to make one ill.
vicious, passionate;
ill, infirm;
morbid.
illness, malady;
bad disposition, vice, passion.
cf. Ակնախտիտ.
dazzling.
vexation, grief.
maid-servant, housekeeper;
female slave;
nursery-maid, child's maid.
• «կին ծառայ» ՍԳր. սովորաբար ո հլ. բայց ունինք նաև մի քանի տարբեր հո-լովաձևեր. այսպէս՝ ի-ա հլ. աղախնաց Բ. եզր. բ. 65. Յովէլ բ. 29. յաղախնաց Տոբ. ը. 14. աղախնանց Գծ. բ. 18. աղախնայց ՍԳը-աղախնեայս Եղիշ. աղախնօք Փարպ. աղախ-նեաց Եփր. ծն. որից աղախնութիւն Ել. իա. 7. Եւս. քր. աղախնորդի Կոչ. աղախնել կամ տարօրինակ մի ձևով՝ աղախնայել «ծառայել» Ճառընտ.։
• Հիւնք. աղագին բառից. «զի ի Թրակիա ընդ աղի փոխանակէին զգերիս»։ Մառ ЗВO 22, 67 իբրև «տնային» կցում է աղխ բառին, որի նախնական նշանակու-թիւնը համարում է «տուն»։
born of a female slave or maid-servant.
son of a female slave or maid-servant.
the condition of a female slave or maid-servant, domesticity, menial condition.
not envious, not malicious.
not envious;
liberal, generous;
without envy;
generously, abundantly.
absence of all feeling of envy.
cf. Աննախանձաւորութիւն.
disinterested.
disinterestedness
free from dirt, clean;
not contaminated, pure, clear.
unchaste, incontinent, impure, immodest.
irreproachable.
that cannot break;
unbroken.
firm, unshakeable;
indissoluble, incorruptible;
inviolable.
cf. Անխախուտ.
cf. Անխախուտ.
cf. Անխախուտ.
sincere, ingenuous;
loyal, faithful;
simple, unadulterated;
well disposed;
sincerely;
loyally, faithfully, with simplicity, innocently.
disheartened, dispirited, cowardly.
cf. Անխրախոյս.
inconsumable;
incombustible.
cf. Անծախ.
without being consumed.
cf. Անծախաբար.
independent, free;
free from all attachment, disengaged.
independence, freedom.
possessed with a devil.
insipid, tasteless, unsavoury;
hated, disliked.
cf. Անախորժ.
cf. Անախորժ.
not subject to diseases or passions;
innocent, pure.
without vices or passions, honestly, innocently.
not subject to diseases or passions.
apathy, dispassion;
integrity, purity;
good constitution, health.
of or belonging to the brute creation, animal;
brutal, brutish.
unfortunate, unhappy.
cf. Անբախտ.
unhappiness, misfortune, adversity.
who speaks English.
laimed, crippled.
lameness.
deep as an abyss, unfathomable.
that destroys the first-born.
cf. Արքայիկ՞՞՞օձ.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
cf. Բասրելի.
• ՆՀԲ լծ. հյ. վսեր։ Ուղիղ մեկնութիւնը աաւաւ նախ Lagarde, ❇rm. Stud. § 360։ Տէրվ. Altarm. 11, Նախալ. 95, Մասիս 1882 մայ" 24 բամ, բաս, բայ ձևերի հետ է կապում։ Հիւնք. պարսաւ և բաս-րել դնում է <յն. περισύρω «քաշքշել»
• ՓՈԽ.-Վրաց. გასრობა բասրոբա «ծաղ-րել, այպանել». Խոլո իգինի հբասրոբդես մաս «Եւ նոքա ծաղր առնէին զնա» Ղուկ. Ը. 53. გამახრვა գաբասրվա «նախատել, վրան խնդալ», საბახრობელი սաբասրոբելի «բաս-րելի, պարսաւելի, այպանելի»։
fortune, luck;
destiny, fate;
wager, bet, stake;
—ս արկանել, to lay a wager, to bet.
• տե՛ս Բախտ։
subtile;
— ցաւ, ջերմ, phthisis;
cf. Նուրբ;
brach (sporting dog);
nitre;
cf. Բորակ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «նուրբ» Մծբ. Եփր. համաբ. Փիլ. Փարպ. որից բարակաման «բարակ կը-տաւ մանող կամ բարակ մանած (կտաւ)» ես ժթ. 9. Վեցօր. 121. բարակագոյն Փիլ. բարա-կագործութիւն Փիլ. բարակուռ «ճիւղերը բա-րակ և տկար (որթ)» Վստկ. բարակ ցաւ «հիւ-ծախտ» Մխ. բժշ. (կազմութեան համար հմմտ. թրք. [arabic word] inǰe «բարակ» և [arabic word] inǰe aγrə «բարակ ցաւ, թոքախտ»)։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կրկնում են ՆՀԲ, Lag. Urgesch. 927 և այլն։
• ԳՒՌ.-Տփ. բա՛րակ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. բ'արակ. Ննխ. Պլ. բարագ. Խրբ. Մշ. Սեբ. Սչ, բ'արագ. Ագլ. Հւր. բmրmկ. Ալշ. Ոզմ. բ'm-րmգ. Հմշ. պարակ. Մկ. պmրակ, Գոր. Վն. պmրmկ. Մրղ. Սլմ. պmրmկ. Շմ. պmրmգյ. Ղրբ. պէ՛րակ. Ասլ. բ'արայ. Ռ. փարագ. Տիգ. փmրmգ. Զթ. բ'արոգ, բ'այօգ. Հճ. բ'այօգ, Ակն. բ'արգնալ «բարակիլ»։ Նոր բառեր են բարակահող, բարակասիրտ, բարակա-ցաւ, բարակսրտանի, բարակուկ, բարակիլ ևն։
• Հներից Լծ. նար. փարաքմունք «խենե-շութիւն» մեկնում է «պարսկերէն փերթ փերթ ասէ, որ է այլևայլ մեղքն» (սրա-նով պէտք է հասկանալ անբնական իւաոնո ոնը եանայս. հմմտ. Ղևտ. ժթ. 19=Օր. իբ. 9 «Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլևայլ», որ շատեր այս առումով են հասկանում)։ ՆՀԲ և ՋԲ (նոյնպէս և Աւե-տիքեան, Մեկն. Նար. Վենետիկ 1859, էջ 228) դնում են պրս. պարագ «շուն»։ Հիւնք. փարախ բառից։ Փորթուգալ փա-շա, Եղիշէ 467 բարակ «նուրբ» բառն է, իբր թէ «բարակ գլխով կամ բարակ մարմնով շուն»։ Bugge IF 455 իտալ. bracco, baiacco «որսի շուն» բառի հետ. որ մերժում է Հիւբշ. 343։-Բառիս հետ նոյն են ըստ Նորայր, Կոր. վրդ. 222 ֆրանս. braque, անգլ. brach «որսի շուն, մի տեսակ քերծէ»։ Բայց անգլ. brach, ինչպէս և հֆրանս. brac, իտալ. bracko հոմանիշից, որի հետ նոյն է մլտ.=հին ֆրիզ. barm-braccus (ըստ Kluge 70)։ Բայց յայտնի չէ թէ այս վերջինի՝ ծագումն ինչ է։ Սրա հետ նո՞յն են արդեօք թրք. [arabic word] baraq տեսակ որսի շուն, рoдъ nуделя», որ Будаговь 1, 251 կցում է ֆրանս. braque բառի հետ, առանց նկատի առ-նելու չաղաթայ. [arabic word] badaq հոմանիշր, որ փոխառութեան գործը խանգարում է։
usher, porter.
• , ի-ա հլ. «դռնապան» ՍԳր. Եփր. մն. 479, 482. Մծբ. 112. (նոր գրակա-նում այս անունով են կոչւում Պատրիարքա-րանի դռնապանները (շաթիր), որոնց գըլ-խաւորն էլ բարապանապետ անունն է կրում)։ Այս բառին պէտք է կցել բարապետ «դռնա-պան» Մծբ. և բարաւոր «դռան վերի սեմը» ՍԳր. Մագ. Ճառընտ. «դռան երկու կողքի սե-մերը՝ աջ և ձախ» Տաթև. ամ. 390։ Բոլորի արմատն է բար «դուռ», որ առանձին գոր-ծածուած չէ։ Հմմտ. սրանց հոմանիշները դա-րապան և դարապետ։
• = Հիւս. պհլ. bar «դուո» բառից, որ զա ւառական ձևն է պհլ. dar, պրս. [arabic word] dar, զնդ. pvarə, հպրս. duvara-«դուռ» բառի. հմմտ. նոր պրս. գաւառականներից գիլանի bar, ևեմնանի bar, քաշմիրի bār, ber, քրդ. bar, աֆղան. war, վախի bār, բոլորն էլ «դուռ»։ Իրանեան dw-հիւսիսային պահլաւերէնի մէջ բառասկզբում դառնում է b, որով dvar-ռառնում է bar (տե՛ս Horn § 545, Հիւբշ. Pers. Stud. 116, 166, Gauthiot MSL 17, 144 և Meillet MSL 17, 246)։ Հմմտ. նաև պրս. [arabic word] sālār-i-bār «դռնապանապետ, բարապանապետ» (ՀԱ 1910, 120)։ Իրա-նեանից փոխառեալ է նաև հյ. բոշայ. բար «դուռ», բարահ «արտաքս, դուրս»։-Հիւբշ. γγ9,
cf. Բարբարոս.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲՀ
barbarian, cruel.
• Schröder, Thesaur. 56, 57 հայերէն ռա-ռի արմատը դնում է բառ, բարբառ. հա-յերէնից է փոխառեալ յունարէնը, որից էլ անցել է միւս լեզուներին։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Աւետիքեան, Մեկն. թղթ. Պօ-ղոսի Ա. 957(?) և յետոյ ՆՀԲ։
forest, wood;
— փոքր, grove, copse, thicket;
— թաւ, thickest part of a forest;
վերակացու անտառի, ranger of a forest, forester.
• , ի-ա հլ. (Յոբ. խ. 17 անտառովք, յետնաբար նաև ի հլ.) «անտառ, մէրի» ՍԳր. որից անտառախիտ «անտառները շատ. 2 ծառաշատ. 3. տերևախիտ» ՍԳր. Կոչ. 219 Եզն. անտառակ Բուզ. անտառանալ «աճիլ, ուռճանալ» Երեմ. ժէ. 8. անտառատուն «զի-նարան»! Եփր. թգ. 425. տատասկանտառ Տօ-նակ. նոր բառեր են՝ անտառաաահ. անտա-ռապետ, անտառային, անտառաբանական, անտառաբնակ ևն։
• ՆՀԲ համտարը, համծառ։ Bötticher ZDMG 1850, 350 և Bopp. Հմմտ. քե-րակ.բ տպ. թրգմ. Bréal, II 381 սանս. kantāra։ Lag. Urgesch. Arm. 259 և Bak Lex. 68 tar արմատից, իբր «անթա-փանցելի»։ Մսերեանց, Ճռաքաղ 1859, 430 մեզնից փոխառեալ է դնում սանս. թառու «ծառ» և Մադեռա կղզու անու-նը, որ «լուսիտաներէն նշանակում է ծառ»։ Տէրվ. Altarm. 75 նոյն ընդ հյ. ծառ և սնս. taru «ծառ». անտար -համ. ծառ։ Նոյն, Նախալ. 86, 122 և Լեզու էջ Չ1 ան մասնիկը համեմատում է անխուլ. անքոյթ, անգամ բառերի ան մասե հետ. Canini, Et. etym, 125 հբգ. triuuen «ա-հիլ» բայի հետ։ Bugge, Etrusk. u. Arm. 86 ծառ. յն. δρία, δρίος բառերի հետ, ան-= sm «միասին»? Հիւնք. յն. ὄενδ-ρα-ից։ Patrubány SA 1. 190 փոխառեալ իրանեանից, իբր պհլ. van «ծառ»+tar մասնիկ (=սանս. *vanatara «ծառաս-տան»)։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 հյ, ծաո և սումեր, tar «ծառ, անտառ, փայտ»։ Մառ ИАН 1912, 597 վրաց. տեվրի «խիտ անտառ» բառի հետ, Մառ ЗВО 1925, 667 ռուս. дepeвo «ծառ» բառի հետ։
fatigue, lassitude;
fatigued, tired, weary, faint, jaded.
• «յոգնած» Յուդթ. ժգ. 2. «յոգնու-թիւն» Յհ. կթ. 222. որից խոնջիլ «յոգնիլ» Սիր. զ. 20. Ագաթ. խոնջութիւն «աշխատանք, աշխատասիրութիւն» Ոսկ. եփես. բ. խոնջա-կան Պիտ. փիլ. խոնջանք Մագ. խոնջավաս-տակ Վրք. հց. խոնջումն Մագ. անխոնջ Պիտ. փիլ. ճգնախոնջ Ոսկ. հմբ. քրտնախօնջ Ճար-ընտ. գրուած է նաև խոնճիլ։
• Տէրվ. Նախալ. 72 յն. ϰονέω, ϰάμνω ձևերի հետ հնխ. çan, çam «խոնջիլ» արմատից. հայերէնում ջ մասնիկ է, ինչպէս մէջ։ Հիւնք. խնջոյք բառից։ Karst, Յուշարձան 425 յոգն բառի՞ց է հանում, թէ ունջ բառից։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 89 մինգր. šur «յոգնիլ» բառի հետ։
stout;
great;
thick;
rough, rude, rustic, unpolished;
awkward, ill-shaped, ill-made;
rugged, toilsome, difficult;
— զգեստ, coarse cloth;
— ձայն, rough voice;
harsh sound;
— գոյնք, stiff or unconnected colouring.
• = Բառիս հետ նոյն են վրաց. ხომორი խո-շորի կամ ხუმური խուշուրի «ոչ մեծ, ոչ փոքր, այլ միջակ մեծութեամբ. 2. բռնկցնե-լու նիւթ, տաշեղ, կպչան, Յ. քարի մանը կտորներ, խիճ. 4. ո՛չ հաստ ոլորած թել», ხვიმერი խվիշերի «կտոր կտոր կոտրտած». ხვიჟირი խվիժիրի «խոշոր ջարդած կտոր-ներ, աղի կռոճ ևն (=Պլ. խոշոր աղ)», დახ-ვიჟრვა դախվիժրվա «քար կամ աղ կոտրա-տել», ღახააჯς, ծախվիժրա «ճանապարհի համար քար ջարդել», սվան. խոշա «խոշոր, մեծ, երէց», պրս. [arabic word] xušā̄ra «փշրանք. որ ի սեղանի ի կերակրոյ և ի հացէ թափի»։ արաբ. [arabic word] xuš̌ar, [arabic word] ❇šara «սե-ղանից աւելացած փշրանք, առհասարակ ա-ւելորդ և դէն գցելու բան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 839). [arabic word] xarāš̌a «տաշեղի նման թափթփուք», [arabic word] xaraš «մանրուք իրեր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 325). բայց յայտնի չէ թէ ի՞նչպէս պէտք է կապել այս բոլորը իրար հետ և ո՛րն է նրանց նախնա-կան աղբիւրը։ Հիմնական նշանակութիւնն է անշուշտ «ջարդոտած կտորներ», ինչ որ յա-րաբերական գաղափար է և կարող է ըմբըռ, նուել ըստ տեղւոյն «մանր, փշուր, փշրանք» և կամ «խոշոր, մեծ կռոճներով». այս վեր-չինից էլ կբխի «կոպիտ, կոշտ կամ անհարթ (խոժոռ)» գաղափարը։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ախց. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. խօշօր, Տիգ. խօշուր, Ակն. Հմշ. խօշէօր, Սեբ. խօշէր, Ասլ. խէօշօ՜՝ր, Զթ. խիւշիւյ, խիւշիւր, Հճ. խուշոյ, Տփ. խօժօր (տե՛ս և խոժոռ բա-ռի տակ). այս բոլորը նշանակում են «մեծ. խիստ մեծ» և այս իմաստով էլ ընդունուած է արդի գրական լեզուի մէջ. որի համեմատ էլ կազմուած է խոշորացոյց բառը։ Շատ ճետաքրքրական ձև է Ղրբ. խա՛շար «լայն ծակերով հիւսուած (շոր, քամիչ ևն)», որ ներկայացնում է հին հայերէնի խաշար գըր-չութիւնը։-Այս բառից կազմուած նոր ձևեր են խոշորիկ, խոշորկեկ, խոշրիլ, խոշրուկ, խոշրուկապուր, խոշորտանք, խսշրտուք, խոշրունք, խոշրունքոտ ևն։-Նոյն արմա-տին յարակից ձևեր են նաև՝ խշուր Երև. Լ Ղզ. Ղրբ. «ցախի՝ փայտի մանր կտորներ՝ որ կպչան են անում», Ղրբ. «պտուղ ուտե-լու ժամանակ՝ հաւաքուած կեղևները և կր-ճեպները», Ալշ. Մշ. «փշրանք», խշուր-մշուր, խշուր-փշուր «խռիւ, փայտի կտորտանք». խշուր-փշուր լինել Ղզ. «փշրուիլ», խշրել Ալշ. Մշ. «մանր ջարդել», Ղզ. «փշրել, ման-բել», Երև. «վատնել, փչացնել», խրշել Սվ «մանրել», խշրիլ Եւդ. «մանրւիլ, փշրուիլ», խշրուք Ալշ. Եւդ. Մղ. «մանրուք, կտոր-տանք», խշրտուիլ Վն. «փշրուիլ, փշուր փը-շուր լինել», խժռել Երև. Լ. Ղրբ. Տփ. «ջար-ղել, բրդել. 2. կրծել, ծամել. 3. վատնել, փճացնել», խժռանք Երև. «մեծ կտորներ (աղի ևն)»։
"cf. Խոպոպիք."
• ԳԻՌ.-Շմ. խօպօպ «գռուզ» (մազեր -Մշ. կայ խօբօբիք «կախուած ծամեր». ինչ. «Հարսներ խօբօբիք է կախեր»։
• ԳՒՌ.-Մշ. խոռ «ամբողջութիւնից մի կտոր կտրած հանած», Երև. խօռ «պատի մէջ քանդուածք, անցնելու համար շինուած բա-ցուածք, մասնաւորապէս այգիների պատի վրայ բացուած մեծ ծակ, որից ջուր են ներս թողնում կամ մարդիկ անցուդարձ են ա-նում», Պլ. Սեբ. խօռ «տձև, ձևահան եղած», Սեբ. «գիւղի կամ աւանի այն մուտքը՝ որ աւելի կիրճի բերան է», Խտջ. «լեռան մէջ-տեղից բացուած նեղ անցք». որից խոռատ Խտջ. Մշ. «կիսատ, կամ մէկ կողմը կոտ-րած», խոռել Ախք. Երև. «պատի մէկ մասը քանդել, փլցնել», Երև. «մէկի սիրտը կոտ-րել», Ապլ. Խրբ. Ալշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. «ամբող-ջից մի մաս կտրել հանելով՝ եղծել, ձևահան անել», Մն. «պասը քանդել», խոռուածք Երև «պատի վրայ բացուածք», խոռուկ Բլ. «բե-րանը կոտրած (աման)», խոռուիլ Երև. «փը-ճանալ, վնասուիլ», խոռճակ Բլ. (հնչւում է խօռջակ «քարերի հիւսուածքի միջև մնա-ցած ծերպերը, արանքները», խոռսիրտ Բլ. «սիրտը կոտրած, սգահար», խոռճել Մշ. Երզ. «փոս բանալ», խոռճիլ Երզ. «փոս բացուիլ», խոռճկել Վն. «թաղել» (իմաստի զարգաց-ման համար հմմտ. հորել «թաղել», հոր բառից). նոյն բառն է դարձեալ խոռն, որ ՆՀԲ մեկնում է «զնստեալ մասն լերին ի մէջ գագաթան, և կողմնական ափափայից և ան-դորգանաց», որից խոռնացնել Լ. «խորաց-նել (փոսը, հողը ևն)»։-Պէտք չէ շփոթել բառս թրք. (<պրս.) [arabic word] xor «անարգ, թշուառ, արհամարհ» բառի հետ, որ ազդել է բարբառների վրայ. այսպէս թրք. xor baq-maq «արհամարհել, վրան վատ աչքով նա-յիլ» և Ակն. Պլ. Ռ. Վն. խօռ նայիլ «խեթիւ նայիլ», Ակն. խօռն ի խօռը «աչքերը խոժո-ռելով, խեթիւ»։
• (գրուած նաև խուռ) «մի տեսակ բոյս է» Գաղիան. Բժշ. մեկնւում է ըստ ՆՀԲ և ՋԲ «յն. γαμαιπιτύς, լտ. humi-lin pinus», ըստ Ստ. Ռոշքեան «ւտ. chama-epitis կամ լերդախոտ», ըստ Բժշ. «դաղձ կամ վայրի անանուխ», ըստ Բառ. երեմ. էջ 144 և 330 «ուրձ կամ քարցանձ» ըստ ԱԲ «ճանկխոտ»։ Սրանից են կազմուած խոռիճ «անջրդի դաղձը» Բժշ. (ՀԲուս. § 1117), ի-շախոռն «Ononis procurrens Wallr». ըստ ՀԲուս. § 861 և Տիրացուեան, Contributo § 225, եզնախոռ «stachys silvatica L» Տի-րացուեան, Contributo § 451։
cf. Խոռ.
• (գրուած նաև խուռ) «մի տեսակ բոյս է» Գաղիան. Բժշ. մեկնւում է ըստ ՆՀԲ և ՋԲ «յն. γαμαιπιτύς, լտ. humi-lin pinus», ըստ Ստ. Ռոշքեան «ւտ. chama-epitis կամ լերդախոտ», ըստ Բժշ. «դաղձ կամ վայրի անանուխ», ըստ Բառ. երեմ. էջ 144 և 330 «ուրձ կամ քարցանձ» ըստ ԱԲ «ճանկխոտ»։ Սրանից են կազմուած խոռիճ «անջրդի դաղձը» Բժշ. (ՀԲուս. § 1117), ի-շախոռն «Ononis procurrens Wallr». ըստ ՀԲուս. § 861 և Տիրացուեան, Contributo § 225, եզնախոռ «stachys silvatica L» Տի-րացուեան, Contributo § 451։
prime minister.
• «կիւրապաղատ, իշխան յար-քունիս». մէկ անգամ գործածում է Բ. թագ. ը. 18. սրանից է բարդուած շահխոռապետ «արքայական իշխան» Եղիշ. ե. (այս վեր-ջինը ՆՀԲ ուղղում է շահ ախոռապետ, մինչ Մոսկուայի տպագրութիւնը պահում է ա-ռաջին ընթերցուածը)։
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 183 պրս. [arabic word] xūr, [arabic word] xura «վեհութիւն, վսե-մութիւն» բառից։ Վարդանեան ՀԱ 1924, 68 հասեանում է «ախոռապետ» և նռան է կցում խոռակալ հոմանիշը ինչպէս կարդում է Բուզանդի սորակալ բառը. այսպէսով խոռ դառնում է ախոռ բառի մէկ ուրիշ ձևը. բայց այսպիսի ձև չկայ ո՛չ հայերէնի մէջ և ո՛չ էլ իրանեան որևէ լեզուի մէջ. Նահապետեան, Բազմ. 1924, 199 շահխորապետ հասկանում է «ար-քունի դպրապետ»՝ կապելով խուրի բառին, որ տե՛ս։
confession;
promise;
ի — ածել, to cause to confess;
ի — գալ, to confess, to tell the truth;
— լինել, to confess one's sins.
• «խոստում, ուխտ» Վրդն. առ. էջ 94 (Չէ՛ պարտ զխոստն մոռանալ). ոճով աս-ւում է խոստ լինել «խօսք տալ, խոստանալ» Գոր. և շմ. 79. յետնաբար՝ ի խոստ ածել «խոստովանեցնել, մի բան խոստանալով ռառտնեօը ասել տալ» Մաղաք. աբ. 28. ի խոստ գալ «խոստովանիլ, յայտնել» Ուոհ. t︎ 320. Կոստ. երզն. 100. Մաղար. առ. 18 Վրդռն. առակ. որից խոստանալ «խօսք տալ» ՍԳր. Ագաթ. «խոստովանիլ» Սեբեր. «սպառ-նալ» Ագաթ. «հարս լինելու խօսք տալ» Մծբ. խոստումն Եսթ. դ. 7. Ագաթ. Սեբեր. ի խոս-տումն ածել «խոստովանեցնել» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 40. խոստութիւն «խոստում, Տիմոթ. կուզ, էջ 237. աստուածախոստ Սհկ, կթ. արմաւ. խոստաբանութիւն Բուզ. Արծր. խոստուկ լինել «խոստովանիլ» Կղնկատ. խոստմնադրուժ, խոստմնազանց, խոստմնա-պահ, անխոստմնապահ (նոր բառեր). այս-տեղ է պատկանում նաև ոսկեդարեան գե-ղեցիկ բառս խոստաւոր «ուխտի նուէր», որ գործածուած է միայն նորագիւտ Ա. մնաց. իթ. 4 «Եթէ իցէ ոք յօժար խոստատրս բե-րել»։ Այս արմատի հետ նոյն է նաև խռսսո-վաճ, որ տե՛ս առանձին։
• պհլ. [arabic word] և պրս. xastū, xustū= հյ. խոստակ։ Նոյն, Huzw. Gram. 187 պհլ. xvastuk, պրս. xastu=հյ. խոստո-վանել։ Lag. Beitr. baktr. Lex. 21 խոս-տովան=սանս. sva+stu, պրս. sutū-dan «գովել», հմմտ. պրս. xastū (մաս-նիկն համարելով vant)։ Տէրվ. Altarm. 97 և Նախալ. 72 սանս. çans, զնդ. sanh, հպրս. tha, հայ. խօսիլ, խօսք բառերի հետ՝ խոստանալ= հնխ. cas, çans արմատից,-Հիւնք. բոլորն էլ ու ղիղ պրս. ձևերից։
• ԳՒՌ-Ոոմ. Ջղ. Վն. խոստանալ, Կր. Ննխ Շմ Տե. խօստանալ, Սչ. խօսդ'անալ, Ախց. Մշ. խօստընալ, Հճ. խօսդանօլ, Զթ. խըսդա-նօլ, խսդանոլ։ Նոր բառեր են խոստ անել «խոստանալ», խոստիկ «վանքի կամ սուրբի ուխտ արած»։
grass, herbage, turf, verdure;
pasture;
չոր —, bay, forage.
• , ո հլ. «թաց կամ չոր խոտ» ՍԳր. Ա-գաթ. որից խոտաբուտ Բ. մակ. ե. 27. խո-տալից Ոսկ. ես. խոտակեր Սղ. ճե. 20. Եզն. Ագաթ. խոտահամբար Ագաթ. խոտաճարակ Բ. մակ. ժ. 6. Ագաթ. Բուզ. խոտեղէն Ոսև. ես. Եզն. խոտակ «խոտիկ, մի քիչ խոտ» Մեծոբ. խոտաբոյս (նոր բառ), խոտչէք «խո-տի վրայ դրուած հարկ» Սմբ. ռատ. 22. մանրախոտ Ագաթ. կանթեղխոտ Բժշ. մոլա-խոտել Առակ. իդ. 31. խոտալի (նորագիւտ բառ) Յկ. կր. 38. ծխախոտ, քթախոտ, ընչա-խոտ (նոր բառեր).-այստեղ է պատկանում նաև խոտմուշ «խռիւ» Վստկ. էջ 178, որի երկրորդ մասը անյայտ է, բայց գրչութիւնն էլ կասկածելի. դրա համար աւելի լաւ եմ համարում խոտոշ՝ որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճծե. «Մի վառած մոմն զբազումս վառէ և ոչ պակասի և մին խոտոշն զմին այլն վառէ և ընդ աշխառհ տարածի». հմմտ. Գնձ. խոտուշ «չոր խո՞տ» (տե՛ս Մամիկոնեան, Հազարից մէկը, էջ 227)։
• Հներից Տաթև. ամ. 108 կապում է խոտան բառի հետ։ Klaproth, As. polygl 102 օտս. chos, բենգալ. gos բառերի հետ։ ՆՀԲ լծ. թրք. ot «խոտ», otləq «արօտատեղի», յն. γόρτος «խոտ»։ Peterm. 259 յն. χόρτον։-Lag. Btrg. baktr. Lex. 40 արաբ. qut։ Նոյն, Arm. Stud. § 1011 մերժելով այս՝ ուզում է հանել թրք. ot բառից? Մորթման ZDMG 24, 80 թրք. ot «խոտ»։ Տէրվ. Նախալ. 21 համառեւով թէ բուն նշանակութիւնն է «կտրուած», դնում է հնխ. kud «կըտ-րել, կոտրել» արմատից։ Հիւնք. պրս. xōdrū «ինքնաբոյս» բառից։ Canini, Et. étym. 56 թրք. ot, սանս. kutha, Tomaschek, Die alt. Thrak. II. 30 թրակ. ϰοτίατα «սէզ», լիթ. kótas «ցողուն», իռլ. coth «կերակուր» բառե-րի հետ։ Bugge KZ 32, 69 կցում է յն. χόρτος «խոտ», լտ. hortus «պարտէզ», հիռլ. gort «ցանածը, ցանք» բառերի հետ, որով մեր բառի նախաձևը լինում է *խորտ։ Srheftelovitz BВ 28, 312 նոյն է դնում հյ. խածանել, խայծ բա-ռերի հետ, իբրև սանս. khāda «եւռտ»։ Pedersen. Հայ. դր. լեզ. 196 համեմա-տում է հսլ. sadū «բոյս», սլովեն. sad
• «պտուղ», ռուս. cадъ «պարտէզ» բա-ռերի հետ, իբր հնխ. sodo-արմատիզ. հայերէնի նախաձևն էր *հոտ։ Patrubá-ny IF 14, 57 յուն. σϰεδάννυμι, սանս škhádate «ճեղքել» բայերի հետ. նոյն է և խոտան։ Սագրզեան ՀԱ 1909. 335 սումեր. gud «բոյս» և թրք. ot «խոտ»։ Karst, Յուշարձան 401, 405 սումեր. gud «բոյս», 408 սումեր, u, gu «բոյս». 419, 427 եաքուտ. թրք. ot «խոտ»։ Pe-tersson KZ 47, 278 ռուս. xвостъ «պոչ», լեհ. chwastъ «անպէտք խոտ». սերբ. höst «շրուանդ, խաղողի չանչ», թերևս նաև յն. πόσϑη «առնի»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ- [arabic word] xid «գլուխ չկապած հասկ», որ ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 605 պրս. [arabic word] xavid «հասկ» բառից է փոխա-ռեալ։
• ԳՒՌ-Հճ. Ջղ. Սլմ. Վն. խոտ, Ալշ. Մ. խոդ, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. խօտ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. խօդ, Ագլ. Մկ. Ոզմ Տփ. խուտ, Տիգ. խուդ, Մրղ. խուտ, Հմշ. Սեբ. խէօդ, Ասլ. խէօ՛դ, խէօ՝*, Զթ. խիւդ։ Նոր բառեր են խոտալի, խոտածառ, խոտա-հար, խոտահան, խոտահարկ, խոտազաւ, խոտաւել, խոտնոց, խոտել, խոտկալ, խոտ-կեռ, խոտկուռ, խոտհասուկ, խոտհունձ, խոտնձուոր, խոտկապ, խոտոտ ևն։
• ՓՈԽ.-Հիւնք. հայերէնից փոխառեալ է համարում թրք. [arabic word] ot «խոտ» բառը, որի չաղաթայերէն ձևը նոյնպէս [arabic word] ot է։ Pe-dersen ևս (անդ) հայերէնից է համարում օսմ. եաքուտ. ot «խոտ», որից otarmaq «արածել, ճարակիլ, թունաւորել», մոնգոլ. bta-č̌i «բժիշկ» (տ. դեղ բառի տակ)։-Այւ բոլորը կասկածելի եմ համարում։-Կով-կասեան լեզուների մէջ էլ կայ մի ամբողջ խումբ, որ մեր ձևին շատ մօտիկ է հնչում այսպէս՝ արչ. xotu, անդ.. xordo «խոտ», xotte «արմատ», ուտ. xod, ավար. guet, վրաց. xe, լազ. xe «ծառ», ռուտ. xütՋ, ցախ. xuta «գարի». դժուար է սակայն այս ամ-բռոջ խումբը՝ զանազանակերպ նշանակու-թիւններով՝ դնել հայերէնից փոխառեալ, մա-նաւանդ որ հայերէնը չունի հնդևրոպական ծագում. ուստի աւելի յարմար եմ կարծում մեր բառը փոխառեալ դնել հիւսիսային կով-կասեան լեզուներից։-Աճ.
deep, hollow, excavated;
profound, deep;
ի —, deeply, profoundly;
thoroughly;
grievously;
— տգիտութիւն՝ վէրք, profound ignorance;
deep wound;
խաւար —, thick, dreadful darkness;
— աղքատութիւն, profound misery, abject poverty;
ի — ձմերան, in the depth of winter;
ի — ամարան, in the middle of summer;
պեղել ի —, to excavate deeply.
• , ո հլ. «խոր, խորունկ (իբր ած). 2. խոր տեղ, փոս, վիհ. 3. խրթին, դժուար-իմաց. 4. զօրեղ, սաստիկ» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. որից խորել «փոսացնել» Ղկ. զ. 48. Երեմ. խթ. 30. Մծբ. 110. Եփր. յոբ. (հրտր. ՀԱ 1912, 671), «թաղել, պահել» Ոսկ. յհ. բ. Բ. «գողանալ, ամբողջից մի մաս վերցնել» Գծ. է. 2. Ոսկ. «իրեն չպատկանածը իրեն սեփականել» Ոսկ. մտթ. «խանգարել, եղ-ծանել» Ոսկ. ղկ. «տիկ հանել, կաշին պլո-կել» Փիլ. նխ. բ. 51. խորին ՍԳր. խորամի-ջոց «մէջտեղը փոս, գոգաւոր» Վեցօր. խո-րաջուր Մծբ. խորագոյն Ղևտ. ժգ. 20, 21. Ոսկ. յհ. բ. 30. խորաձոր Ես. ծէ. 5. Ոսկ. ես. խորէջ «սուզակ, ռմկ. տալղճ» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 267. Տաթև. ձմ. ճժ. խորագէտ ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. յհ. ա. 38. խորամանկ ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. ծովախոր Ագաթ. յոր-ձախոր Ագաթ. տղմախոր Մծբ. թանձրախոր Փարպ. երդմնախոր «երդումը խորող, ստող» ևանռն. Խորու «մուգ, թունդ (գոյն)» մհյ. բառ (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. 552 բ. հմմտ. անգլ. deep «խոր» և «մուգ գոյն»). խորունդ «խոր» Հաւաք. 16 (ՀՀԲ մեկնում է «ան-դունդ»). խորոփիք «խոր ու փոս տեղեր» Յհ. կթ. 224. նոր բառեր են՝ խորազնին, խորա-թափանց, խորահմուտ, խորապէս, խորա-քանդակ, խորիմաստ ևն. կրկնութեամբ են կազմուած՝ խորխորատ ՍԳր. Ոսկ. խորխորիլ «կողոպտուիլ, գողացուիլ» Ստ. ժմ. = Արրտ. 1916, 140 (նորագիւտ բառ), խորխոլիլ «ճաքճքիլ» Եզն։
• Հեսիքիոսի աւանդած պրս. ϰῦρος ձևե-րի հետ (տե՛ս Lagarde, Gesam. Ab-hnd. 223, 17)։ Հիւնք. խոր, հոր և խո-րել հանում է խոհ-ից, իսկ երդմնախոր բառի երկրորդ մասը՝ որ այս արմա-տից է, մեկնում է պրս. xordan «ուտել» բառով։ Դ. Սարգսեան, Բիւր. 1898, 484 դնում է մի որ արմատ, որից հանում է խոր, հոր, որոգայթ, ձոր, ծործոր։ Bug-ge KZ 32, 84 պատահական է գտնում չեչեն. korguñ, թուշ. xokru, կազիկում. kurt, ավար. goarid, պրս. kur հոմա-նիշները, որոնց վրայ կարող ենք աւե-լացնել նաև խունսագ. gwoaride. սա-մոյ. kore, koreya, օսթյաք. kor, koret «խոր տեղ»։ Patrubány IF 14(թ. 1903), էջ 57 յն. ϰείρω «կտրել, ոչնչացնել», հբգ. scêran, գերմ. scheren ձևերի հետ։ Անդրիկեան, Բազմ. 1905, 512 հոր-ից է հանում։ Patrubány ՀԱ 1910, էջ 93 հնխ. sega «կտրել» արմատից։-Karst, Յուռառձան 400 ասուր. hurru «փապար, խոռոչ», 401 սումեր. g'ar «երկինք, ան-դունդ», 408 սումեր. ur «ոտքի գար-շապար», urugal «դժոխք, գերեզման»։ Ղափանցեան ЗВО 23, 356 քրդ. k'ur «խորունկ»։ Պատահական նմանութիւն ունի վազ. xir «խորել, գողանալ»։ Jus-ti. Kurd. Gram. 103 քրդ. kura «խոր» բառի հետ։ Nyberg տե՛ս խոնարհ բա-ռի տակ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. խոր, Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. խօր, Շմ. խօռ, Լ. խօռը, Մղր. Ոզմ. խուր, Տփ. խուր, խուրը, Մրղ. խուիր. Ագլ. հուր. -ածանցման մէջ ստանաւով ն յօդը՝ խոռնանալ, խոռնացնել Լ.-ունկ մաս-նիկով աճած ձևն ունին՝ Ախց. Կր. խօրունկ. Պլ. Սեբ. խօրունգ. Ննխ. խօրունգ (բայց գիւ-ղերը՝ խօռունգ), Խրբ. խօռունգ, Ասլ. խէօ-րիւնգ, խէօրիւ*, Ռ. հօրունգ-սրա տեղ խո-րուն ձևն ունին՝ Ակն. Արբ. Չրս. (մասնիկիս համար հմմտ. լեցունկ, լեցուն).-նոյնը ու մասնիկով զիտեն՝ Տիգ. խօռու (այս բառը նշանակում է թէ՛ «խոր» և թէ «հեռու». ինչ-պէս որ մօտ բառն էլ նշանակում է նաև «ծանծաղ». հմմտ. հեռու). Զթ. խուռու, Հճ խույու։-Նոր բառեր են խորանդր Վն., խօ-րանթք Մկ., խօրունտր Ալշ. (նշանակում են «խոր» կամ «շատ խոր»). խորանք «ձոր», խորացնել, խորել «մի բան ծակելով՝ մէջը ղուրս տալ» (այլ է խորել Վն. «թաղել», որ ծագում է հորել ձևից, ինչպէս ունին այլ բարբառներ), խորխորանք, խորխուփ, խոր-կընալ, խորուսան, խորվնալ, իսկ խորոփիք ձևը գործածւում է Բղ. «խորուփոս տեղեր» նշանակութեամբ։-Նոյն բառն է Հմշ. խէօր «առու»։
pavilion, tent;
vault of heaven;
altar;
residence, habitation, dwelling;
chessboard, back-gammon board;
— վկայութեան, the Tabernacle;
— արքունի, royal palace, court;
աւագ —, high altar;
*գոգնոց —ի, frontal;
table.
• , ի-ա հլ. «վրան, տաղաւար» ՍԳր. փոխաբերաբար ասուած է նաև երկնից կա-մարի, տաճարի սեղանի, Հրէից Վկայութեան խորանի, արքունի դահլիճի, որևէ յարկի. տան, ինչպէս նաև աղիւսակի խորշերի հա-մար։ Այս բառից են խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, հյ. ա. 30. խորանանման Ա-գաթ. խորանաշէն Ագաթ. խորանապահ Բուզ. խորանարար Ոսկ. ես. խորանարդ Յոբ. լը. 38 Ագաթ. խորանափեղկ ՍԳր. այս բոլո-րը բխում են առաջին նշանակութիւնից և ոս-ևեդարեան են։-Յետին ժամանակից են խո-րանաձև «կամարաձև» Փարպ. բազմախորան «շատ խորշեր ունեցող (սաղաւարտ)» Նիւս. Թէոռ. խորանակցութիւն «բնակակցութիւն» Սկևռ. Երզն. ևն։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն «եկեղեցու խո-րան» նշանակութեամբ. այսպէս՝ Մկ. Ջղ. Սլմ. Վն. խորան, Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Եռև Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. խօրան, Տիգ. խօռան, Ոզմ. խուրան, Մրղ. խուրան, Հմշ. խօրօն, Ասլ. խէօրա, Զթ. խույօն, խուրոն, Հճ. խօյօն.-իսկ Մշ. խօ-րան նշանակում է «եկեղեցի», որից խորան-ղուռ «ժամի դուռը»։
hair-shirt, sack-cloth, hair-cloth;
ապաշխարել —ով, to repent in sack-cloth.
• =Փոխառեալ բառ է. հմմտ. ասոր։ [other alphabet] xurgā «մախաղ», արաբ. [arabic word] xurj «մախաղ, պայուսակ», որից քրդ. [arabic word] xurǰ «ճանապարհորդի մախաղ», [arabic word] čurǰek «պայուսակ», ինչպէս նաև սպան. Slforja, պորտ. alforge։ Սեմական բառերը թւում է թէ ծագում են պհլ. *xvarγ հոմա-նիշից, որից փոխառեալ պիտի լինի նաև հա-յերէնը։-Հիւբշ. 161։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. ZDMG 36(1882), էջ 130։-Հիւնք. գործ ռառից է հանում ձորձ, խորխ, գորգ, խորգ ևն։
honey-comb;
honey-cake.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «մեղրահաց, մոմով մեղը» Ա. թագ. ժդ. 22. Սղ. ժը. 11. Եփր. դտ. 341. Կոչ. 282. Ոսկ յհ. ա. 1. «մեղրով և իւղով պատրաստուած խմորեղէն է» Ել. ժզ. 31. Թուոց ժա. 8 (հմմտ. Տաթև. ձմ. ճխե. «Ետուն նմա ձկան խորովե-եելոյ մասն և խորիսխ մեղու. ո՛չ թէ ծաղ մեղը, այլ մեղու. այսինքն իւղով և մեղերը գործեալ հաց»), որից մեղրախորիսխ Սե-բեր։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խտջ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. խօրիս, Մկ. խուրիս, Ոզմ. խուրէս, Ախց. Երև. Տփ. խօրիզ, Պլ. խօրիձ, Ջղ. Սլմ. խո-րինձ, Հճ. խէլիզ, Ագլ. խրազ, որոնք սովո-րաբար նշանակում են «գաթայի մէջ դնե-լու հայս». -տարբեր նշանակութիւններ են տուած Հմշ. «թզենիի, եղէգի ևն թոյլ միջու-կը», Հմշ. Տր. «ձուի դեղնուց». հմմտ. նաև խորոճ Տր. «մեղրադդումով, սոխով և ուրիշ կանաչեղէններով պատրաստուած մի տեսակ հայս»։
slough;
skin, hide;
shell, bark, rind, peel;
*spittle, phlegm.
• ՆՀԲ լծ. հյ. գրգլեակ, թրք. խըրխա և քիւրք «մուշտակ» (իմա՛ արաբ. [arabic word] ︎ xirqa «վերարկու», թրք. [arabic word] kurk «մուշտակ»)։ Հիւնք. գործ բառից։ Bug-ge IF 1, 448 հսլ. skora «կաշի, մորթ», լեհ. skorka «հացի, պտուղների կեղև» բառերին է միացնում. հյ. բառը նախա-պէս *խորկ ձևն ունէր, ուր վերջաձայնը նախաձայնին վերածուելով՝ յառաջացե։ է խորխ։ Նոյնը կրկնում է Walde 192՝ կցելով լտ. corium, հիսլ. hogrundr. սանս. krtti-«կաշի, մորթ» ևն բառե-րին։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. խօրխ «ծառի կեղև, ծաղկախ-տի թեփանք, հարբուխից յետոյ քթի վրայ ձևացած թեփը, շերամի բոժոժի անպէտ մազմզուքները», Ագլ. խուրխ «օձի շապիկ. փոխաբերաբար՝ վատ մարդ», Սեբ. խէօրխ «օձի շապիկ», Երև. խրխի ւაձի շապիկ»։ Նոր բառեր են խորխել, խորխահան անել կամ լինել Շշ. «կաշին փոխել, բուն գոյնը դուրս տալ»։-Տե՛ս նաև խուխ բառի տակ։
corner;
compartment, division, pigeon-hole;
chess-squares, chequers;
niche;
cell, partition;
nook, lurking-place, hidden corner;
hollow, cavity;
— հանդերձիկ, fold, plait, crease;
— երեսաց, ճակատու, dimple;
wrinkle, puckering;
— ծովու, gulf, bay;
creek, cove;
— նաւի, hold of a ship;
— լերանց, cave, cavern;
— կենդանեաց, den, haunt, lair;
— թռչնոց, eyrie, nest;
ի — մի, in a corner;
— զխորշիւ իջանել, to fold, to plait, to crease;
to become wrinkled, to knit the brow;
—ս քաղել, to fold variously;
—ս —ս գործել, to make smnall rooms or cells;
to gather, to plait;
—ս արկանել յայտս, to wrinkle, to pucker.
• , ի հլ. «փոս, ծակ, խորութիւն, ծո-վածոց, անկիւն, զգեստի ծալք, երեսի կըն-ճիռ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Բուզ. Կոչ. Մծբ. «անհարթութիւն, թերութիւն» Ոսկ. եփես. 882-3. որից խորշ առնուլ (ի հողմոյ) «քամուց ուռիլ (առագաստի)» Վեցօր. 129. խորշանկեալ «կնճռուած» Վեցօր. 97. խոր-շաքաղ «հագուստի ծայրը վեր ծալած» Ոսկ. ա. տիմ. ը. խորշխորշան «հագուստի ծալ-քերը» Բուզ. խորշեղէն «վէտ ի վէտ» Մծբ. անխորշ «անծայրածիր» Վեցօր. վեցախորշ Առ որս. ծովախորշ (նոր բառ).-ոմ մասնի-կով աճած է խորշոմ «երեսի կնճիռ» (յա-տուկ է արդի գրականին), որից խորշոմերես Եփր. թգ. էջ 456 (գրուած է համառօտա-գրութեամբ խրշմերես. տե՛ս ժմերես և ՀԱ 1913, 300). խւրշոմիլ «կնճռիլ» Օր. լդ. 7. Ոսկ. մրգր. բ. (գրուած խորշմեալ). անխոր-շոմ «առանց կնճիռների» (նոր բառ).-բա-յական գործածութեամբ ունինք խորշիլ «վա-խենալով փախչիլ, կծկուիլ, զգուշանալ, զը-զուիլ, քաշուիլ, ամաչել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ յհ. ա. 12, որից անխորշ «համարձակ» Ա-գաթ. խորշանք Ոսկ. յհ. բ. 27. խորշումն Նիւս. Լմբ. ևն (իմաստի զարգացման հա-մար հմմտ. աշխ. քաշուիլ «կնճռիլ և ամա-չել», տճկ. čekilmek «քաշուիլ, կնճռիլ» և č̌ekinmek «ամաչել, քաշուիլ»)։
• «խորշակ, տաք քամի». մէկ անգամ ունի Ոսկիփ. «Առաքեմ ի վերայ ձեր խորշ քամի, որ մինչ ի լերինս խարշէ և այրէ»։ Աւելի սովորական է խորշակ, ի-ա հլ. «տօթ, հարաւային տաք և վնասակար քամի, ե-րաշտ, չորութիւն» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 17, Եզն. 17, 19. որից խորշակահար ՍԳր խորշակահարութիւն Բ. մն. զ. 28. խորշա-կառ Ոսկ. մ. գ. 8. բազմախորշակ Ոսկ. լուս. խորշակայեղց Պիտ. ևն։
• = Բառիս հետ նոյն է երևում եբրայեց, [hebrew word] xarīsi, որ միայն մէկ անգամ գործածուած է Ս. Գրքի մէջ՝ Յովն. դ. 8, հետևեալ ձևով. [hebrew word] гoxa qādīm xarīsīt, որ թարգմանուած է յն. πνεύματι ϰαύσωνι συγϰαιοντι = հյ. հողմոյ խորշակի տապախառնի։ Արդի մեկնիչները տոյն եբր. բառը մեկնում են «արեւելեան հեղձուցիչ քամի» և հանում են եբր. [hebrew word] xrš «կտրել, տաշել»=ասոր. [arabic word] xraš «սպանել»=արաբ. ❇ harϑ «հերկել, մշակել» արմատից։ Արդեօք հայերէն բառը սեմական փոխառութի՛ւն է, թէ պա-տահաեան նմանութիւն ունի։-Աճ.
dish, viand, mess;
roast-meat;
cooked victuals.
• , ի-ա հլ. «կերակուր, համառամ» ՍԳր. Կոչ. 62. Եփր. (հրտր. ՀԱ 1912, էջ 666-7), Վեցօր. 65. որից խորտկարար Ա. թագ. ը. 13, խորտակարարութիւն Վրք. ոսկ. Երզն. ժ. խորան. բազմախորտիկ Ոսկ։ Փարպ. թեթևախորտիկ Ոսկ. յհ. ա. 21. լիա-խորտիկ Ոսկ. ղկ. խորտկակերութիւն Վրդն. սղ։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. խօրտ, խօրտի բառերին։ ՆՀԲ պրս. խօրտ։-Muller. Kuhns u. Schleich. Btrg. 3, 87 և 482 պրս. xordan, զնդ. xvar ձևերի հետ։ lusti, Zendsp. 88 և Lag. Btrg. baktr. Lex. 39 զնդ. xvarəti ևն։ Պատկ. Maтep. I. 10 պրս. և պհլ. ձևերի հետ։
wound, sore, ulcer;
wounded;
— խորամուխ՝ կարեվէր, deep, mortal wound.
• (յետնաբար ի, ո հլ.) «վէրք (հա-րուածից, սրից, նիզակից կամ ինքնին յա-ռաջացած)» Նար. Վրք. հց. Ոսկ. յհ. «վիրա-ւորուած» ՍԳր. որից խոցել ՍԳր. Ոսկ. եփես. զ. խոցահարել Ոսկ. յհ. բ. 8. ծածկախոց «ծածուկ խոցող» Մծբ. էջ 371 (ձեռ. ծածկա-խոյց, որ այսպէս սրբագրեց Վարդանեան ՀԱ 1913 300՝ համեմատութեամբ ասորի բնառ-րի). լերդախոց ԱԲ. չարախոց Եփր. աղ. 259. սրախոց Յայսմ. գեղարդնախոց Գնձ. ջրխոց Բժշ. տիգախոց Շար. Յայսմ. -ոտ մասնի-կով սաստկացած՝ խոցոտել ՍԳր. խոցոտիչ Երեմ. թ. 8. խոցոտումն Ովս. թ. 13. միջին ձայնաւորի կրճատումով ձևացած է *խոցտել, որից ունինք միջ. հյ. խոցտուկ «փորացաւ, խիթ» (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. colique բառի տակ). և սրանից յառաջացած խոստել (գւռ.) և խոստուկ «խիթ» Վստկ։
• «տախտակ» և սանս. skhadate «ճեղ-քել»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Վն. խոց, Երև. Խրբ. Հմշ. Շմ. Պլ. խօց, Ախց. խօցօտ (չկայ խօց), Սեբ. խէօց, Ասլ. խէօ՞ց, խէօ՞ս, Մկ. Ոզմ. Տփ. խուց, Մրղ. խուից, Զթ. խիւց.-իսկ Սչ. խօ-ցել և Ննխ. խօցէլ «խօսքով վիրաւորել».-խոստել ձևից են Ակն. Պլ. խօսդէլ, Զթ. խուս-տուկ «կծու ցաւ», խիսդգիլ «խոստել»,-նոր բառեր են խոցաւոր «սգաւոր», խոցոտիլ, խոստկոտիլ, խոստկահար, նաև խոց «փտու-թեան նշաններ պտուղների վրայ»։-Այմ վերջինի հետ կապ չունի խեց Երև. «խաղո-զի և այլ պտուղների հասնելու նշան երևելը» (Ամատ. Հալոզ բառ ու բան, էջ 275), որ պէտք է հասկանալ խէծ<խայծ (տե՛ս այս բառը)։ Խրբ. խօսդուգ «փորի ևն ցաւ», բա-յական ձևով Խրբ. խոսդալ, Սչ. խօսդ'ել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხოცა խոցա, აღმოხოც, աղմոխոցա «սպանել, խողխողել, անճիտել, ջնջել», ნახოცი նախոցի «սպանուած», აღხო-⦿ა աղխոցա «սպանել, ջնջել, անճիտել», დახოცა դախոցա «սպանել, մեռցնել». და-ხოცა სიმმილით դախոցա սիմշիլիթ «քաղ-բով սպանել», მიხოცა միխոցա «շառունա-կել բնաջնջել գազաններին, прополжать истрeблeнie звepeй»։
barbarous, savage, rude;
rough, cruel, inhuman;
խուժք եւ դուժք, the barbarians.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «վայրենի, բարբարոս» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 6. բ. 18. որից խժաբար Բ. մակ. ժե. 2. խժական Խոր. Յհ, կթ. խժդուժ Եւս. պտմ. խժդժագոյն Բ. մկ. ե. 22. խժաբանել «յիմար ու խառնակ խօսիլ» Վրք. և վկ. Ա. 700. խռովախուժ Վրք. և վկ. Բ. ։83. խառնախուժ Եւագր. արմատի ու ձայ-նաւորը կարող է մնալ անկորուստ, ինչպէս րր սեռականումն էլ ունինք խուժի, խուժաց կամ խժի, խժաց. այսպէս նաև խուժադուժ Բ. մակ. ժ. 4, դ. 40. Ոսկ. յհ. ա. 1, մ. բ. 1. Ագաթ. Կորիւն Կոչ. 176. խուժական Եզն. խու-ժային Նար. խուժդուժ Ոսկ. մ. ա. 5, 7, գ. 3 և ես. խուժել «աւազակի պէս յարձակիլ» Բ. մակ. ժդ. 43. խուժան (գրուած նաև խու-ճան) «խաժամուժ ամբոխ» (բուն «բարբա-րոս». հմմտ. Ոսկ. մ. բ. 18. «Զխուժանն և զվայրենիս դարձոյց» յն. մէկ բառով՝ «րց-բարբարոսս»). նոր բառեր են խուժանային, խուժանավար, խուժանապետ.
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Աւե-տիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. 957։ Նոյնը թերևս նաև ՆՀԲ։ Lag. Arm. Stud. § 1020 խուժիկ=պրս. xuzī «խու-ժաստանցի»։ Հիւնք. ուղիղ է մեկնում խուժ, բայց խուժել հանում է խուսա-փել բայից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 սումեր. guši «ժողովուրդ, բազմութիւն». Karst, Յուշարձան 405 սումեր. huši «խումբ, ժողովուրդ»։ Պատահական նմանութիւն ունի չին. [other alphabet] hս-žán2 «յանկարծ»։
• ԳՒՌ.-Արդի ժողովրդական լեզւում շատ սովորական դարձաւ խուժան ձևը։ Բառիս առաջին իմաստն էր «թալանչի ամբոխ՝ որ դնում էր ջարդարար խմբերի յետևից». յե-տոյ դարձաւ ընդհանրապէս «փողոցային մարդ կամ երախայ», և այժմ գործածական է իբրև նախատական ածական։ Մի քանի աարի առաջ՝ դրամական անկայունութեան մի-ջոցին, այսպէս էին կոչւում նաև մանրարժէք թղթադրամները։ Ոսկու կուրսի վերահաստա-տումով այս վերջին իմաստը վերացաւ։
deaf;
deaf, dead, dull;
eyeless;
— առնել, to deafen, to stun;
— առնել զունկն, — լինել, to turn or give a deaf ear to.
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Զթ. Կր. Հմշ. Հճ. Մկ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ, խուլ, Ոզմ. խօւլ։ Նոր բառեր են խլուիլ «խը-լանալ», խլականջ «խոււ»։
phlegmon, inflammatory tumour on the shoulders.
• = Արաբ. [arabic word] ︎ qūlinǰ, qulanǰ, qavlinǰ, cavlanj «աղիքներին յատուկ մի հիւանդու-թիւն է կսկծացնող և ցաւացնող, որ արգելք է լինում փքալու և բնական պէտքի» (Կա-մուսի թրք. թրգմ. Ա. 433), որից փոխառեալ ևն նաև պրս. [arabic word] ︎ kūlanj «է անուն քա-միական ախտի իրիք՝ որ լինի յորովայնի», թրք. ըτ1︎ qulinǰ, քրդ. qulinj «ցրտաϰ ռութիւն, խիթք», ն. ասոր. kulunj «թոքերի բորբոքում», վրաց. კოლინჯი կոլինջի «ա-ղիքների խիթ»։-Աճ.
• Ինձնից անկախաբար Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 կցում է թրք. ձևին։
phlegm, pituite;
թքանել զ—, — արկանել, to expectorate;
— բերել, to cough up.
• ԳՒՌ.-Երև. Ռ. Սեբ. խուխ, Ասլ. խիւխ, Ղրբ. խօխ, Ջղ. խիխ, խեխ։ Նոր բառ է խխալ «միշտ մաղաս թքել»։-Խորխ «կեղե-ւանք» բառի հետ շփոթելով ձևացած են Ջղ. (գիւղերը) խորխ, Կր. Տփ. խօրխ, Ախց. խօռխ. աւելի հնից ունինք խողխ ձևը՝ որ գտնում եմ գործածուած Վրք. և վկ. Ա. 56հ (1204 թուից)։
cot, but;
cell, small room;
— պահնակաց, sentry-box.
• . արմատ անյայտ նշանակութեամբ, սործածուած է միայն մառախուղ բառի մէջ որ տե՛ս առանձին։
filth, sweepings, dirt.
• «աւելած աղբը, աղտեղութիւն». մէկ անգամ գործածում է Ոսկ. ա. տիմ. ը. էջ 69 (այլ ձեռ. խաղբ). որից աղբախուղբ Փիլ. նխ. էջ 115 և քհ. 199։
fright, terror, alarm, dread, haste, hurry, precipitation;
խուճապաւ, in haste, in a hurry;
—ք, phantom, spectre.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «տագնապալի շփոթութիւն, շտապում, իրար-անցում, խռովութիւն» Փիլ. Պիտ. Եղիշ. յոգ-նակի խուճապք ձեւով՝ «ճիւաղ, ուրուական տեսիլ» Իմ. ժէ. 3, որ և Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 735 ա դնում է իբրև «ֆրանս. larves, ո-գիք չարագործք, որ ըստ սնոտի կարծեաց նախնեաց լլկէին զկենդանիս կամ զողջս». որից խուճապական Ագաթ։ խուճապել Իմ. դ. 14. Ոսկ. խուճապիլ՝ ՍԳր. խուճապեցու-ցանել Ոսկ. ես. խուճապանք Ոսկ. ես. գրուած է նաև խոճապ «շփոթեա՞լ» Ուռհ., տպ. էջմ. էջ 205։
drinking, eating;
tin drinking pot;
an Armenian note.
• «խմելը, կերուխում». արմատ՝ որ առանձին ձևով աւանդուած չէ հնից, բայց կայ նոր բարբառներում. որից խմել «ծծել, իրեն քաշել» (ինչպէս արևի ճառագայթները ջուրն են քաշում) Վեցօր. էջ 58. «ըմպել, խմել» Վրք. հց. Բ. 381. Տօնակ. խմումն «ծծելը» Նոնն. գինեխում «հարբան» Շնորა. առակ. գինեխմեալ «հարբած» Ուռհ. ան-խում «արբեցութիւն չսիրող» Տօնակ. բազ-մախմութիւն «արբեցութիւն» Պղատ. օրին, զարթխում «գինուց նոր սթափուած» Նիւս. կազմ. Լծ. եւագր. ջրխմիկ «ջուր խմելու ա-ման» Առաք. պտմ. 371. -այս արմատի կրկնեալ ձևերն են՝ խոխոմ (տե՛ս առանձին) և խխում (իբր *խուխում<*խումխում). հին մատենագրութեան մէջ չէ աւանդուած, բայց կայ արդի գաւառականներում։
• = Փոխառեալ է կովկասեան լեզուներից. հմմտ. վրաց. ხმა խմա «առնել, ընդունել, վերցնել, առնել տանիլ», ხმევა խմեվա «ուտել, խմել», ამოხმა ամոխմա «քաշել», მახმა մախմա «ընդունիլ, ստանալ, իր վրայ առնել, հանել, վերցնել».-բառիս բուն հայերէնն է ըմպել։-Աճ.
• ԳՒՌ-Ջօ. Սլմ. Սչ. Ալշ. Մշ. Վն. խմել. Հճ. խը՛մել, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. խմէլ, Ասլ. խմէ՝լ, Մրղ. խշմըէլ, Ագլ. Գոր. Խրբ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. խմիլ, Հմշ. խմուղ, Զթ. խը՞միլ, խումիլ, Հւր. խումէլ, Երև. մնկ. հիմէլ։ Նոր բառեր են՝ խում «հար-բեցութիւն, հարբած, խմիչք, ըմպելիքի ճա-շակ», խման, խմատուն, խմելիք, խմիչք, խմուցք, խմտուք, խմիչքեղէն, խմուկ, ան-խմել։-Կրկնական խխում «բոլորովին թըր-չուած» ձևը գիտեն Ասլ. Արբ. Երզ. Մն. Ննխ. խում, ուր առաջին վանկի ը դարձել է ու՝ «բոլորովին թրջուիլ», խխմէլ Պլ. «բոլորովին թրջել», խխմել Մշկ. Ք. «ջրել, ոռոգել», Ռ-«քամել», խըխըմել Վն. «պատերը ջուր քա-շելով վնասուիլ», խմխիլ Նբ. «ջուրը լաք ծծելով կակղիլ», Եւդ. «վրան թուլութիւն գալ. թմրիլ», խմխացնել Նբ. «հողէ ամանը ջրով կակղացնել», խմխուկ Նբ. «բոլորովին թըր-ջուած», խըմխըմվել «պատը կամ թումբը ջուր ծծելով կակղիլը», խխվիլ Ապ. Բլ. «խո-նաւութիւնից կակղիլ», խխվուկ Բլ. «խոնա-ւութիւնից կակղած», խխվուշ Հմշ. «ջրի մէջ րնկղմել»։
party, band, troop, detachment, company, regiment, brigade, division, cohort, legion;
— կղզեաց, group of islands, archipelago;
— առնուլ, to assemble, to flock together;
— կազմել զօրաց, to muster, to form into a regiment, to embody, to enlist, to enrol, to collect together;
ի խմբէ իմաստնոցն էր, he was one of the seven wise men.
• , ի հլ. «հաւաքուած բաղմութիւն (մարդոց, մանաւանդ զինւորների)» ՍԳր. րրից խումբ գործել «զօրք հաւաքել» եւս քր. խմբել «ժողովել, հաւաքել» ՍԳր. Ագաթ. «տօնախմբութիւն անել» Ագաթ. Բուզ. աշ-խարհախումբ Բուզ. Ագաթ. համախումբ Յհ. կթ. միախումբ Եւս. քր. ամենախումբ Եւս. քր. ազբախումբ Բուզ. տօնախմբել Ագաթ Կորիւն. մեծախումբ Բուզ. Մծբ. բազմա-խումբ Պիտ. երամախմբեալ Սհկ. կթ. ար-մաւ. խմբագիր Յերոն. նոր բառեր են՝ խըմ-բանկար, խմբապետ, խմբապետական, խըմ-բագրութիւն, խմբագրական, խմբագրատուն խմբագրապետ, խմբագրապետութիւն, խըմ-բագրել, զօրախումբ, նաւախումբ, խմբերգ ևն։-Տես նաև համբ)
little;
— ինչ, — մի, a little, very small quantity, however little;
— ինչ ժամանակ, a short time;
— ինչ իրք են, there is very little;
ի — վայրկենի, in a moment, in an instant.
• «սակաւիկ, քիչ» Ոսկ. մ. բ. 23. ա. տիմ. ժդ. Փարպ. որից խուն ինչ «մի քիչ» Փարպ. որ և խուն մի Սիր. խ. 6. խու-ներդմնական Թր. և Երզն. քեր. խունախոհ «փանաքի մտածութեամբ» (չունի ԱԲ). խու-նաբերձ «մի քիչ բարձր» Կղնկտ. հրտր. Էմ. բառեր հին մատ. Ա. էջ 16)։ Բառիս գաւա-սական ձևն է սուն, սուն մի «քիչ, մի քիչ» Նար. մծբ. էջ 449. Հին բռ. (խ>ս ձայնա-փոխութեան համար հմմտ. խարիսխ >սա-րիսխ, դրախտ >դրաստ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. qun-կամ qhun-ձևից, որից են նաև ալբան. un՛, hun՛ «ցած-րացնել, ստորացնել, խոնարհեցնել», un'em, hun'em «իջնել, խոնարհիլ, կռանալ, ստո-րանալ», un'εte, hun'εtε «խոնարհ, ցած, փո-քըր, ստոր», գւռ. ul', ul'em նոյն. նշ, ռուս. գւռ. xинить «նախատել, յանդիմանել, կշտամբել», սերբ. hina «խաբէութըւն», hi-niti «խաբել, կեղծաւորիլ», ռուս. xилыи «թոյլ, թօշնած», пօ-xилыи «ծռած, խոնար-հած». ւեհ. chunaç «ծռել», pochyly «ծուռ, կոր, ցածր», սերբ. pri-hil «խոնարհ» ևն (Berneker 413), ռուս. xулить «հայհոյել. պարսաւել, վատաբանել», չեխ. chulostivy «փոքրոգի, թոյլ» (անդ, էջ 406)։-Աճ.
• Տէրվ. Նախալ. 71 խոտ, խոնարհ, հբգ. hauen «կտրել, ջարդել», heu «խոտ», գոթ. huns «խոնարհ, խուն», հսլ. kovati «կտրել» ձևերի հետ՝ հնխ. ku, kun, kud «կտրել, կոտրել» արմատ-ներից։ Հիւնք. յն. τοῦν «գոնէ» ձևից։ Meillet Et slaye 1, 174 հսլ. xudu «փոքր, խեղճ», գոթ. hauns «ցածր, խո-նարհ», յն. ϰοῦτος «թեթև» բառերին ցեղակից է դնում։ (Հակառակ են Ber-neker 405 և Boisacq 504)։ Patrubány ՀԱ 1903, 381 նոյն ընդ խուղ, խուց, ո-ռոնց վրայ տե՛ս։ Pedersen, Հայ. դը. լեզ. 79 մերժում է թէ՛ հսլ. xudü (իբր= սանս. kšudra «փոքրիկ») և թէ գոթ. hauns «ստորին» բառերի համեմատու-թիւնը և միացնում է խնամ, խնալ բա-ռերի հետ, արմատը խուն՝ ըմբռնելով եբրև «ջանք, ճիգ»։ Karst, Յուշարձ. 404 սումեր. gina «փոքր, քիչ», 426 թթր. sön-mek «մարիլ, հանգիլ», էջ 428 թթր. չաղաթ. ini «փոքրիկ», ön «թեթև» բա-ռերի հետ։
incense;
aromatic substances;
incense, flattery.
• . ո հւ. (բայց Երգ. դ. 14 հատուե-ծի մէջ ունինք խնկօք՝ փխ. խնկովք. ինչպէս ունին Երգ. ե. 1 և Յհ. ժթ. 40) «կնդրուկ» ՍԳր. Վեցօր. 126. որից խնկել «զմռսել» ՍԳր. «զոհել» Կիւրղ. ել. «խնկարկել» Նար. «մեծարել, օրհնաբանել» Նար. խնկանոց Ա-գաթ. խնկաբեր Երգ. բ. 17, ը. 14. խնկալից Գ. մակ. ե. 1, 5. խնկածու Բուզ. խնկակալ Ել. իե. 17, լ. 1. խնկաղաց Ել. իե. 29, Ա. մակ ա. 23. Ոսկ. խնկիչ Վեցօր. խնկենի Նէեմ. ը. 15. խնկարկու Դ. թագ. իգ. 5. դեղախունկ Սեբեր. դեղնախունկ Կղնկտ. եղեգնախունկ Նար. հայխունկ Վստկ. չամչախունկ Բժշ. զմոնախունկ Գաղիան. լիախնկայl «խնկով յի» Եփր. մն. 484 (չունի ՆՀԲ), խնկողկուզիկ Մխ. առ. խնկատերև Գաղիան. (երկուսն էլ «հագնի, vitex agnus castus», ըստ Արթի-նեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 10-11) խունկեղէգն (առանց ձայնաւորի սղման) Ել. լ. 23, Երգ. դ. 14, Ոսկ. ես. խնկաբոյր (նոր բառ) ևն։ Գրուած է նաև խունգ ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. խունկ, Ագլ. Ալշ. Երև. Չթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տիգ. Տփ. խունգ, Մկ Վն. խունգ՝, Ոզմ. խօւնկ։ Գոր. Ղրբ. խօնգ, Ասլ. խիւնգ, խիւ*, Այն. խունգ, հունգ (Բիւր. 1999, էջ 671)։ Նոր բառեր են՝ խունկի, խըն-կագունիլ, խնկաչոջ, խնկածխիչ, խնկածուխ, իւնկիկ թութ։
chamber;
cell.
• (սեռ. -ի) «փոքր սենեակ» Վրք. հց. Սարգ. որից խցարգել Կանոն. խցաւոր Վրք. հց. խառնախուց Ոսկ. մ. բ. 3. խցիկ Բուզ. Ոսկ. Եղիշ. միանձ. էջ 159։-ՆՀԲ խուց բառին տալիս է նաև «սենեակ արքունի, տուն գանձուց, շտեմարան» նշանակութիւնը, որի համար իբր վկայութիւն է դնում Եղիշ. խաչել. «Շնորհեաց ո՛չ միայն զմասն պար-գևին, այլ զամենայն զբուն հայրենի խցիւն յանմատոյց զօրութենէն». (Վենետ. 1859 տպագրութեան մէջ այս վկայութիւնը չկայ)։ Ոսկ. մտթ. Ա. էջ 112 «Ոչինչ պատուաևան տեսանէին անդ, այլ զմսուրն և զխուց» հա-տուածի մէջ խուց ուղղելի է խուղ (ըստ Վար-դանեան ՀԱ 1913, 300)։
• = Ասուր. xussu «ցանկապատ. 2. շէնքի յաւելուածական մաս». սկզբնապէս նշանա-կում էր «մի տեսակ եղէգ», յետոյ «եղէգէ շինուած տնակ», յետոյ «խրճիթ, հիւղակ»։ որոնց վրայ տե՛ս Muss-Arnolt, Ass. engl. Handwb. էջ 331 բ. ստուգաբանօրէն կց։ում է արաբ. ❇xuss «սէզից և եղէգից շինուած տուն, որ թուրքմէններն ու քուրդերը ❇ hūγ (հյ. հիւղ) են կոչում. 2. միայն ձեղունը տախտակէ, իսկ պատերը սէզէ շինուած տուն. 3. «ինետուն, թէև սէզից շինուած չլի-նի» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 373), եբր. xus «դուրսը. 2. փողոց. 3. քաղաքից ւրս գտնուած մասը (Gesenius 17, 219)։ -Աճ.
• ԳՒՌ.-ԱԽց. Երև. Եւդ. Զթ. Խրբ. Հճ. Մշ. Ննխ. Ջղ. Սեբ. Սչ. խուց, Մկ. Ոզմ. խօւնց. Ակն. խուրց! նշանակում են «եկեղեցու կամ վանքի բակի մէջ կրօնաւորներին յատկա-ցուած սենեակ». -Կր. խուց «առաջնորռա-րան», Հմշ. խունց «դպրոց» (որ սկզբում ե-կեղեցիների բակի սենեակի մէջ էր լինում), թրքախօս հայերից Ատն. խուց (իմա՛ խուս) «ժամհարի սենեակը» (Արևելք 1888 նրւ 8-9)։ Ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 2a2 Սեփան խունց «տան մի անկիւնում վա-բագոյրով բաժանուած տեղ՝ նորապսակների համար»։
• ՓՈԽ.-Սղերդի արաբախօս քրիստոնեա-ներն ունին խունս «խուց» (Բիւր. 1899, 116)։
coulter, plough-share.
• = Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ է. հմմտ. վրաց. ხოՅი խոպի, ხოუი խոփի «թի», მახოუე մեխոփե «թիավար», մինգր. ხობი խոպի, ხობი խոբի, ხოუი խոփի «թի, բահ», լազ. xope «թի, թիակ» (փորելու կամ նաւի), կուբ. hob «բահ, թի».-այս բոլորը աւելի նախնական մի նշանակութիւն ներկա յացնելով, ենթադրելի է որ հայերէնն է փո-խառեալ և ո՛չ թէ ընդհակառակը։-Աճ.
• Տէրվ. Նախալ. 111 յն. σϰάπτω, լտ. scabere, լիթ. scapoti, գերմ. schaben, հյ. շօշափել և շոպել բառերի հետ՝ հնխ. skap «քերել, փորել» արմատից։ Bug. ge IF 1, 447 յն. σϰλου «ցիզ» բառի հետ, իբր հնագոյն *խողփ ձևից անցնե-լով։ Հիւնք. խփել բայից։
wen, goitre.
• «կզակի տակ կախուած միս կամ ուռեցք». ունի ԱԲ, իսկ ՆՀԲ յիշում է գաւա-ռական բառերի շարքում։
• = Արաբ. [arabic word] γabab «ստորին ծնօտի տակ կախուած միսը», որ և [arabic word] γabγab (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 216). արաբերէնից է փոխառեալ նաև վրց. ღაბაბი ղաբարի «ցայտած՝ դուրս ելած կզակ. 2. խպիպ»։ Հայերէնի մէջ նախաձայն ղ կարող է դառ-նալ խ ինչ. ղպնիլ>խպնիլ։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Մկ. խmբիբ, Տփ. ղաբաբ (անշուշտ վրացերէնից), Մշ. խօբօբ, խօբօբիք (օր. խօ-բոբիք իջեր է «կզակի միսը կախուել է». անշուշտ շփոթելով խոպոպ բառի հետ, որ տե՛ս), Ղզ. խախափ (ըստ Ամատունի, Հա-յոց բառ ու բան, էջ 282 ա՝ խխմիկ բառի տակ)։
• (գրուած նաև խռնտակ, խռընջ-տակ, խռջտակ) «մի տեսակ բոյս է. ձկան մահարար, եզնագի, փղոմոս, ւտ. verbas-cum, phlomis, ֆր. mole'ne, bouillon-blanc, պրս. mahīzahr» Վստկ. Բժշ. նոյն բառի սո-խալ գրչութիւններն են խոնջտակ, խնդակ որոնք յիշում է ՀԲուս. § 609 և § 1071, իբր տարբեր բոյսեր (տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1923 49). -որից իգախոնդատ «մի տեսակ բոյս» Վստկ. 206. Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 850։ (Տիրացուեան, Contributo դնում է § 395 խռնդատ «verbascum thapsus L» և § 464 խռնդուկ «phlomis lanceolata Boiss -Hoh», որոնք բոլորովին տարբեր ընտանիքե պատկանող բոյսեր են. կայ և verbascum armenum Boiss.-Ky. § 396 և phlomis armeniaca W. § 464, բայց սրանց հայերէն համազօրները չունի Տիրացուեան)։
confusion, tumult, trouble, disorder, sedition, insurrection;
confused, confounded, troubled;
— կալ ընդ ումեք, to have quarrelled with, to fall out, to be at variance, to disagree with.
• = Կրվկասեան լեզուախմբից փոխառեալ բառ է. հմմտ. վրաց ხრო խրո, ხროვა խրո-վա, ხროობა խրոոբա «խումբ, հօտ, երամ (անասունների կամ մարդոց)».-«խումբ. բազմութիւն» իմաստից «շփոթութիւն, կռիւ» իմաստին անցնելու համար օրինակներ շատ կան թէ՛ հայերէնում և թէ այլուր. ինչ. գրոհ «խումբ, բազմութիւն» և գրոհել «յարձաևեւ» ամբոխ «բազմութիւն. 2. խռովութիւն, շփո-թութիւն. 3. կռիւ, պատերազմ», խումք «բազմութիւն», որից խմբել «հաւաքել զօրք» խմբիլ «պատերազմի դուրս գալ» և յատկա-պէս ոճով՝ խմբիլ ի պատերազմ.-գումա-րիլ «կռուի դուրս գալ. 2. կռուիլ. 3. շշկըլ, ուիլ, շփոթուիլ», վրաց. ջոգի «ջոկ, երա-մակ» և դաջոգեբա «ամբոխիլ, խմբիլ, խու-ժել», լատ. tumultus «խռովութիւն, շփոթու-թիւն, խումբ, պատերազմ»։ Որովհետև նախ-նական նշանակութիւնը (խումբ) գտնւում է միայն վրացերէնում, ուստի հայերէնն է փոխառեալ և ո՛չ ընդհակառակը։-Աճ.
garlic.
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. խստօր, սխտօր, Ասլ. խսդէօ՝ր, սխդէօ՝ր, Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. սխտոր, Ախց. Երև. Կր. Շմ. սխտօր, Ննխ. սխտօր, սուխտօր, Խրբ. Պլ. Ռ. սխդօր, Սչ. սխ'դօր, Տիգ. սխթուր, Մկ. սղտուր, Ոզմ. սղտօւր, Հմշ. Սեբ. սխդէօր, Մրղ. սուխտիր, Զթ. սէօխդիւյ, սէօխդիւր, Ագլ. Տփ. սխտուր։ Նոր բառեր են սխտորաթեր, սխտորահոտ, սխտորաման, սխտորել, սխտորթակի, սըխ-տորգուշ, սխտորճեզ, սխտորջուր, սխտորուկ, սխտործեծ։
difference, variety, distinction, disparity, disproportion;
—ք, prognostic, augury, omen;
առ — մտաց, according fo the judgment;
մի՛ լիցի — ընդ բարին եւ ընդ յոռին, he shall not search whether it be good or bad;
ոչ ինչ է — Տեառն ապրեցուցանել բազմօք կամ սակաւուք, the Lord can give the victory to the smaller or the greater number;
աւուրք խտրոց, superstitious regard for unlueky days;
ի —ս անկանիլ, to fall into vain or superstitious observances.
• , ո հլ. «տարբերութիւն, զանազանու-թիւն դնելը» ՍԳր. որից յգ. խտիրք «աւե-լորդապաշտութիւն» Ոսկ. մ. բ. 26. «մի տե-սակ կախարդական հմայք» Մանդ. էջ 160, 190, 197 (գրեթէ իբրև հոմանիշ են յիշուած՝ «ի հմայս և յռութս և ի խտիրս և ի դիւթս. էջ 160. Առ ուռութս և առ խտիրս և առ հմայս. էջ 190. Խտրոց և հմայից. էջ 197). խտրել «զանազանութիւն դնել» ՍԳր. Սեբեր. Կիւրղ. ել. «չարագուշակ համարել» Բուզ. խտրանք Եզն. էջ 92. Ոսկ. խտրոց Ել. ը. 23. Ոսկ Ագաթ. խտրութիւն Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. խըտ-րադիմայ Նար. խտրողադիւթ Մանդ. անխը-տիր ՍԳր. Կոչ. շաբաթախտիր Կոչ. լուսնա-խըտիր, շեղջախտիր Մանդ. էջ 194, խտրո. ղադիւթ Մանդ. 197. դժուարախտրելի Բրս. թղթ. անխտրականութիւն (նոր բառ) ևն։
trench, hollow way, ditch;
mine or sap;
breach, rupture, rent;
division, separation;
— հատանել, to cut a trench;
to make a gap;
to open a breach;
յորդիս իմ եղեւ, there was a gap among my sons.
• (ոստ ՆՀԲ ի, ո հլ. բայց վկայու-թեանց մէջ կայ միայն ներգ. ի խրամի) «պատի կամ պարսպի վրայ ծակ, փլուած մասը» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. Ոսկ. յհ. ա. 5. Մծբ. որից խրամակարկատ Ես. ժը. 12, Ա. մակ. թ. 62. Մծբ. Եփր. ել. 185. խրամապահ Գ. մակ. ե. 24. խրամատ Բ. թագ. ե. 20. Եփր. դտ. խրամատել ՍԳր. Ագաթ. Լաբուբ. էջ 10 խրամատութիւն ՍԳր. Ագաթ. քարախրամ Միխ. աս. 528. խրամատային (նոր բառ). սրանից է նաև խրամակատել «հեստել, ըմ-բոստանալ» Բրս. հց. (որ սխալմամբ գրու-ած է խրակամատել)։
admonition, reprimand, reproof;
advice, counsel;
caution, remonstrance;
discipline, instruction;
correction, punishment;
—ք ուղղութեան, moral maxims;
— չար, bad advice;
evil counsel;
— տալ, to give advice;
to lecture, to admonish;
տալ խրատս բարեաց, to give good advice;
ի — ածել, to educate, to discipline.
• , ու հլ. (ունինք նաև խրատոց Սե-բեր. յետնաբար կայ ի հլ.) «յորդոր. 2. հրահանգ, կրթութիւն, դաստիարակութիւն, 3. խորհուրդ. 4 ծեծ, պատիժ» ՍԳր. Բուզ. Սե-բեր. «ուսմունք» Փիլ. «կարգասորութիւն, հրաման, օրէնք» Եղիշ. Փիլ. Պիտ. որիռ խրատել ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ա. տիմ. խրա-տիչ ՍԳր. Եզն. Եփր. ել. և ա կոր. բարե-խրատ Տիտ. բ. 3. վատախրատ Փարպ. խը-ւատագիր Կորիւն. խրատատու Եփր. թուոց և ա. կոր. Մծբ. կամ խրատտու ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. Եզն. խրատտուական Բուզ. ևն։ Յե-տին գործածութեամբ կայ խրատել «քարը տաշել, յղկել» Առաք. պտմ. 269, 271։
• Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց պրս. խիրէտ ձևի հետ։ Ուղիղ մեկնեցին նաև Soiegel, Huzw. Gr. 187, Böt-tich. Arica 76, 257, Lag. Urgesch. 459, Muller SWAW 38, 582, Տէրվ. նախալ. 144 ևն։ Թօփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 43 իբր խոր ատել։ Հիւնք. պրս. հիրատէ «փայտ, գաւազան»։
• ԳՒՌ-ԱԽղ. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Շմ Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. խրատ, Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. խրադ, Ասլ. խրադ, խրա*, Տիգ. խրmդ, Մրղ. խռատ. Յղ. խրօտ, Զթ. խօյօդ, խօրոդ, Հճ. խը՛յօդ, Ագլ. հրօտ «խրատ», հրա՛տիլ «խրատել»։
obscure, dark;
hidden, enigmatical.
• Տէրվ. Նախալ. 70 խրճիթ, կարթ, որթ բառերի, ինչպէս նաև յն. ϰαρ--αλος «որթ, կողով», լատ. crates «հիւս-կէն, գործուածք, վանդակ», գոթ.
imperious, haughty, insolent, proud, arrogant, boastful, supercilious, braggart;
haughtiness, pride, arrogance;
—, խրոխտաբար, haughtily, proudly, in a bold manner.
• (ո հլ. ըստ ԱԲ. բայց չկայ վկայու-թիւն) «հպարտութիւն, համարձակութիւն» Պիտ. Նիւս. կազմ. «գոռոց, հպարտ. ամ-բարտաւան» Պիտ. Կղնկտ. որից խրոխ-տանաւ Եւս. պտմ. զ. 8, էջ 5. խրոխտիլ Սեբեր. Եւս. պտմ. 624. խրոխտումն Եւս. պտմ. դիւախրոխտ Յհ. կթ. ձիախրոխտ Յհ. կթ. խրոխտաձայն Նար. գրուած է նաև խո-բոխտ, խորոխտել Ոսկ. մ. ա. էջ 198։
hasty-pudding.
• ԳՒՌ-Ախո. Դվ. Երև. Լ. Կր. Ղրբ. Վն. Տփ. խավիծ, Ալշ. Ակն. Զթ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Մշ Սեբ. խավիձ, Մրղ. խաւրիծ, Ռ. հավիձ. նոր բառեր են խաւծարար, խաւիծխարան։
surprise, surprising;
seizure, seizing;
impediment, hinder-ance;
agitation, transport, fury;
ընդ խափս by surprise;
ի խափս անկանել, to be surprised, seized, led away.
• «որոգայթի մէջ բռնուիլը» Ոսկ. ես «արգելք, խափանում» Նչ. եզեկ. որից ի խափ անկանիլ «որոգայթի մէջ բռնուիլ» Բուզ. ե. 38. խափան «արգելք, ընդհատում» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 2, 10. «դատարկ, ամայի, պարապ» Ոսկ. յհ. ա. 43. Կոչ. խա-փանած Ել. իա. 19. Ա. մակ. ժբ. 31. խափա-նածոյ Ոսկ. յհ. ա. 10. խափանել «արգելք լինել, դադարեցնել» ՍԳր. խափանիչ «ար-գելող» Ա. մնաց. բ. 7. Ոսկ. մ. ա. 13 խա-փանութիւն Սեբեր. խափնուլ «աչքը փակուիլ, տեսութիւնը կորցնել, կուրանալ» Ոսկ. մ. փիլիպ. «դադարիլ, վերջանալ» Ոսկ. եբր. խափչիլ «մարիլ, հանգիլ» Վեցօր. 57 (տես յափչիլ), Անյ. հց. իմ. խափուցանել «փա-կել (աչքը), գոցել, մարել, հանգցնել (կրա-կը, ճրագը)» Ոսկ. մ. ես. Եզն. անխափան ՍԳր. Կոչ. Ագաթ. խափանարար (նոր բառ). իսկ ՋԲ խափական լինել «սիրտը թնդալ, բաբախել» գործ չունի այստեղ և նոյն է խաւաղան բառի հետ (տե՛ս անդ)։ Խափ-արմատի ձայնդարձն է խուփն. սրանց պէտք է կցել նաև թերևս կափ (տե՛ս այս բառերը)։
• ՆՀԲ լծ. թրք. qapa-maq «փակել» լտ. čapto, հյ. խաբել։ Տէրվ. Նախալ. 111 խափ, խափանել, խափնու, խուփն դը-նում է հնխ. skap «ծածկել, փակել» արմատից. հմմտ. յն. σxεπν «ծածկել», սանս. kšap, զնդ. xšap, պրս. šab «գի-շեր» և հայ. շապիկ (իբր ծածկոյթ)։ Մորթման ZDMG 24, 80 ևն թրք. qa-pa-maq «փակել»։ Հիւնք. թրք. qapaq հոմանիշից է դնում խուփ, որից խփել. խափանել, խափանիլ, խափուցանել և կափուցանել։ Pedersen IF 5, 64 ծան.
• լտ. habēre, գոթ. haban «ունենալ» բա-ռեռի հետ, որ ընդունում է նաև Հիւբշ. IF Anz 10, 47. (Հայ բառի բուն իմաս-տըն է «փակել, ծածկել», ուստի չգի-տեմ թէ ի՛նչ կապ կարող են ունենալ այս բառերը)։ Նոյն, Հայ. դր. լեզ. 147. յն. γάβος «երախճան»? և KZ 38, էջ 388 հսլ. chopiti «կծել», լեհ. chapae «բռնել», հսլ. ochapiti «պարունակել, պարփակել»։ (Այս մեկնութիւնները մերժում է Berneker 396)։ Karst, Յու-շարձ. էջ 427 թթր. yap, yab, yam «ձածկել» բառի հետ։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 խուփ=հաթ. xup'raš «ա-մանի խուփ»։ Պատահական նմանու-թիւն ունին արաբ. [arabic word] xaff, եբր. [hebrew word] xff «ծածկել», [hebrew word] xuffā «ծածևոյթ, ծածկոց»։
• ԳՒՌ.-Այն. խափան «կողովի բերանը փակելու համար դրուած կտաւ կամ օրթի ճիւղ ևն», Խն. «տօն օր, զատիկ», Ղզ. խա-փան մնալ «գործը խանգարուիլ», Ատն. «տունը կործանուիլ», բայական ձևով՝ Զթ. Խրբ. Հճ. Ոզմ. Ռ. խափանիլ, Ախց. Երև. Կր. Սեբ. Ննխ. Պլ. խափանէլ, Տփ. խափանիլ, Տիգ. խmփmնիլ, Ալշ. Մշ. խապանել, Շմ. խափանվէլ, Սլմ. խmփmնվել.-բայց պէտք Լ զանազանել խափանէլ, խափանիլ «չարը արգելուիլ» (օրհնէնքներում միայն գործա-ծական), «գործը խանգարուիլ ևն», և խա-փանիլ «երեսի վրայ գլորիլ, գետին տապա-լիլ», ինչպէս գիտեն Պլ. Ռ. ևն։ Վերջինը ձևացած է թրք. qapanmaq հոմանիշից հմմտ. ռմկ. խափանմիշ ըլլալ (օր. էրէսի վրա խափանմիշ էղավ) և կապ չունի ա-ռաջինի հետ։
• = Պհլ. xabasik հոմանիշից. հմմտ. ա-րաբ. պրս. [arabic word] habašī «եթովպացի» (յունական ձևաւորմամբ Աբիսսինիա բառն է). բառիս պահլաւական ծագման ապացոյց 1 -իկ վերջաւորութիւնը (հմմտ. հնդիկ, խու-ժիկ, պարսիկ). հայերէնում միջին ա ընկնե-լով՝ բառը դարձաւ նախ խաբշիկ, ուրբ ձայ-նը յաջորդական շ-ի մօտ փ-ի վերածուելով՝ ձևացաւ խափշիկ։-Հիւբշ. 159։
crippled, maimed;
infirm, helpless;
bad, wicked;
ugly;
filthy;
— ձեռօք, crippled in the arm;
— ստիւք, lame, crippled in the feet;
handy-legged.
• , ի-ա հլ. «հաշմ, պակասաւոր, մէկ ոտքով կաղ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 21. «ցաւոտ (աչք)» Վանակ. յոբ. «պիղծ, գարշ, զազիր» Ոսև. կող. Փիլ. Պիտ. (այս նշանակութեամբ գրուած նաև խիղ Փիլ. էջ 197). որից խեղու-թիւն Ղևտ. իբ. 25. իդ. 20. Ագաթ. Ոսկ. խե-ղել Ղևտ. իդ. 19. Ոսկ. ես. և մ. խեղաթիւր Իմ. ժգ. 13 (փայտի կտորի համար ասուած՝ «ծուռումուռ»), Փիլիպ. բ. 15 (բարոյական իմաստով՝ «ծուռ բարքով»). խեղախեռ Ոսկ. յհ. ա. 38. Ճառք 674. խեղանդամ Մանդ. խեղանք Փարպ. խեղակատակ Ոսկ. եփես. ժև. կամ խեղկատակ Սարգ. խեղկատակել Ոսկ. խեղկատակութիւն Եփես. ե. 4. Կող. գ 8, Ոսկ. կողոս. խեղանցեալ «զառանցեալ» Բառ. երեմ. էջ 140. այստեղ է պատևանում նաև խեկբեկ «ծուռումուռ, կաղալով», կազ-մուած խեղ և բեկ բառերից, իբր *խեղբեկ. յետոյ դարձած խեկբեկ. մէկ անգամ ունի Փարպ. էջ 102 «Տեսեալ... զի երթայր խեկ, բեկս յընթացի». սրանից՝ կ աճականով՝ խեղկ-, որից խեղկիլ «չարաչար խեղիլ» Մագ. թղ. 133, 204. Պղատ. օրին. 17. խեղ-կութիւն Մագ. անխեղկեալ Մագ. թղ. 22, 136, 164։