, arrested;
— դէպ or դէպ ունել, to aim at.
· Calfa
, ն հլ. (-ռին, -ռան, -ռամբ, -ռունք -ռանց) «ձեռքի ափը և թաթը միասին» ՍԳը. «բռունցք» Յայսմ. փոխաբերաբար «իշխանութիւն, տերութիւն» Բ. մակ. գ. 6. Կոչ. Ոսկ. եբր. Եզն. «բռնութիւն, ուժգնու-թիւն, սաստկութիւն» ՍԳր. «բռնաւոր, իշ-խան» ՍԳր. Ոսկ. ես. իբր ածական՝ «հզօր, զօրաւոր, բռնաւոր» ՍԳր. Ագաթ. Փարպ. իբր մակբայ՝ «ուժգին կերպով» Բ. մակ. ժ. 30. զանազան ոճերով՝ բուռն հարկանել «բռնել. 2. սկսիլ» ՍԳր. ի բուռն առնուլ, բուռն ար-կանել, զբռամբ ածել, զբռամբ արկանել «բռնել» ՍԳր. զոգիսն ի բռին ունել «մահը աչքն առնել» Ոսկ. եփես. բուռն լինել «հա-րըստահարել» ՍԳր։ Այս արմատից են՝ բըռ-նել Սիր. զ. 28. իզ. 10. լա. 2. Եփր. պհ. բոնաբար «բուռն կերպով» Օր. իբ. 25, 26. Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. ես. բռնաբարել ՍԳր. Փարպ. բռնագոյն Դտ. ժը. 26, Երեմ. լ. 21. բռնադատել ՍԳր. Եզն. Կիւրղ. ծն. բռնացբօ-նել Առակ. ժզ. 26. Սեբեր. բռնալիր Մրկ. է. 3. բռնակալ Եւս. քր. բռնանալ ՍԳր. Եւս. քր. բռնաշունչ Վեցօր. բռնաւոր ՍԳր. Առաթ. Եզն. Ոսկ. մ. բ. 4. բռնի Նեեմ. ե. 14, 18. բռնիւ Եւս. պտմ. ի բռնի Եւս. պտմ. բռնցի Ել. իա. 18. ըմբռնել «ձեռքով բռնել» ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 3. (օր. ըմբռնել ի բուռն. Սուտ-Սեբ. էջ 3. Բուզ. 212), «մտքով բըռ-նել, հասկանալ» Եզն. լիաբուռն Պիտ. Վա-նակ. յոբ. կաշմբուռն Եւս. քր. հաստաբուռն Ասող. բուռնալիր (առանց սղումի) Եփր. պահ. հարստաբուռն Եւս. քր. բռնապաստան «դիմադարձ, բռնի միջոցների դիմելով՝ իշ-խանութեան անձնատուր չեղող» Կանոն. էջ 81։ Նոր բառեր են բռնաբարութիւն, անբռնա-բարելի։
հանում է բուռ «ծեփ» բառից։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 35 և 36 սանս, barh. brhati «ամրացնել», գերմ. bergen «ծածկել, պահել» բառերի հետ. նոյն հայ բառը գտնում է նաև Дρίαμος ա-նուան մէջ, որ ըստ Հեսիքիոսի πέρραμος «թագավոր» բառն է։ Jensen, Hitt. u. Arm. 36, 42, 79 հաթ. bhurain? «իշ-խան» բառի հետ։ Գեանջեցեան ZAFh 1. 61 բռնաբարել բառի մէջ *բարել դնում է<բերել՝ Դաւիթ-Բէկ, Յուշար-ձան 396 ն. գալլ. bryeint, breint «ա-ռանձնաշնորհ», breenin «թագաւոր», հիռլ. brig «ուժ, զօրութիւն, արժա-նիք», հ. բրըտ. brientin «ազատ, ան-կախ, ազնուական, զօրաւոր»։ Սագրցե-ան ՀԱ 1909, 335 հյ. բարկ, թրք. el «ձեռք», berq «բարկ» և սումեր. bar, bal «ձեռք, հզօր, բուռն»։ Karst, Յու-շարձ. 403 վերջին սումեր. ձևի հետ։ Մառ, Яз. и Лит. 1, 275 պրս. mušt, վրաց. bota ❇aarpe6* և ռուս. xватать «բռնել» բառերի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Ջղ. Սեբ. բ'ուռ, Ռ. Տիգ. փուռ, Տփ. բուրը, Հճ. բ'ուր, Զթ. բ'օռ, բ'ոս, Ոզմ. բ'էօռ։-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. բ'ռնել, Ննխ. Պլ. բռնէլ, Ախց. Երև. Կր. Սեբ. բ'ռնէլ, Ագլ. բռնիլ, Ակն. Խրբ. Ոզմ. բ'ռնիլ, Զթ. բ'ը'ռնիլ, Սլմ. Վն. պռնել, Գոր. Մրղ. պռնէլ, Հճ. բ'ը՞րնել, Տփ. բրնիլ, Մկ պռնիլ, Ղրբ. Ռ. Տիգ. փռնէլ, Ասլ. բ'ոնէ՝լ, Շմ. փռնիլ, Հմշ. պռնուշ. հմմտ. և Պլ. մնկ. բիննէլ, Տփ. մնկ. բլնիլ։-Նոր բառեր են բուռ Ալշ. «կոթ, մեզեխ», Սս. «դաշոյնի կոթ», Վն. սանդիտոռն», Վն. «նաւի թիակի հաստ կոթը», բռանց «հազիւ» (այս ձևն ունի նաև Առաք. պտմ. 465), բռի «կոպիտ, բիրտ» (ի-մաստի համար հմմտ. բռնագլուխ «հաստա-գլուխ, յամառ» (չունի ԱԲ) Յայսմ. յնվ. 6 «Բռնագլուխք իցեն և կարի դժուարին, որ բա-զում անգամ հարցաք զնոսա սիրով և աղա-չանօք և ոչ ամենևին յայտնեցին զխորհուրդս եւռեանո». ոստ այսմ պատահական նմանու-թիւն ունի վրց. բրիղ'վի «բիրտ, կոպիտ մարդ»), բռնակ, բռնակալ, բռնատ, բռնա-չափ, բռնատուն, բռնացնել, բռնատր «բան-տարկեալ», բոնբտել, բռնիչք, բռնկալ, բոըն-կիլ «կրակ առնել, բորբոքուիլ» (հմմտ. տճկ, tutmaq «բռնել» և tutušmaq «բռնկիլ». հներից հմմտ. բռնկիլ «վառուիլ» Սմբ. պտմ. 90. «Բռընցո՛ որ աղէկ այրի» Վստկ. 178, «Անկրակ բռներ լերդիկս ու կէրի» Տաղ. հրտր. նաւասարդ 1914, էջ 230), բռնկցնել, բռնմնի, բռնոտել, բռնուածք, բռնուիլ, բռունցք, բը-ռընցքել, բոնցքաչափ, բռնքամ ևն։
βιαστής, βίαιος, ἱσχυρός violentus, fortis Հզօր. զօրեղ. կորովի. ուժեղ. ուժգին. սաստիկ. եւ Բռնական. կտրիճ, ուժով, խիստ.
Ի բուռն առնու զսովորական առաքինութիւնն. (Վրդն. ծն.։)
nourishment, food.
· Calfa
«պերետուտ, եկեղեցական վերա-տեսուչ». ունին միայն Մխ. դտ. 141 և Սմբ. դատ. 72. առաջինը յն. պերետուտ բառը բացատրելով՝ գրում է. «որ այժմ է բուտ» (այսինքն թէ ժԲ դարուն կոչւում էր բուտ). երկրորդը հակառակ դիրքով «բուտն, որ է յունարէն պերետուտ»։ Այս բառը չորս ան-գամ էլ գործածուած ենք գտնում Բագարանի արձանագրութեան մէջ (է դար). «ԼԳ ամի Խոսրովայ արքայի երանելի տէր բուտ ա-ռուեղեան ձգեաց զհիմունս սուրբ եկեղեց-ւոյս... ԼԸ ամոյն կորուսին զբուտն և յետ երից ամաց մահուան բտին՝ կատարեաց սուրբ եկեղեցիս աննայ բտին ամուսին...» (տե՛ս Մառ ЗВО 7, 322-6)։ Այստեղ Մառը կասկածի մէջ է՝ թէ բուտ յատո՞ւկ անուն է թէ հասարակ. բայց ըստ իս յատուկ անուն է Առաւեղեան տոհմից մի իշխանի (տէր) և ո՛չ Աէ հռռևոռաեան ոմն, քանի որ քիչ յետոյ էլ ցոյց է տրւում թէ բուտը ամուսնացած էր։ Աաևայն նոյն իսկ իբրև յատուկ անուն ընդու-նեւով՝ բառը նոյն է նախորդի հետ. հմմտ.
= Ասոր. [syriac word] bud «եկեղեցական տե-սուչ», որ նոյնպէս մեր բառի նման իբրև յա-տուկ անուն էլ գործածուած է. այսպէս էր ոչւում Գալիլակ և Դիմնակ առակաց գրոց ասորի թարգմանիչր։
Բառ անստոյգ եւ ռամկական. cf. ՀԻՊԵՐԷՏ.
pyramid;
tower.
· Calfa
, ն հլ. (բրգան, բրգունք, բըր-գանց) «աշտարակ կամ նման բարձր շէնք» Ա. մակ. ժզ. 10. Եւս. քր. ա. 52. Խոր. Նար. խչ. «մի տեսակ կոթող, պիրամիդ» Ա. մակ ժգ. 28. «անօթիկ՝ յորում արկանին քուէք, ո-րով երերեալք անկանին ի թաւլին. (այսպէս կոչուած իր ձևի պատճառով). լտ. fritillus, ֆր. cornet Աշխ. Ստ. լեհ. վկայութիւննե-րը տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 300 ա), որից բրգաձև, բրգանման (նոր գրականի մէջ)։
= Ասոր. [syriac word] būrgā «աշտարակ», ո-րից փոխառեալ է նաև արաբ. ❇ burj «աշտարակ, կենդանակերպ». գտնւում է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ, որոնք բոլոր իրարից են փոխ առած. այսպէս յն. πύργος «աշտարակ, աշտարականման շէնք, պա-րիսպ, պատնէշ», φύρϰος «պարիսպ» (ըստ Հեսիքիոսի), լտ. burgus «պարիսպ», գոթ. baurgs «քաղաք», հբգ. purc, burg «չորս կողմից պարիսպով պատած տեղ, դղեակ». անգսք. burh, հին հիւս. borg, գերմ. Bur-ger «քաղաքացի», Burg «դղեակ», նոր փո-խառութեամբ նաև սպան. borge, ռում. burdž, բուլգար. birg ևն։ Ծագմամբ այս բառը հնդևրոպական է և յառաջանում է հնխ. bherg'h-«բարձրանալ, բաբձը» ար-մատից, որի վրայ աւելի ընդարձակ տե՛ս բառնալ։ Հին հնդևրոպացոց քաղաքները ո՛չ թէ ընդարձակ ու մարդաշատ վայրեր էին, այլ ամուր բարձունքներ, ուր ապաստանում էին նեղութեան միջոցին (տե՛ս Walde 102, 311, Bo'sacq 829, Kluge 81)։ Հայերէն բառի փոխառութեան տեղը ստոյգ չէ, բայց, ինչպէս նշանակութեան նոյնութիւնից երե-վում է, պետք է ասորերէնից փոխառեալ լինի։ Յետին ժամանակներում երկրորդ ան-գամ փոխառեալ է բառս արաբերենից բուրջ կամ պուրճ ձևով, որ տե՛ս առանձին վարը -Հիւբշ. 392։
Առաջին անգամ ԳԴ դրաւ պրս. burj բառից։ ՆՀԲ դնում է յն. լտ. և թրք. ձևերը։ Peterm. 25 յն. πύργος։ Bottich. Rudimenta 15 թրակ. βρία «քաղաք» բառի հետ։ Մորթման ZDMG 31, 413 և 489 ևաւռ. burgaduni դնում է բուրո +տուն բառերից։ Այսպէս նաև բևե-ռաձև արձանագր. Մորթմանայ, թրգմ. Ապտուլլահեան, Պօլիս 1872, էջ 4 պուրկատուն «բերդ», կազմուած պուրկ «բուրգ, յն. πῦργος, գերմ. Burg» և տուն բառերից։ Bugge, Lyk. Stud. 1. 34 հյ. բառը իբր բնիկ կապում է գոթ. baurgs «քաղաք», հիռլ. bri «լեռ», զնո-barəz=բարձր բառերի հետ. նոյնը գըտ-նում է նաև Γέργαμος, Γέργαμϰ ևն յա-տուկ անունների մէջ, որոնք դնում է լիւդ. prñn-«տուն, շինել» բառից։ -Սանտալճեան, L'idiome էջ 10, խալդ. burganani «տաճար» բառի հետ։ Schef-telovitz BВ 29, 68 ենթադրում է, որ բառը գերմանականից սեմականին և այստեղից էլ հայերէնին է անցած։
Ի լինել նախակործանն եւ վաղասասանականն բրգան. (Նար. խչ.։)
cf. Բճիճ.
· Calfa
, ի-ա հլ. (գրուած է նաև բճիճ) «մեղրահացի ծակերը» Սկևռ. լմբ. Պիսիդ. Վեցօր. տող 1168. Ածաբ. նոր. կիր. և առ-որս. «թոքի ցնցուղը» Պղատ. տիմ. 146. նոր գրականում «cellule», որից մի խումբ գի-տական բառեր, ինչ. բջջային, բջջանիւթ ևն։
Զքաղցրութիւն ճաշակաց բանի յիւրն հաւաքելով խոհական ի մտաց բճիճս. (Սկեւռ. լմբ.։)
s. bot. rhubarb (the root);
muzzle, snout;
hook.
· Calfa
Պատահական նմանութիւն ունին ա-րաբ. [arabic word] γaff «չորացած առւոյտի տերև», [arabic word] γāf «շատ համեղ պըտ-ղով մի տեսակ ծառ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 821)։
. արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած է գաբեղէն «բադէն, վերար-կու». դամասկ.։
ռմկ. գաբին տակն։ ῤέον βαρβαρικόν rhabarbarbaricum Արմատն գաբծլի կամ խաւարծլի, դեղ մաքրողական. որ եւ ԽԱՇՆԴԵՂ. ռէվէնտ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.) ու եւ ասի.
facet;
face, visage, presence;
sort, manner, fashion;
mask;
—ս արկանել, to mask, to put a mask on the face;
բառնալ զ—, to unmask;
— —, several, in several ways or manners.
· Calfa
, ի-ա հլ. «կերպարանք, պատկեր կամ նկար» Ոսկ. պօղ. 910, 465. մատ. 10, 175, «աչք» Կոչ., «դիմակ, կեղծ երես» Ոսկ. պօղ. 299 (Չտեսանիցե՞ս զազգի ազգի դի-մակսն զոր դնեն երեսաց գուսանքն).-միւս օրինակները տե՛ս Տաշեան, Ուսումն դասա-կան հայերէն լեզուի, էջ 519, ծան. 1.-վերջի իմաստով է նաև արդի գրականի մէջ, ուր ու-նինք դիմակաւոր, անդիմակ, դիմակահանդէս նոր բառերը։
Կուսական, եւ մարմնական (այսինքն ամուսնացելոց) դիմակօք. (Ճ. ՟Գ.։)
charmer, enchanter, sorcerer, magician.
· Calfa
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «վը-հուկ, կախարդ» Բ. մնաց. լե. 19. Ոսկ. ես. Կոչ. 270, «դիւթական, կախարդական» Եփր. ծն., որից՝ դիւթել ՍԳր. Կոչ. Եփր. գ. կոր. Եւս. պտմ., դիւթութիւն ՍԳր. Ոսկ. ա. թես. գ, դիւ-թական Իմ. ժէ. 7, ալիւրադիւթ Մխ. երեմ. Վահր. յայտ., գարեդիւթ Մխ. երեմ. Տօնակ., խտրողադիւթ Մանդ. էջ 197, չարադիւթ Մանդ., դիւթիչ (արդի գրականում)։
ԴԻՒԹ. ա. իբր Դիւթական.
tremor, trembling, shivering, fear;
զդողի հարկանիմ, to tremble;
ի դողի եւ յերերի կալ, to shake, to stir, to shudder;
ի դողի կացուցանել, to cause to tremble.
· Calfa
, ի հլ. «դողալը, սարսուռ» (վախից կամ ցրտից) Ոսկ. եփես. և բ. կոր., «մի տեսաև երաժշտական խազ (ლ)» Ոսկիփ., որից՝ դո-ղալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 24. Ագաթ. Եփր. ել., դո-ղացուցանել Փարպ., դողացուցիչ Վեցօր., դողումն ՍԳր. Եփր. յես. Եզն., զդողման հար-կանիլ Ագաթ. կամ զդողմանի հարկանիլ «դո-ղալ, սարսափիլ» Լմբ. իմ., զդողմնի հարկա-նիլ Վրք. հց., զդողնի հարկանիլ Վրք. սեղբ., զդողանի հարկանիլ Ա. մակ. Բ. 24, մարմնա-ղող Տօնակ., ղողղողալ (նոր բառ). տե՛ս նաև դողդոջ և դոնդող։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. դ'ող, Ննխ. Պլ. դօղ, Ախց. Երև. Կր. դ'օղ, Սլմ. տող, Մրղ. տօղ, Ռ. թօղ, Ակն. Սեբ. դ'էօղ, Ասլ. դէօղ, Գոր. Ղրբ. Մկ. Շմ. տէօղ, Հմշ. տէօ՞ղ, Ագլ Տփ. դուղ, Ոզմ. դ'ուղ, Տիգ. թուղ, Զթ. դ'իւղ. -բայական ձևով՝ Ջղ. դ'ողալ, Ննխ. Պլ. Տփ. դօղալ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Սչ. դ'օղալ (Սչ. նշանակում է նաև «երերալ, շարժիլ»), Մրղ. Սլմ. տօղալ, Ռ. թօղալ, Տիգ. թօղmլ, Հմշ. տօ-ղուշ, Ասլ. դ'էօղալ, Վն. տէօղալ, Ոզմ. դ'ու-ղալ, Ագլ. դղղօլ։ Նոր բառեր են՝ դօղահար, դողաղբիւր, դողացկան, դողդղալ (Պլ. Տփ. դօղդըղալ, Ագլ. դղդղօլ, Գոր. Ղրբ. տրղտէօ՛-ղալ, Զթ. դ'ուղղ'ուղօլ), ղողղողալի, դողղո-ղոց, դողիկ, դողկոտ, դողոցք, դողուկ, դող-տաքցոց, դողցւոր ևն։
Անուն երաշտական խաղիս. (Ոսկիփոր.։)
bell;
clock bell;
handbell, small bell hung on the neck of cattle;
— ելեքտրական, electric chimes;
— բուսոց, bell-glass;
— կանթեղի, lamp-glass, glass-globe, glass-shade;
գանգիւն —ի, stroke of a bell;
ձուլիչ —աց, bell-founder;
չուան —ի, bell-rope, bell-pull;
— հարկանել, to ring the bell;
— վասն ննջեցելոց, to toll for the dead;
հնչէին —ք պատարագի, the bells were ringing for church.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զանգակ կամ բոժոժ (մեծը և կամ փոքրը)» ՍԳր, որից՝ զանգականի «զան-գակներ» Մագ. մեծ են, էջ 20 զանգակագանչ Նարեկ., զանգակաձայն Եղիշ. չրչր. և խա-չել., զանգակատուն Յիշատ., զանգակեալ «բոժոժներով զարդարուած» Արծր. գրւում է նաև կ տառով՝ զանկակ, զանկակաձայն ևն։ Բուն արմատն է զանգ, որ ունի Վահր. գրուած զանկ ձևով. սրանից զանգիկ կամ զանկիկ «մակալեզու, պզտիկ լեզու, լեզուակ, voile de palais» Ոսկիփ.։ Արդի գրականում արե-վելեան բարբառը գործածում է զանգ, իսկ արևմտեան բարբառը՝ զանգակ։-Նոր բառեր են՝ զանգահարութիւն, զանգակաձև, զանգա-կածաղիկ (ըստ Տիրացուեան, Contributo, § 508 campanula crispa Lam. ծաղիկո)։
Easter;
— Հրէից, the Passover;
գառն զատիկ, paschal lamb;
խթումն զատիկ, Easter Eve.
· Calfa
, ի-ա հլ. «զենումն. զոհ» Ոսկ. ե-փես. 701, որից զարգանալով՝ «Հրէից պա-սեքը. 2. Քրիստոնէից Յարութեան տօնը» ՍԳր. Կոչ. 280 (յգ. սեռ. զատկաց). Եզն. լայ-նառար՝ «տօն, հանդէս» Փարպ. Մանդ. «մահմետականների տօնը» Յայսմ. յնվ. 30, որից՝ զատկաշաբաթ Զքր. կթ., զատկատո-մար Մարթին., զատկանալ Մարթին. Հեթում ոտ., կրկնազատիկ Տօնակ., զատկական (նոր բառ) ևն։
Հներից Անան. Շիրակացի (հրտր. Պատկանեան, էջ 22) մեկնում է. «Ա-նուանի զատիկ Տեառն, այսինքն զա-տուցեալ յամենայն հեթանոսականաց և հրէականաց տօնից»։ Ճառընտիրն ունի. «Զատիկն ըստ եբրայեցւոցն (պասեք) անցարան. իսկ ըստ Հայոց լեզուիս՝ ա-զատութիւն ի չարչարանաց»։ Այսպէս և Տաթև. ձմ. ճխբ. «Ջատիկն ազատու-թիւն թարգմանի», Բրս. մրկ. 348 «Չա-տիկն թարգմանի անցք»։ Ըստ այսմ ՀՀԲ զատումն բառից. Աւետիքեան, Մեկն. Թղ. Պօղ. Գ. 288 «Ի զատանելոյ առեալ, բացատրի զատումն և ելումն իսրայէ-լացւոց յԵգիպտոսէ»։ ՆՀԲ զատումն կամ ազատութիւն, որ և վրաց. զատիկի։ Տէրվ. Նախալ. 80 գանել, զենուլ, պրս-zadan, հպրս. jan, սանս. han ձևերի հետ՝ հնխ. gha, ghan «զարնել, վիրա-ւորել» արմատից. ըստ այսմ զատիկ բուն նշանակում է «զենումն»։ Հիւնք-պրս. zadagi, zadiš «զենումն, հարուած, սատակումն»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 315 վրաց. զադեն, եգիպտ. Սադի, հնդ. Սա-դի աստուածների և յն. Զեթէս, հլ. Սա-թենիկ անունների հետ. յիշում է նաև Չատիկ «չաստուած արդարութեան յԱ-րևելս»։ Կուրտիկեան, Մասիս, թ. 130 սանս. սքատ «ուտել», արաբ. զատ «աա-շար» բառերի հետ։ Քննասէր, Սրաց։ Հիւանդանոցի, 1905, էջ 340 հին հեթա-նոսական մի տօն է համարում, որ գի-շերահաւասարին, այն է եղանակների
Լայնաբար, Տօն ուրախութեան. տօնական հանդէս. ցնծութիւն.
execrable, ugly, deformed, slovenly;
exerementitious;
impure;
unchaste, smutty, obscene, lewd.
· Calfa
, ի հլ. «պիղծ, զզուելի» Յոբ. ժե. 16. Ագաթ. Ոսկ. ղկ., որից՝ գարշիլ զզուիլ, գանիլ» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. համաբ., «պղծիլ, ապականուիլ, շնալ» Կանոնք թագ. 408, գար-շել Օր. է. 26, գարշանալ Գ. թագ. եա. 26. ե-ցեկ. է. 17, գարշեցուցանել ՍԳր., գարշու-թիւն ՍԳր., գարշեցուցիչ Ես. կզ. 5, գարշելի ՍԳր. Ագաթ., գարշատեսիլ Ոսկ. յհ. ա. 25, գարշելիօրէն (նոր բառ) ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hers-«սար-սափ, զզուանք» բառից. ժառանգներն են լիթ. grasá «զզուանք», grasús «զզուելի», grasaūs «զզուիլ», մբդ. garst «ապականեալ, կծուած», գերմ. garstig «կեղտոտ, տգեղ» հիսլ. gerstr «դաժան, դառնաբարոյ», լտ. fastidium «զզուանք, հակակրութիւն» (Po-korny, 1, 610)։ Հնխ. rs>հյ. ըշ ձայնափո-խութեան համար հմմտ. tլs-> թառամ և թարշամ։ Այս մեկնոթեան առաջին հեղի-նակն է Bugge, KZ, 32, 35, որ դնում է գերմ. garstig։ Աւելի յետոյ Meillet, MSL, 8, 280 և 9, 151 լտ. horreo, սանս. hrsyatl, լիթ. garsus ձևերի հետ։ Հիւբշ. 432 մեր-ժում է ձայնաբանական և նշանակութեան տարբերութեան պատճառաւ։ (Իրօք որ ա-ռաջին երկուսը տարբեր են և պատկանում ևն ձառ ձևին, իսկ վերջինը Pokorny, 1, 610 յիշուած միւս բառերի հետ ցեղակից է հայ բառին)։
ԳԴ համեմատում է պրս. [arabic word] γirš «գարշիլ, զզուիլ, զանիլ» բառի հետ։ ՆՀԲ «յետս քարշիլ իբրև ի գիշոլ կամ խորշիլ»։ Justi, Dict. kurde, էջ 310 և 331 քրդ. [arabic word] qyriš «աղտեղութիւն աղբ», [arabic word] keriz «ստահակ», kurēž klrin «աղտոտել» և [arabic word] kurēži «աղ-տեղութիւն» ձևերի հետ համեմատում է պրս. [arabic word] ❇ [arabic word] «աղտե-ղութիւն?», ավար. qeriš, կիւրին. qu-rùš և հյ. գարշ։ Տէրվ. Altarm. 78 հյ. բռստել, քստմնել, զագաշիլ, զարգաշ-եալ, գարշ ձևերի հետ նոյն է դնում սանս. harš «շշմիլ, սոսկալ, մազերը տնկուիլ, ուրախանալ ևն», լտ. horreo (
ԳՒՌ (dialectal) Բայական ձևով ունինք Հճ. գարշել (բայց սա ծագում է *գառշել ձևից, ըստ ո-ռում, հյ. ր>Հճ. յ, իսկ ռ>Հճ. ր), Ոզմ. գ'νmրշել. -ածական գարշելի ձևն ունին (գրականից փոխառեալ) Ննխ. (քաղաքը) գարշէլի, Ախց. Խրբ. Կր. Մշ. գ'արշէլի, Ալշ, Ննխ. (գիւղերը), Սեբ. գ'առշէլի, Սչ. քարշէլի, Մկ. կ'mրշելը՛.-իսկ Վն. բայի ձևը իբրև ա-ծական կամ մակբայ է գործածւում. օր. «Փողնի շներ գարշել գարշել կոռնային»։
Գարշ գոյուիք անմաքուր զեռնոցն ապականողաց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Ամենայն գարշից եւ ապականութեանց. (Ոսկ. ղկ.։)
small hawk.
· Calfa
(սեռ. -ի) «բազէի էգ ձագ». մէկ անգամ ունի Մագ. քեր. 240= Երզն. քեր. «բազէի արական՝ ճուռակ... իսկ շահենի և գաւազի՝ քուպիճ»։
Բազէի արական ճուրակ (պրս. ճիւրրէպազ) ... իսկ շահենի եւ գաւազի՝ քուպիճ. (Երզն. քեր.։)
vestibule, court, forecourt, porch, portico, —, — ոչխանրաց, sheepfold, sheepcote;
— եկեղեցւոյ, parvise.
· Calfa
մայր» բառերի հետ։ Պատկանեան, Փորձ, 188Ո մարտ, էջ 84 պրս. gāv «կով» բա-ռից։-Տէրվ. Նախալ. 108, vas «բնակիլ» արմատից, իբր> գահ-իթ> զաւիթ. «կրնայ նաև զնդ. գաւյա-իտի, հնդ. գա-ւյու տի «մակաղատեղի» բառերուն հետ համեմատութեան բերուիլ և այն թերևս աւելի հաւանականութեամբ»։-Հիւբշ. 126 մերժում է զնդ. և սնս. բառերի հա-մեմատութիւնը, որոնք ո՛չ նշանակու-թեամբ և ո՛չ էլ ձայնապէս համաձայն են հայերէնին.-Հիւնք. գօտի բառից։-Datrubány, ՀԱ, 1908, 154 հնխ. vəbhā-«հիւսել» արմատիզ։ ԳԻՌ.-Առհասարակ պահուած է «եկեղե-ցու գաւիթ» նշանակութեամբ. այսպէս՝ Պլ. գավիթ (հին լեզւով), քավիթ (նոր լեզւով։, Ախց. Երև. Զթ. Կր. Հճ. Մշ. Ջղ. Սեբ. գ'ա-վիթ, Ռ. քավիթ, Ասլ. գ'ավիթ, գ'ավի՝ ևն։
Հելլենացի փիլիսոփայիցն կարծիք (վասն աշխարհի) արտաքոյ է մերս գաւթաց։ Այս կորուսանէ զանձն իշխանականն, եւ արտաքոյ է գաւթացս մերոց. (Լմբ. ժղ.։)
valley;
ditch, trench;
grave;
flock, herd.
· Calfa
«փոս, վիհ, դերեզման, կարկառա-կույտ» (ըստ ՆՀԲ և ԱԲ), «վիհ» (ըստ Հին բռ.). գործածում են միայն Երեմ. խթ. 3. Եզեկ. լթ. 11, 15 (Գեհ գերեզման Գովգայ), Լմբ. սղ. ժէ. Սիւն. քեր. 206 (յիշում է իբրև հաւաքական բառ)։
= Եբր. [hebrew word] gaia, gēia, gai «ձոր» բա-ռըն է, որ գործածուած է Ս. Գրքի եբրայական բնագրի համապատասխան տեղերում։ Յու-նարեն թարգմանութեան մէջ այս բառը տա-ռադարձուելով եղել է γαί, γέ, γή և հաս-կացւում է իբր «ϰοιλας, խոռոչ» (Sophocles, 322)։ Սրանից էլ յառաջացել է հյ. գեհ «փոս, վիհ» (իսկ «գերեզման» իմատը ՆՀԲ հանում է «Գեհ գերեզման Գովգայ» դարձուածից)։--Չևի մասին տե՛ս տակը ԳԻՌ.
Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ, Karst, Յուշար-ձան, 404 սումեր. gi, gē, «անդունդ»։ Ղափանցեան, ЗВО, 23, 360 համարում է բնիկ հայ՝ իբր հնխ. vitro-ձևից, որի համապատասխան իրանական ձևից փո-պիտի տար հյ. *գիւր!)։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 115 պրս. [arabic word] čāh «ջրհոր» բառից փոխառեա՞լ է դնում։
ԳԵՀ 2 որպէս Հօտ ոչխարաց։ (Վստկ. յիէ։ եւ Ոսկիփոր.։) Որպէս եւ ի Հին քեր. օրինակ դնի բակձաձական անուան.