surrounded by mirrors.
having the same honour, equally honoured or honourable.
cf. Համապատիւ.
centuple, a hundredfold, hundred times as much.
to centuple, to increase or multiply a hundredfold.
madge-owlet, brown or grey owl.
cf. Համապատիւ.
cf. Ստապատում.
softness, luxury.
• «փափկութիւն, բարեկեցու-թիւն». մէկ անգամ ունի Կիւրղ. ել. «Որ յեր-կուց նիւթոց իցէ, սպատաղանաց հանդերձ իցէ»։
striped with white.
false, fallacious, fictitious.
story-telling, romancing, fabulous, lying.
cf. Չորեքին.
doll, puppet, baby.
fatal, sinister.
cf. Չարադէմ.
casket;
handbasket.
peddler, hawker, huckster, petty dealer.
crook or hump-backed, gibbous;
hunchback.
cf. Սառնամած.
rigid, severe, excessive, atrocious.
surrounded or covered by wings.
covered with black or mourning.
cf. Ճշմարտապատում.
cf. Ստուերամած.
related or told wonderfully well;
cf. Հրաշապատում.
easily deceived or duped.
cf. Պողովատ.
to steel.
enticing to lewdness, obscene.
divided in several articles.
thermomultiplier.
cf. Բազմապատիկ.
cf. Յուսալիր.
to narrate clearly, distinctly.
articulate, surrounded with articulations, corporeal;
well, tersely, elegantly composed or written.
worthy of the greatest honours, of greater consequence, first in dignity, most esteemed, honoured, preferred;
— լինել ումեք, to be preferred to another, to obtain the preference.
first cause, author (God).
foretelling, predicting.
to tell, narrate or announce beforehand.
ancient history.
counter-guard, rampart, parapet, bulwark.
to respect, to honour most, to pay the highest honour to.
predicted, announced beforehand.
preeminence, preference, advantage.
to prepare beforehand, to predispose.
preparation, predisposition.
the highest floor, garret, attic;
palate;
պատուհան —ի, garret-window;
բնակիչ —ի, garretteer.
substitute, representative;
vicegerent, vicar;
successor;
compensation, equivalent;
— արքայի, vice-roy;
— պատրիարքի, patriarch's vicar general;
— բանալեաց, duplicate key;
false key.
to change, to convert, to transform, to modify;
to remove, to displace, to transfer, to transport;
to succeed;
to translate;
— զհրամանս or զիրաւունս տեառն, to transgress God's commandments;
— զհանդերձս, to change one's clothes;
— զշապիկ, to shift one's shirt or shift;
— զբնակութիւն, to shift one's quarters, to remove;
— զկարծիս, to alter or change one's mind;
— զպատիժ (ամոքել), to commute a punishment;
— զաչս յերկինս, to raise the eyes to heaven;
— ի հայ լեզու, to translate into Armenian;
cf. Լեզու.
engraving;
— լուսագրական, heliographic engraving;
պողպատային —, steel engraving;
փայտեղէն —, wood engraving, wood-cut;
— ժանտաջրային, etching;
վաճառական փորագրութեանց, print-seller.
dominical;
divine;
feudal;
lordly, predominant, prevailing, despotic, absolute, sovereign, supreme;
own, proper;
— պատկեր, God's image or likeness;
— իշխանութիւն, absolute power.
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
to see, to perceive;
to regard, to contemplate;
to observe, to consider, to remark, to examine;
to know;
to provide, to supply, to furnish;
to take care of, to tend;
to go to see, to visit;
to spy, to watch;
— զմիմեանս պատերազմաւ, to engage in war amongst themselves;
to grapple with each other;
— զպէտս ուրուք, to provide with necessaries;
զտուն —, to manage household or domestic affairs;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
տեսէք զինչ լսէքդ, pay attention to what you hear;
տեսջիր, զամենայն նշանսն արասցես, take care to work all the wonders;
աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ, God will provide himself with a lamb for the burnt offering;
հիւանդ էի եւ տեսէք զիս, I was sick, and you visited me;
տես ինձ, see, you see;
ապա թէ ոչ՝ տեսից վասն քո, if not you will see how I will pay you;
տես քեզ արս զօրաւորս, choose valiant men to accompany you.
the universe, the whole world, the earth, macrocosm;
ընդ —րս, ընդ ամենայն or բնաւ —ս, ընդ ոլորտս —րաց, throughout the world, every where;
առնել —րս անապատ, to reduce the earth to a waste.
pernoctation, passing the night in a place;
sleeping place, lodging, inn;
evening;
առ —, towards dusk, in the evening;
— առնել, to stop or stay with, to logde at;
գնացեալ ընդ անապատ —ս երկուս, journeying two nights in the desert.
collar;
— շապկաց, shirt-collar;
զօձիս պատառել, to rend one's garments.
pelted with stones, stoned, lapidated;
— պատառիլ, to be stoned to death.
to herald, to proclaim by heralds, to announce publicly, to publish loudly, to cry;
to preach;
թագաւոր —, to proclaim king;
— յանապատի, to preach in the desert;
— օրինակաւ անձին, to practise what one preaches, to be the first to set an example to others.
for, because, since, considering that, whereas, inasmuch as, though;
քանի —նոյ or նւոյ նիք նեաց, how! how much!
what? how much? how many?
quantity;
— անգամ՞, how many times?
— առաւել, —եւս, how much more! with still more reason;
— ամաց է՞, how old is he?
— ժամանակք են, how long is it?
— մարտ պատե րազմի մղեցաք ! how often have we fought !
ն — աւուրս, in how many days?
ո —, ի —սն ամսոյն, on what day of the mouth ?
— ինչ պարտիս՞, how much do you owe?
— գնոյ or քանո՞յ վաճա ռեցեր, how much did you sell it for ? at what price did you sell it ?
քանո՞յ գնեցեր, how much did you give for it ? at what price did you buy it ?
— մի, some;
աւուրս — մի, some days;
քանի՛ քանի, how ! how much ! how often ! how many times !
քանի գեղեց կացար եւ քանի քաղցրացար, how fair and how pleasant art thou !
—գեղեցիկ, է առաքինութիւն ! how lovely is virtue !
ոʼհ, — վեհ է հայրենասիրութիւն ! how sublime is patriotism!.
having talents;
of the weight, or value of a talent;
cf. Սնակուշտ;
ի — բերել, to cause the coupling of animals;
cf. Քարշ;
cf. Պատիւ;
false religion, sect;
cf. Փուշ.
chest;
caisson;
trunk, box;
դնել յարկեղ, to pack up, to put in a chest;
հանել յարկեղէ, to unpack.
• = Ժողովրդական լտ. arcla բառից, որի գրականն է arcula, իսկ այս էլ նուաղականն է arca «սնդուկ, արկղ, դրամի գանձանակ, մեռելի դագաղ, հագուստի պահարան» բա-ռի, որ ծագում է arceo «պահել, պարփակել ևն» բայից, որի հայերէն լծորդն է արդեշ (տե՛ս այս բառը)։ Նոյնին է պատկանում նաև լտ. arx, arcis, որ տե՛ս արկ «աւան» բա-ռի տակ. լատին բառը փոխառութեամբ տա-րածուած է ամէն կողմ. հմմտ. ֆրանս. arche «Նոյի տապանը» (նոյն իմաստով գտնում ենք պահուած մեր արկղակերտ բառի մէջ որ Նոյի տապանի համար է ասուած). իտալ. arcella, անգլ. ark, կորն. և գալլ. arch, բրըտ. arc'h, հիռլ. arc, arg, գոթ. arka, հիսլ. ork, հբգ. archha, archa, arahha, մբգ. arke, գերմ. Arche, անգլոսք. örk, շվէդ. ark, հպրուս. arkan, հսլ. raka, račica, չեխ. ra-kev, բոհեմ. irakli, լապ. arkko, ֆինն. arkku, յն. ἂρϰλα ևն։
free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.
• ՆՀԲ առ ձիգ, առձգեալ։ Wuller, A. Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 109 և SWAW 84, 227 արձակ և արձան բա-ռերը դնում է սանս. rǰu, զնդ. ərəzu «ու-ղիղ» բառերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 55-56 առաջեն անգամ համեմատում է սանս. §r) և զնդ. harəz ձևերի հետ. մանրա-մասնօրէն մէջ է բերում այս բառերի նաև երկրորդական նշանակութիւնները՝ որոնք լիովին համաձայն են մեր ար-ձակել բառի երկրորդական նշանակու-թեանց հետ. բայց՝ ըստ իր սովորու-թեան, չի որոշում հայերէնի աղերսը. կերևի որ իրա համար հայ բառը բնիկ է, որի պարզագոյն ձևը պահուած է հա-մարում (անդ, էջ 55 և Մասիս 1882 մարտ 10, N 3133) արձ-ա-գանգ բառի մէջ։ Պատկ. Maтepiалы I. 7, պհլ. a- cf. Կապար. • Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ. Pictet 1, 158 պրս. բառը կցում է սանս. ralata «արծաթ» բառին, որ այստեղ գործ չունի։ Lagarde, Arm. Stud. § 262 պարսկերէնից է դնում նաև արաբ. [arabic word] ︎ rasas «անադ», կապար. այսպէս նաև Müller WZkM 20, 271, որոն» համաձայն չէ Հիւբշ. 511 անկանոն s-ի պատճառով, փոխանակ լինելու 1։ stump, root; • Pictet 1, 304 Պլինիոսի armon ձևը կցում է մեր բառին։ Տէրվիշ. Altarm 8 արմուկն բառի հետ նոյն ծագումից։ Canini, Et. êtym. էջ 127 յն. ϰορμός «ծառի կոճղ»։ Thomaschek. Deutsche Litteraturh. 1883, էջ 1254 չեչէն. օրում «արմատ» բառի հետ։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 18 լիւկ. Ἀρμόασις և նման յատուկ անունների մէջ։ Scheftelowitz BВ 29, 25 հհիւս. oromr, հբգ. drum, անգլ. thrum, յն. τέρμα ևն բառերի հետ, որոնց իմաստն է «ծայր, եզր»։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 57 sero «հոսիլ» ար-մատից է հանում։ Karst, Յուշարձան 104 սումեռ. erim, rim «հիմնարկու-թիւն»։-Մառ ИАН 1917, 444 ընդարմ և զարմանալ հանում է ահ, զարհ «վախ» արմատից։ Պատահական նմա-նութիւն ունին չեչէն. orum, arumeš «արմատ»։ արաբ. [arabic word] äruma «ար-մատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 391), ասոր. [syriac word] ︎ 'amrā «բոյս»։ Ուղիղ մեկնեց Persson. Beitr. 657։ Ernout-Meillet 810 լտ. ramus ձևի հետ։ dawn, daybreak, twilight, aurora; • . ներկայ գրականի ընդունած ձևն է. հները աւանդում են շատ բազմազան ձևերով. ինչ. արշալուրշ, արշալուշ, աշալուրջ, աշալուրշ, աշալուջ, աշալուշ, աշալուշս, աշա-լուս, աշալոյս, արշալուս, աչալուրջ, որոնք ոսկեդարեան հայերէնի մէջ (ինչպէս նաև յետնաբար) գործածուած են միշտ անեզա-բար, ընդ նախդիրով և անհոլով. (միայն Խոր. բ. 39 ունի հոլովուած աչալրջացն, այլ ձ. աչալրջոցն, աշալրջոցն)։ Այսքան զանա-զան ձևերը բացատրելու համար պէտք է մեկնիլ հնագոյն *արշալուրջ բառից, որի յգ. հյց. հոլովն է *ընդ արշալուրջսն։ Սրա մէջ կրկին ր բաղաձայնները փոփոխակի կամ երբեմն էլ միանգամայն ընկնելով, ջ ձայ-նը յաջորդ բաղաձայնի պատճառով շ-ի վե-րածուելով և յետոյ էլ ջնջուելով, և ս արմա-տական կարծուելով ու լոյս բառի հետ շփո-թուելով՝ ձևացել են բոլոր վերի ձևերը։ *Ար-շալուրջք բառի հին նշանակութիւնն է «յետին պահ գիշերոյ՝ որում յաջորդեն նշոյլք լուսոյ առաւօտուն», իսկ արդի «aurora, արշալոյս, տճկ. շաֆախ» նշանակութիւնը յետին է։ • ԳՒՌ.-Աշմուշ ձևով պահում են Չն. «լու-սանալու մօտ եղած մութը», Խն. Մշ. Զն. «ա-րևը մայր մտնելուց յետոյ պատած նօսո մաւ-թը, կիսաստուեր», որից աշմշիլ Զն. «լոյսի և մութի մէջտեղ, երբ դեռ մութը բոլորովին վերջացած չէ, լոյսի առաջին նշոյլներն սկը-սիլը».-Ախց. արշալուսին՝ ճիշտ արդի գրա-կանի նման «լոյսի նոր բացուել սկսելուն»։ meager, thin, dry, barren. • Թաղիադեան, Առաջն. մանկ. էջ 47 հյ. առոյգ բառի հետ կցում է հնդ. ուգ «շա-քարեղէգի ծաղիկ» ձևին։ ՆՀԲ և Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 93 (ինչպէս նաև Հիւնք.) կցում են թրք. [arabic word] aruq, arəq «նիհար, ճռզած» բառին։ Karst, Յու-շարձ. 418 աւելացնում է նաև ույգուր. yerik «հիւանդ, հիւանդոտ», չաղաթայ. [arabic word] arg, arəγ, [arabic word] ariq «նիհար, ցանցառ, աղքատ», ալթայ. arə «յոգ-նեցնել, նիհարացնել», եաքութ. yari • «հիւանդ», arittak «նուրբ»։ Մենք էլ կարող ենք աւելացնել դեռ կոյբալ. arak, կարագաս. arak «նիհար, ճռզած», բայց այս բոլորը պատահական նմա-նութիւն միայն ունին, որովհետև ծա-գում են aru-maq «նիհարիլ» արմատից (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 34)։ bear; • , ո, ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «արջ գազանը» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. «Բևեռի մօտ գտնուած և եօթ-եօթը աստղերից բաղկացած երկու համաստեղութիւն, որոնք զանազանւում են իրարից՝ Մեծ Արջ և Փոքր Արջ անուննե-րով» Շիր. 49. Խոր. աշխ. «հիւսնի մեծ յըղ-կիչ գործիք, խարաբուզ» ՋԲ (իբրև ռմկ.) և ԱԲ. «ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. Արրտ. 1894, 257 և 259։-Երկրորդական նշանակութիւնները ծագած են թարգմանաբար. հմմտ. յն. ἀρϰτος «արջ և Մեծ Արջ ու Փոքր Արջ համաստեղութիւննե-րը», իտալ. orso «արջ և յղկիչ գործիք»։ Այս արմատից են ծագում մկնարջ Բռ. ստեփ. լեհ. կամ արջամուկն «մի տեսակ անասուն» ԱԲ. արջենի «արջի մորթուց զդեստ» ԱԲ, արջային «հիւսիսային» Խոր. աշխ. (իբր թրգմ. յն. ἀρϰτιϰός «հիւսիսային» բառի), արջտակ կամ արջատակ «թաղթ, վայրի շող-գամ, cyclamen» Բժշ. (հմմտ. պրս. [arabic word] xirs-giyāh, յն. ἀρϰό-πους, ἂρϰὸ-φυτον, ἂρϰτιον, որոնք այլևայլ բոյսերի անուններ ևն և բոլորն էլ կազմուած «արջ» բառից. այս-պէս նաև հյ. արջախստոր, արջու ականջ, ար-ջու աչք, արջընկոյզ, արջի հատ, արջու խա-ղող ևն)։ Նոր բառեր են արջապան, արջմե-ղու, արջամագիլ ևն։-Ունինք գրուած առջ Վրդ. առ. 84։ • = Բնիկ հնդևրոպական բառ՝ հնխ. rktho-ձևից, որի միւս ժառանդներն են սանս. rkša-, հինդուստ. [arabic word] ričəh, զնդ. arša-սոզդ. ašša, օսս. ars, պրս. ❇ xirs, զազա xəš, բելուճ. riš, յն. ἀρϰτος, ալբան. ari, լտ. ursus (որից ֆրանս. ours, իտալ. orso, սպան. oso), հիռլ. art, կիմր. arth, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ (տե՛ս Walde 861, Boisacq 78, Horn § 477, Pokorny 1, 322, Ernout-Meillet 1095)։ Ամենահին ժամա-նակներից սկսած այս բառը ենթարկուած էր tabou-ի և դրա համար էլ *rktho-նա-խաձևը այնքան շատ ձևափոխութեանց է ենթարկուել բոլոր վերոյիշեալ լեզուների և մասնաւորապէս հայերէնի մէջ (տե՛ս Meil-lot, lnterdictions de vocabulaire, էջ 7-12)։ Նոյն tabou-ի պատճառով է նաև որ սլաւական, բալթեան և գոթական ճիւղերը ի սպառ ջնջել են բառը, հնարելով նրա տեղ նոր դարձուածներ. ինչպէս՝ «մեղր ու-տող» (ռուս. мeдведь), «թուխ» (դերմ. Bär) ևն։ Նման բացատրութիւններ կան նաև հայերէնի մէջ, ինչ. քեռի, լեռան ծաղ-կակոխ, տանձակեր ևն։-Հիւբշ. 425։ • Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asia polygl. էջ 99, որ սակայն կցում է նաև բասկ. artsa։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21ա բնաձայնից։ ՆՀԲ համեմատում է յն. և լտ. ձևերի հետ. նոյնը կրկնում են Pe-term. 26, Windisch. 9 ևն։ Հայերէնի ջ վերջաձայնի բացատրոթետն համար տե՛ս Տէրվ. Altarm. 26, Meillet MSL 10, 281 ծանոթ., Les dial. indo-eur էջ 86, Pedersen KZ հտ. 38, էջ 208, 213 և հա. 39, էջ 432։ Scheftelowitz BВ 28, 293 և 29, 17 բոլորովին մեր-ժում է համեմատութիւնը՝ ջ-ի հանած դժուարութեան պատճառաւ և կցում է արջն «սև» բառին, ճիշտ ինչպես գերմ. Bär «արջ»=լիթ. bèras «թուխ»։ Մառ ИАН 1920, 134 բասկ. ars «արջ», Яз. и Лит. 1, 234 վրաց դաթվ, արաբ. dab, յն. άρϰτος «արջ» և վրաց. արչու «գոր-շուկ» բառերի հետ։ • ՓՈԽ.-Բրդ. hirč, erǰ, harč, hərč հ.մա-նիշները պէտք է կարծել թէ հայերէնից են՝ 1, č վերջաձայնի պատճառաւ, որ իրանեան-ներում չկան։ (Ս. Գրքի թարզմանութեան մէջ դրուած է հէրջ. այսպէս՝ Ու լնկէ ուի ոգա լընկէ հէրջ (և ոտք նորա իբրև զարջու). Յայտ. ժգ. 2։-Փոխառեալ է նաև չերքէզ. erš. և թերևս գնչ. hirč, ričini «արջ» (հին-դուստ. ձևն է ričəh, որ բաւական հեռու է գնչ. hirč ձևից)։-Վրացերէն ևս կան არჯაკელა արջակելա և არჯოია արջոիկա «վայրի կանկառ» բուսանունները՝ որոնք Չուբինովի բառարանում (2-րդ տպ. էջ 48) հալերէնես փոխառեալ են համառւում։ field, piece of arable land, soil. • Հիւբշ. Arm. St. էջ 11։ Հիւնք. պրս.» ard «ալիւր» բառից։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Meillet MSL 9, 150, որ կրկնում է յետոյ Pedersen KZ 39, 352։-Patrubány SA 2, 12 լն, ἀοόω «հերկել» բառի հետ։ Գ. Փառնակ, Ա-նահետ 1906, 233 արմատը ար, որից նաև արարք «կալուած», ար--հետ և ալբան. ar «արտ»՝ իբր փոխառեա՞լ։ Karst, Յուշարձան 402 սումեր. aē «արտ»։-'Oštir, Btrg. alarod. 59 սու-մեր. adar «դաշտ» բառ ի հետ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] «հող, երկիր»։ Նաև՝ Pictet բ. տպ, հտ. Բ. 108 գոթ. airtha, պհլ. artā, քրդ. ard, օսս. ardus «արտ, մարգ», որոնք հաւանաբար սեմական են, իբր առաբ. ardh ևն։ Autran. Sumér et ind. 79 յն, ἀγρός ևն, ձևերի հետ կզում է սումեր. agar, աքքատ. ugaru «արտ»։ Պատահական նմանութիւն ունին հբգ. art, անգլսք. earδ, հհիւս. orδ, հսաքս ard. որոնք նշանակում են «ցանուած հող, արտ, հունձք, բնակավայր, հալբև-նիք» և ծագում են artōn «արօրով վա-րել» բայից (Pokorny 1, 72)։ cf. Արփի. • , ի հլ. «եթեր, օդից այնկողմ մին-չև հրեղէն երկինքն եղած միջոցը» (ըստ հին աստղաբաշխութեան) Հց. աթ. Կիւրղ. Ճա-ռընտ. Տոմար. Նար. կուս. որ և արփի (-ւոյ, եաւ) Փիլ. Նիւս. կազմ. Պիտ. Խոր. գ. 62. արփին Նար. կուս. Գնձ. Սարգ. ա. պ. ժա։ Ածանցման մէջ մտնում են վեց ձևով. 1. արփա-ինչ. արփագեղ Տոմար. արփամերձ Պիտ. արփային Փիլ. Խոր. արփաճաճանչ Զքր. կթ.-2. արփայա-, որից արփայագնաց լի-նել Խոր. գ. 55. -3. արփե-ինչ. արփեգնաց լինել, Փիլ. լիւս. արփենի Յս. որդի. Գնձ. Նար. տաղ.-4. արփիա-ինչ. արփիազարդ Պիտ. արփիակիզն Թէոդոր. խչ. արփիաճեմ Փիլ. լին. բառավերջում արփի-ինչ. գերարփի Շար. Սարգ. Նար. լուսարփի Նար. ևուս. նրա-շարփի Պրոկղ. յայտն.-5. արփն-, որից արինաթևել Ոսկիփ.-6. արփին, ոռեռ եռեք-արփին Մաքս. եօթնարփին Շար.։ Այստեղ է պատկանում նաև արփող «երեկոյեան արևե-լեան ժամը 12, երբ արևը մայր է մտնում»։ Բոլոր այս բառերը յետին են. Ոսկեդարը այս արմատը չի ճանաչում։ Նոր գրական լեզուն գրական բարձր սեռերում միայն գործածում է արփի «արեգակ»։ • ՆՀԲ արև բառից. (այսպէս նաև Ալիշան, Հին հաւատք, էջ 85), Lagarde, Ur-gesch. 797 օսս. arw «երկինք» բառի հետ։ Մերժում է Հիւբշ. Arm St. էջ 18, որովհետև օսս. arw պատկանում է զնդ. awra «ամպ» բառին։ Tomaschek. Die álten Thraker, II. 52-3 սանս. rupa «գեղեցկութիւն» ևն։ Bugge KZ 32, 66 համեմատում է արև բառի հետ, օրէնք դնելով որ հյ. v ձայնը r-ից յետոյ դառ-նում է փ. ինչ. երևիլ-երփն։ Հիւբշ. 424 սխալ է գտնում այս մեկնութիւնն էլ։ Նազարէթեան, Պատկեր 1893, էջ 159 արփող մեկնում է առ+փող, այսինքն այն ժամը, երբ քաղաքի դռները կող-պում էին փողահարութեամբ։ Schef-telovitz BВ 29, 35 երին բառի հետ հնխ. prepso, յն. πρέπω «երևիմ»։ Pe-dersen. Հալ. դր. լեզ. էջ 34 արփի=լտ. apricus «արևոտ» և կամ հյ. երփն?Peters. son LUA 1916, 33-4 (ըստ Pokorny 2, 499) երփին բառի հետ միասին հա-նում է հնխ. ser, sor «կարմիր» արմա-տից. հմմտ. լեթթ. särts «երեսը կար-միր», լտ. sorbum «սին պտուղը», լիթ. serpes «դեղին ներկ տուող մի խոտ» ևն։ king; • . ե հյ. «թագաւոր» ՍԳր. որից ար-քայագունդ Բուզ. Ագաթ. արքայատուր Ա-գաթ. Կորիւն. օձարքայիկ Կող. 155. արքա-յութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Ագաթ. արքայորդի Դ. թագ. ժա. 12. Ոսկ. մ. ա. 6. աւելորդ բար-դութիւն է թագարքայ «թագով պսակուած արքայ», որ թէև գործածուած չէ, բայց նրա-նից է թագարքայածին «թագաւորից ծնուած» (նորագիւտ բառ) Պարակ. շար. էջ 21։ Բառիս բուն պարղական արմատն է արք, որ թէև գրաբարի մէջ առանձին գործածուած չէ, բայց կայ մի խումբ բարդութեանց մէջ. այս-պէս՝ արքունի ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 8. առքունիք ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. արքունուստ, որ և յարքունուստ ՍԳր. Ագաթ. արքունատուր Ագաթ. Կորիւն. արքունական Յկ. բ. 8. Եւս քր. Ագաթ. Կորիւն. Գեղարքունի՝ տեղական յատուկ անուն ևն։ Եթէ գրչի սխալ չեն, հին են նմանապէս՝ արքական «արքայական» Եւս. քր. ա. 232. արքազունք «արքայազունք» Ագաթ. յետին են՝ արքապատկեր Ոսկ. գաղ. արքեան «արօայական» Ճառընտ. արքակո-րոյս Կեչառ. յաղէքս. արքակաղին Գաղիան. արքի, արքին, արքինի, արքենի «լաւ ուրճա-ցած, ազնիւ (բոյս)» Վստկ. 15, 19, 20, 35. արքիանալ, արքինանալ «բոյսի ուռճանալ. ազնուանալ» Վստկ. 23. արքինացնել «ազ-նուառնեւ» Վստկ. 16. հմմտ. արքայենի պը-տուղ «ընտիր պտուղ» Ոսկ. յհ. ա. 45 (այս-պէս ըստ ՆՀԲ. իսկ ըստ տպ. էջ 484 արքենի), արքունի գինի «ընտիր գինի» Ոսկ. մ. բ. 28. (պարսկերէնում ամէն ինչ՝ որ մեծ է, ընտիր և ազնիւ, կոչւում է [arabic word] š̌āh «արքայ». ինչ. šah-anǰīr «ընտիր թուզ», šahi-guharān «ընտիր գոհար», šāhluk «ընտիր սալոր», šāhbāl «մեծ փետուր», šah-ballud «շագա-նակ», šāhbuy «ընտիր անուշահոտութիւն», šahrāh «մեծ փողոց» ևն ևն)։ Նոր բառեր են փոխարքայ, արքայամորի, արքայիկ «ռաւա-ռաեան թագաւոր», արքայավայել, արքայա-ձուկ, արքայախնձոր, արքայադուստր ևն։ • Исгорiя Арм. M. Хоренcкaгo 1893, էջ 301) այր և քայ «թազաւոր» բա-ռերից. երկուսն էլ հին պրս. ծաղումից, թա՛ պահուած է մինչև այսօր, «պա՛-րոն» նշանակութեամբ. ուրեմն ար-քայ բուն նշանակում է «այր թագաւոր»։ (Ընդհակառակը քա՛ այսօր իդական է և բնաւ պատուաւօր կոչական չէ)։ Ascoli-Schweizer, ZVS 17, 136 (տե՛ս Lag. Arm. Stud. § 286) զնդ. qhrah, qhrahi ևն «թագաւորական», qharanh «փայլ»։ Ապտուլլահ, Բևեռաձև արձանագր. Մորթմանայ, Պօլիս 1872, էջ 48 յն. ἀρχω, խալդ. արքիս. Մորթման ZDMG 26, 537 խալդ. arkizi, 598 arizai, ar-kanini ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 21 կազմուած է համարում զնդ. ār մաս-նիկով (որ գտնում է armaiti բառի մեջ) + քայ արմատով, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] kay=զնդ. kavaya «արքայական»։ Նոյն, Նախալ. 102 թերևս rag արմա-տից, որի հետ հմմտ. յն. *ορεγω «տա-րածել, երկարել», լտ. regere «իշխել», rex «թագաւոր», գոթ. rakjan, reiks, սանս. raǰan «արքայ»։ Ա. Լ. (Արև. մամուլ 1889, 178) սանս. արքայ «փա-ռահեղ, լուսաւոր, ճոխապանծ» բառից։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 81 լիւկ. axati «պետ», յն. ἀρχω և *Ἀγαιοὶ «աքալեզի» անուան հետ. դր հասկանում է «տիրող-ներ»։ Հիւնք. ἀρχων բառից։ Brockel-mann ZDMG 47 հաստատում է, որ բառս չի կարող յունարէնից փոխառեալ լինել, ինչպես ցոյց է տալիս այ վեր-ջավորութիւնը։ Նաղարեթեան, Պատկեր 1893, էջ 91 արեգ բառից, իբր «արե-գական ծնունդ, լուսաւոր»։ Jensen, Hitt. u. Arm. էջ 101 հաթ. arpa, arwā բառերի հետ։ Patrubány SA 1, 211 փոխառեալ է դնում յն. ὰ́ρχός բառից, միայն վերջաւորութիւնը ասորականից առնուած. իսկ ՀԱ 1908, 152 համեմա-տում է ծառայ բառի վերջաւորութեան հետ. Scheftelowitz BВ 29, 68 փոխա-ռեալ է թալմուդ. [hebrew word] rəkha «թագա-ւոր» բառից, որ փոխառեալ է գ երմ. greater, eldest, oldest, senior; • , ի-ա հլ. «մեծ, երևելի, պատուական բարոյապէս և նիւթապէս, թէ՛ անձերի և թէ՛ իրերի համար ասուած)» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես։ և մտթ. Վեցօր. 142. հմմտ. «Ո՛չ տղայոյ ոք աւագ բանս խօսի» Եզն. «Փոքր որ ի նոսա, կե-իակուր է աւագին» Վեցօր. 142։ Որից աւա-գագոյն Եզն. աւագախումբ Բուզ. աւագամե-ծար Գ. մկ. ա. 11. աւագանալ Ոսկ. մ. բ. 21. Բուզ. աւագանի «իշխաններ» Սգր. Ագաթ. աւագափող «մեծ փող» Ես. իէ. 13. աւագո-րեար Բուզ. աւագոյթ «ծերութիւն» Բ. մկ. զ. 23. աւագութիւն «իշխանութիւն» Ա. մկ. բ. 51. Ագաթ. անաւագ «փոքր, տկար, խեղճ» ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. անաւագակեր «կեղեքող» Վեցօր. 143. անուագիլ «մաշուիլ, տկարա-նալ» Ոսկ. ա. տիմ. ժբ. (կարդա՛ անաւագիլ՝ ինչպէս ունի Յհ. կթ.). գեղջաւագ Կանոն. յի-շոցաւագ «հայհոյողների վրայ հսկող ոստի-կան» Կիր. էջ 171. հեծելաւագ «հեծելազօր-քի գլխաւորը» Ուռհ. 425, 357. հարիւրա-ւագ, հազարաւագ «հարիւրապետ, հաղարա-պետ» Տաթև. ամ. 633 և այլն։ alas ! —ս արկանել, to complain, to lament. • ԳԴ միացնում է պրս. [arabic word] avax «ա-ւաղ» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. աւաղ և աւետել բառերի մէջ աւ դնում է սանս. av, յն. αῦω «գոչել», լտ. ovo «ծխալ, ուրախութեան աղաղակ բարձրացնել» ձևերի հետ՝ հնխ. av «գոչել, կոչել» ար-մատից։ Bugge, Beitr. 21 արմատը դնում է աւ, կազմուած աղ մասնիկով։ Հիւնք. պրս. avax։ Գազանճեան, Տա-րեց. Պապիկեանի 1905, 125 թրք. vaxl վա՛խ։ Հ. Ա. Վարդանեան, ՀԱ 1912, 636 Բուռանդի աւեղկել ձևի հետ համե-մատում է Ակնայ բարբառով աղայուիլ, առայկուիլ «աւաղել», հերքելով Նահա-պետեանի անտեղի սրբագրութիւնը։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] 'avl, [arabic word] 'ival «աւաղել, ողբալ, հառաչել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 300)։ small market town, borough, village. • Brosset JAs. 14(1834), էջ 36ე-4n։ համեմատում է բառս հյ. վանք, սանս. vani և վրաց. վանի բառերի հետ։ ՆՀԲ վան արմատից, որից նաև իջավան, օթեւան։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Եւրոպա 1849, էջ 200։ Lagarde, Ges. Abhd. 149 ասոր. [hebrew word] avan, իբր երկուսն էլ van «բնակիլ» արմատից։-Lag. Urgesch. 909 զնդ. aonya «ա-նագ» բառի հետ՝ սրա նշանակութիւնը սխալ հասկանալով։ Haug GGA 1854, 250 զնդ. *avaāhanəm բառի հետ՝ ás «նստիլ» արմատից։ Մորթման ZDMG 31, 421 նոյն ընդ հյ. վան, սանս. vas «րնակիլ», որից āvasana «քաղաք». հպրս. āvahana, շօշական բևեռ. uvanis «քաղաք», գերմ. wohnen «բնակիլ». ասոր. avan (որ փոխառեալ է դնում), խալդ. [other alphabet] . որ կարդում է van կամ avan «քաղաք»։ Հիւնք. յն. αυονή «ցա-մաքութիւն»։ Müller WZKM 8. 183-1 պհլ. μ «պալատ», թալմուդ. [hebrew word] avnā «իջևան», արմատը aw, հմմտ. յն αυλή, լտ. aula «բակ»։ Աւետիսեան ՀԱ 1907, 281 ագանիմ բառի հետ։ Մառ տե՛ս Վան։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. avani «երկիր, հող», քրդ. deposit; • (հնից ունինք ներգ. յաւանոի. սեռ. աւանդոզ, յետնաբար ից, իւք, օք) «պահ տը-րուած բան, փխբ. կտակ, պատուէր, ընծայ» ՍԳր. Ագաթ. «աւանդական սովորութիւն» Տօնակ. Փիլ. Շնորհ. վիպ. և թղթ. «գաղտնիք, խորհուրդ» Վրդն. սղ. որից աւանդել ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. աւանդութիւն ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. աւանդակիր Ագաթ. աւանդապահ Բ. մակ. գ 15. Գ. մակ. զ. 18. Ագաթ. Բուզ. աւանդառու Բուզ. աւանդատուր Բ. մակ. գ. 15. աւանդիք «աւանդութիւն» Շնորհ. բարձր. առաքելա-ւանդ Կանոն. աւանդատուն «եկեղեցու պա-հարան» ԱԲ. աստուածաւանդ Յհ. իմ. Դիոն. Նար. տիրաւանդ Նար. ևն. նոր բառեր են հնաւանդ, նորաւանդ, աւանդաբար, աւան-դավէպ ևն։ • ՆՀԲ «և անդը կարկառեալ, մատու-ցեալ, տե՛ս և գահաւանդ, սարաւանդ, լծ. լտ. ante, իտալ. avanti «յառաջ»։ Windisch. 42, Lag. Urgesch. 108 սանս. avanidhā ձևի հետ, որով հայ բառը բաղկացած է լինում աւա=սանս. aυα և ն=սանս. ni մասնիկներով՝ -դել ար-մատից։ Gosche 69 հայերէնը ռնաւմ է հնագոյն *աւա-դնել ձևից, աւա = սանս. ava մասնիկով և հյ. դնել բա-յով կազմուած, համաձայն յն. παρα-τι-βέναι և սանս. ava-ni-dhā ձևերին։ Haug GGA 1854, 250 աւան բառից։ Müller SWAW 88, 15 a մասնիկով band արմատից. այստեղ է պատևա-նում նաև Avesta իբր «աւանդութիւն». սակայն WZKM 10, 177 պար-աւանդ և ապա-ւանդակ բառերի հետ՝ իրրև • իրանական փոխառութիւն։ Հիւնք. պրս. [arabic word] avand «անօթ, աման» բառից. հմմտ. հյ. յանօթ առնուլ «փոխ առ-նել» ոճը։ Յ. Վ. Յակոբեան, Բիւզան-դիոն թ. 743 աւանդ «կարասի»=պրս. ավենա, իսկ աւանդ, աւանդել=արաբ. եմանեթ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 220 նոյնացնում է հաւ-ատ, հաւ-ասա ևն բառերի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. bandha «կապ», բաց նաև «աւանդ»։ termination, completion, consummation, end, term, point, extremity, issue, exit, conclusion; • «վերջացնել», սանս. sanoti բառերի հևա. հաւերէնի մէջ արտ մասնիկ է. հմմտ. պարարտ<պարար։ Գազանճեան. Արև. մամուլ 1902, 74 ա յաւելուածով վերջ բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-աւ Salemann՝ անդ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի սանս. avarati «ա-ւարտ», վերջ»։ • -Պրս. [arabic word] aftimūn, որի հետ նոյն են լտ. epithymum, ֆրանս. épithym, նոյն նշա-նակութեամբ. բոլորն էլ ծագում են յն. έπί-βυμον հոմանիշից. այս անունը տրուած է բոյսին՝ թիւմ խոտի վրայ բուսնող մի մակա-բոյծ լինելու պատճառաւ։-Հիւբշ. 279։ palm of the hand, handful; • , ո հլ. «բուռ, ձեռքի ներսի կողմր» ՍԳր. Ոսկ. ես. որից ափյափոյ «վեր ի վերոյ, հարևանցի» (հմմտ. արևել. հյ. ձեռաց. ա-րևել. թրք. äl usti «արագ, իսկոյն, շուտ, հապճեպով», երկուսն էլ «ձեռք» բառից) Կոչ. 45. ափս զափի հարկանել «ծափ տալ» Ե-պիփ. ծն. ափիբերան «պապանձուած» ՍԳր. Ոսկ. ափիբերանել «պապանձեցնել» Ոսկ. յհ. ա. 27. բ. 14. ափել «բռնել, ձեռք ձգել» Բանք աղ. էջ 183. ափաչափ «մէկ ափի պա-րունակութեամբ» Մխ. այրիվ. էջ 8 = ափչաք Վստկ. էջ 21. ափամէջք Մաշտ. ջահկ. ափիկ Շնորհ. առ. ափկից «կուց» Վստկ. ափցի «ա-փով» (հմմտ. աքացի, բռնցի) Ոսկիփ. Վրդն առ. 217. ափլափել «խարխափել» ԱԲ (մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. օգ' 20. Հարին զնոսա կուրութեամբ և յափլա-փելն իւրեանց, ծեծէին զմիմեանս)։ Այստեղ են պատկանում նաև յափսիթերս երթալ, յափսիթերս խաղալ «ոտքերի և ձեռքերի վը-րայ թաւալիլ, գլորիլ» Ա. թագ. ժդ. 8. եա-13. «սիրելուց կամ վրան գուրգուրալուց չոր» դին թռչկոտել» Կիւրղ. ծն. (ափ և թեր բա-ռերից կազմուած. հմմտ. գւռ. աւփս անել, ափս երթալ, ափսիլ), չորեքյափք «չորս ռա-քի վրայ երթալով» Պտմ. աղէքս.։ • ՆՀԲ լծ. ծափ. շօշափ, յն. ἀφή «շօշա-փելիք», երր. զաֆ «ձեոք», թրք. ա-վուճ «ափ»։ Տէրվ. Նախալ. 61 սանս. āp, զնդ. af «յափշտակել» և հայ. հա-փափել, ապրել, յափշտակել բառերի հետ հնխ. ap արմատից։ Հիւնք. յն. ἀφή «շօշափելիք» բառից ափ է հանում իսկ ափյափոյ դնում է հափափել բա-ռից։ Bugge KZ 32, 73 համարում է բնիկ հայ բառ, ցեղակից յն. παλάμη, լտ. palma, հիռլ. lām, կիմր. blav, անգլսք. folm հոմանիշներին. հայր անցել է *palama > *palv > *աղւ նա-խաձևերից։ Կուրտիկեան, Արևելք թ. 4185 զնդ. աֆ «յափշտակել» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 149 յն. άώος «յօդուածք» բառին ցեղակից։ Սագը-զեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. gab «ձեռք»։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. kappu «ձեռք», 402 սումեր. ab', ap «բոյն. ծակ, խոռոչ», agub «երկնակամար», 11 սաւմեռ. gab «ձեռք», թաթար. kab. kob, kov, kev «ուռած, կլոր, պարապ, փոս»։ Մարտիրոսեան, ՀԱ, 1924, 459 հաթ. up «ափ, բուռ»։ Պատահաևան նմանութիւն ունին ասուր. upná, արամ. [syriac word] ︎ xūfna, եբր. [hebrew word] hōfen, արաբ. [arabic word] hafnā «բուռ», ինչպէս նաև չէր-քէզ. ափը «մատ»։ Վերի մեկնութիւնը, որ տուել էր Pedersen KZ 39, 428, հաստատում է այժմ Meillet MSL 23, shore, bank, brink, coast; • (ն հլ. -ին, -ամբ, -ունք, -անց, յետ-նաբար նաև սեռ. ափան) «որևէ տեղի կամ բանի ծայր, եզր (ինչ. ձորի, գուբի, ջրհորի, քաղաքի, գերեզմանի ևն)» Եզեկ. լթ. 11, Ճառընտ. Յհ. կթ. յատկապէս «ջրի եզերք» ՍԳր. որից ափնածիր «ափերով պատած» Ագաթ. գետափն Գծ. ժզ. 13. ծովափնեայ Ես. ժթ. 5. քարափն Լծ. փիլ. դարափն Վրդն. առ.։ • ՆՀԲ «տեռի շօշափող», ուրեմն և ափ բառից։ Հիւնք. յն. ἄφή «շօշափելիք, մերձեցումն» և հայ. ափ բառերի հետ։ Ալիշան, Հին հաւ. 470 փռիւգ. Ափիս «աստուած երկրի». Bugge KZ 32, 74 համարելով հնագոյն *աղփ ձևից, կցում է յն. *'Aλβια, Aλπια, Aλπεις, լա-Alpes, իռլ. Alba, Alpa յատուկ անուն-ների հետ։ Patrubány SA 2, 300 սանս. ap-«ջուր», պրուս. ape «գետ» բառերին ցեղակից է դնում։ Պատահական նմանա-թիւն ունին ասուր. hāpu «եզերք», եբր. [hebrew word] hōf «եզերք», արաբ. [arabic word] harfa «եզր, ծայր», կաբարդին. *ufe «եզերք»։ • ԳՒՌ.-Տփ. ափ «ջրի եզերք», բայց նաև ափն «մի բանի եզերքը» (ինչ. տախտի ափնումը, շորի ափները). Վն. mփ, Ալշ. յափ. Ոզմ. հափ «ջրի ափ». այստեղ է պատկա-նում նաև ափնի, ափնիք Վն. «այգիների մէջ չորս պատերի տակի մասերը»։ Նոր բառեր են առափ, առափունք, առափտել։ glean. • «հունձքից յետոյ մնացած թափթը-փուք հասկեր» Եփր. ղևտ. էջ 225 (սեռ. ափ-նեաց). համաբ. 167. Երզն. մտթ. 451. «խա-ղողի որթ». այս վերջին իմաստը գտնում եմ Եփր. աւետ. 289 «Ասէ Եսայի. եղիցի յա-ւուր յայնմիկ ամենայն տեղի յորում իցէ հազար ափնի (կամ ափն) այգւոյ՝ հազար հազար չափով, խոպանասցի և ի փուշ դարձ-ցի»։ ՆՀԲ այստեղ էլ բառս հասկանում է նախորդ իմաստով, բայց այս իմաստը յար-մար չէ տեղին։ Եսայեայ ակնարկուած հա-տուածն է՝ «Եւ եղիցի յաւուր յայնմիկ ա-մենայն տեղի՝ ուր իցէ հազար որթ հազար կշռոյ սկեղ խոպանասցի և ի փուշ դարձ. ցի». Ես. է. 23, որով ափն կամ ափնի բառի համապատասխանը լինում է «որթ»։ leg • , ի հլ. «ոտք» Փիլ. բագ. էջ Տաթև. ամ. 276. որից աք ածել «ոտքով զարնել» Շնորհ. մտթ. առ լեհ. աքացի (հմմտ. բոնցի, ափ-ցի, ձերբացի, ձեռամբացի) «ոտքով» Ոսկ մ. բ. 10. աքացել «ոտքով զարնել» Գծ. ից. 17. Ոսկ. ես. յհ. ա. I. աքացելի «աքացող» Ոսկ. ես. աքեացք «ոտքը սրունքով միա-սին» Ամովս. գ. 12. աքացիք «աքացող» Ոսկ. ես. աքազանի «ոտքեր» Փիլ. լին. ա-քառոտել Փարպ. կամ աքցոտել Ոսկ. յհ. ա-3. Փարպ. աքսոտել Ոսկ. մ. ա. 18. յհ. ա. 3 (էջ 59) և բ. 16. աքսոտիլ Եփր. զղջ. աքսել «կից զարնել» Գնձ. բարձրաքեաց «բարձը ստքերով» Վեցօր. 193. աքհան «աքացի զար-նող, կիցնկեց» Մխ. դտ. 418. շնակաքի «շան պէս ոտքեր ունեցող» Պտմ. աղէոս քառաքեաց «չորքոտանի» Փիլ. էջ 174. Պի-տառ. Վրդն. ծն. Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 36). Ոսկիփ. աքռմէջ կամ աքմէջ «ցայլք» միջին հայերէն բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 463 բ)։-Այստեղ է պատկանում նաև առաքեր «ուղարկել» բառը, որ տե՛ս առանձին։ exile, ban, banishment, transportation. • , ի հլ. (գործածուած է անեղա-բար) «տարագրութիւն, իբր պատիժ՝ բնակած քաղաքից կամ երկրից դուրս քշելը» Բուղ. դ. 10 (տպ. 1832, էջ 101, տպ. 1889, էջ 105), Եւս. պտմ. Ա. ժա. 55. Ճառընտ. Վրք. հզ. Ճայսմ. որից աքսորել Բուզ. դ. 5, 11. Խոր. Կլիմաք. Լմբ. պտրգ. Հ. Կիլիկ. աքսորիլ Բուզ. դ. 5, 6, 13. աքսորանք Լաստ. Յայսմ։-Բա-ռիս երկրորդ ձևն է եքսորի (յգ. եքսորիք) Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 162, 165, 171, 183, 184. կամ եքսօռի Անան. խոստ. էջ 10 (Յոհան եքսաւռիս լինի). որից բայաձև եքսորել Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 179, 207, 226, 234։ Նոր որականում ընդունուած է միայն աքսոր (եզակի գործածութեամբ), որից շի-նուած նոր բառեր են աքսորական, աքսորա-վայր, աքսորատեղի։ balister; • , ի-ա հլ. «պարիսպ քանդելու պատերազմական քարընկէց մեքենայ» Լաստ. ժզ. Ուռհ. ճզ. որից բաբանաքար «բաբանով նետելու քար» Մխ. ապար. գրւում է նաև բանբանաքար. -ՀՀԲ գիտէ նոյնպէս բանբա-նախաղաց բարդը, որի վրայ տե՛ս ԳԻՌ։ • = Թուրք-թաթարական բառ է, ինչպէս երև-ւում է Լաստիվերտցու վկայութիւնից. «Պա-տերազմական գործի պատրաստեալ, զոր են-քեանք (թուրքերը) բաբան կոչէին». Լաստ. ժզ. տպ. Վենետ. 1844. էջ 69։-Սակայն Буда-говь չունի այսպիսի մի բառ և ուրիշ թուրք-թաթարական բառարանների մէջ էլ չեմ հան-դիպած։-Աճ cf. Բադեան. • «կտաւէ կամ բեհեզէ սպիտակ շապիկ» Դան. ժբ. 6, 7. գրուած է բադեան Ոսկ. յհ. (Հին բռ. մեկնում է «ծիրանի», Ոսկ. ճառք, էջ 588 «բադէն, այս է պատմուճան աստուածային», Վրդն. դան. զ. էջ 269 «ոռա-դէն զգեցեալ՝ որ է փառս քահանայական զգեստու»)։ cf. Բազայ • = Պհլ. bāz կամ bāǰ, պոս. [arabic word] bāz, [arabic word] baza «բազէ» (վերջին ձևին համապատաս-խանում են հյ. բազայ, պազայ, որոնք աւե-լի յետին են), քոդ. [arabic word] bāzī, աֆղան. bāz, բելուճ. bāz, bānz, բոլորն էլ «բազէ» նշա-նակութեամբ։ Lagarde սրանց է կցում նաև նպրս. [arabic word] γalīvāǰ, [arabic word] γalīvaž կամ [arabic word] xalīvāǰ «ցին, ուրուր» (Gesam. Abhd. 21). իսկ ըստ Bötticher, Rudimenta mуth semiticae, Berlin 1848, էջ 34 և Horn, Neu-pers. Etym. § 162 նոյն արմատից է նաև սանս. vāǰin, «կտրիճ, կատաղի, յետնաբար թռչուն»։ Մեր բառին նման՝ իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] bāzā, [syriac word] bāzi «բազէ», [syriac word] bāzīq, [syriac word] bāzrqā «ցին, ուրուր», արաբ. [arabic word] bāzī կամ [arabic word] bāz (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 160 և Գ. 767). վրաց. ბაზი բազի «բազէ». ბაზიერი բազի-րի «բազէանոց»։ -Հիւբշ. 114։ stray, misled; • . անստոյգ իմաստով բառ է. հնա-գոյն գործածութիւնը և հարազատ նշանակու-թիւնը «մոլորիլ, շեղուիլ, ծռիլ, խոտորիլ» երևում է աղամողիլ բայից՝ հետևեալ օրինակ-ներում «Չուղղորդ ճանապարհն գնայցեն և չաղամողիցեն առ անտեղեկութեան. ի մտաց այլուր աղամողելոյ» Ոսկ. մ. ա. 6. 13. -երկ-րորդ՝ «ցրուիլ, զնդիլ». «Բազում հետք ևն առամողեալք յամենայն կողմանս-Վեցօր. թ. 190 «Մի՛ ոք այսուհետև լի-ցի յարդ և մի՛ այսր անդր աղամո-ղեալ իբրև զունդ». Ոսկ. մ. ա. 11։ Այս ի-մաստն ունենալու է նաև աղամողումն «ցըր-ւումն» «Յարդգողի ծիր, ոմանք կարծեն գոլ լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլա-կեն». Փիլ. նխ. բ. էջ 101. որի հետ հմմտ. Շիր. էջ 47. «Սորին հրոյ սակի է զոր ցոլմունք աս-տեղաց անուանեմք. քանզի առ ի յոյժ բախ-մանց շրջագայ պարունակացդ շարժելով զյարմարական գնացս՝ երևումն լինի վերին լուսոյն... և ի յաղամողել լուսոյն է առ փայ-լատակիւն՝ առ ի ցրուել ուժգնութեան օդոյն»։ նաև Շիր. էջ 66 աղամողել հրոյ «ցրւումն հրոյ»։ Յետին հեղինակները սակայն գործա-ծռւմ են զանազան իմաստներով. այսպէս՝ Փիլ. այլաբ. էջ 165 օձի շարժումների մասին խօսելով ասում է. բազմաման և շաղապատ, և աղամող բազմապատիկ, որպէս օձին շար-ժումն։ Այստեղ կարող էինք աղամող բառն ըստ հին նշանակութեան դնել «ծուռու մուռ», ռայց յն. բնագիրն ունի «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», և ըստ այսմ Նչ. եզեկ. մեկնում է «բազմագունի, աղամող՝ ըստ Ակիւղասայ». Հին բռ. մեկնում է «գելաթիւր կամ անդարձ» (ուզում է ասել «շատ ոլորուն»)։ ՀՀԲ, որից և ՓԲ. մեկնում են աղամողել «մթնել, սևանալ». որ յայտնապէս սխալ է։ ՆՀԲ աղամող «խա-տուտիկ», աղամողիլ «այլայլիլ, այլափոխիլ, այլագունիլ, ծածանիլ, խառնակիլ. 2. խոտո-րիլ, մոլորիլ, տատանիլ, ցնդիլ», աղամողումն (լուսոյ) «տատանումն»։ sect, false doctrine; • , ո, ի-ա, յետնաբար նաև նաև ի հլ. «սուտ կրօն» ՍԳր. Սեբեր. Եզն. Ագաթ. «2. աղանդաւորների խումբը» Գծ. Ագաթ. Եզն. «Զկախարդանք» Նար. Վրք. հց. «4. մաքուր և ճշմարիտ կրօն» Տիմոթ. կուզ, էջ 255 (Ար-համարհեցան հարանցն աղանդք, առաքելա-կան աւանդութիւնք անարգեցան)։ Որից աղանդաւոր Եզն. աղանդագործ Ոսկ. ա-ղանդամիտ Եզն. չարաղանդ Յհ. իմ. քաղ-դէաղանդ Փիլ. իմաստ. այլաղանդ Ոսկ. եբր. 477. Եփր. համաբ. 27. անաղանդ հաւատք «մաքուր կրօն» Երզն. մտթ. 373. աղանդու-թիւն Ոսկ. Բուզ. աղանդել «աղանդ հնարել, կախարդել» Պիտ. Կանոն. «պատմել, քարո-զել» Տիմոթ. կուզ 164 (Երանելին Կիւրիղղոս ամենայն ուրեք մի որդի, մի Տէր աղանդէ). աղանդինք «կախարդական բաներ» Յայսմ. Ճառընտ. աղանդասար Երզն. մտ. (ինչպէս կախարդասար՝ կազմուած սար բառով, որ Հիւբշ. 236 համարում է պրս. [arabic word] sar «գը-լուխ», իբր «աղանդապետ»)։ excrement, dung, faeces; • . ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «աղտեղու-թիւն, կըղկըղանք» ՍԳր. Ագաթ. որից աղ-բանոց Ոսկ. աղբաբոյն որովայն «քաղիրթ կամ աղիք» Մանդ. աղբիք «աղբ թափելու տեղ» Եփր. յոբ (ներգ. յաղբիսն ձևով. հրտր. ՀԱ 1912, էջ 669) և աղբևք «աղբանոց» ՍԳր. (երկուսն էլ գործածուած միայն անեզաբար. յետնաբար ունինք նաև աղբիւս, աղբիւոք. աղբիս, աղբևս, աղբիսք ձևերը՝ որոնք յառաջ եկած են աղբևք կամ աղբիք բառերի հայցա-կանը (աղբևս, աղբիս) ուղղական դարձնելով (հմմտ. չորք-չորս) և նրանից էլ նոր յոգնա-կի կազմելով (աղբիւսք, աղբիսք), զաղբիս մեծացուցանել «ուտելիքով փորը տկռեցնել» Լաստ. յե. աղբախուղբ «աւելած ժեխ» Փիլ. էջ 199. աղբել թրքել (ոչխարի կամ մարդու) (չունին բառարանները) Ուռհ. 141, 295. «հո-ղը աղբով պարարտացնել» Վստկ. աղբեղէն «ոչինչ, անարժեք, Պլ. քաքէն բան» Ա. մակ, բ. 62. աղբագոյն (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 102. աղբոց «արտաքնոց» Ճառընտ. աղբին «աղբով պարարտացրած (հող)» Վստկ. աղբահար «աղբանոց» (նոր բառ). ա-ռանց յօդակապի՝ աղբկուտոց Յայսմ. կըրկ-նութեամբ՝ աղբաղբուտ «աղբոտ» Ոսկիփ. թերևս նաև աղբաղբուկ կամ աղբղբուկ (գրուած նաև աղաբղբուկ) (ՀԲուս. § 48) անստոյգ բառ. Գաղիանոս գործածում և մեկնում է հետևեալ ձևով. «Եւիս-բու. աղբղբուկ» կամ «Ալշփոյ. աղբըղ-բրկի հունդ, ապամ կոմաճի», Ստ. Կամեն. հասկանում է «valeriana բոյսը». ՆՀԲ «աղտ պղնձոյ և այլոց իրաց... 2. անուն խոտու». ըստ ՋԲ «valeriana. 2. մետաղի կղկղանք?», ըստ ԱԲ «հանքերու աղտ, դիրտ. 2. բժշկա-կան արմատ մը ծաղիկն անուշահոտ, տճկ, քէտի օթու». Վրուրի Որմզդանայ Բուրաս-տանք, Ա. տող 27 աղբղբուկ «հաւու ծիրտ»։ Բառիս վրայ մի առանձին քննութիւն ունի Նորայր, Արևել. մամուլ 1879, էջ 60, Ման-կավրժ. թերթ 1879, յունիս, էջ 18, Հայկ. բա-ռաքնն. էջ 104 և Մասիս 1880 յուլ. 4, որոնց մէջ հերքելով «աղտ, դիրտ և ծիրտ» ենթա-դրական նշանակութիւնները, հիմնւում է Գա-ղիանոսի «իւիսբու, ալշփոյ» հոմանիշների վրայ. եւիսբու բառը հասկանում է յն. ի-վի՛սքօս, լտ. hibiscum, որ է ֆրանս. guima-uve, տուղտ, տճկ. կիւլհաթէմ։ (Բայց նկա-տում եմ, որ թէև յն. ἱβίσϰος բառը Bailly, Dict. gr. fr. 6-րդ տպ. էջ 956բ և A. Aεγ-οανδιον λες, νεοελλην. ϰαὶ γαλλιϰον, Pars, էջ 382 ա ռնում են ֆր. guimauve, որ է տուղտ, բայց նրա հոմանիշ լտ. hibiscum բառը Ouicherat, Dict lt.-fr. 47-րդ տպ. էջ 620 մաճին) և հյ. բաղբաք։ Նորայրին պատաս-խանում է Ուղուրիկեան, Մասիս 1880, յունիս 24, որ մերժում է տուղտը և հաստատում va-leriana officinalis. բոյսի անունն էլ (աղբ բառից) աղիքների ճճիները արտաքսելու յատկութիւնից առնուած է համարում։ Եւիս-բու ձևը առաջարկում է կարդալ ել իսրուն, որ է Պլինիոսի, Դիոսկորիդեայ, Գաղիանոսի և Մեսուէի ասարոնր. իրօք էլ այս բոյսը իր բարկ հոտի համար հներից ոմանք նմանեցրել էին valeriana-ին։ Ըստ Բենսէ, Ազգ. հանդ. ե. 19 Բուլանըխում աղբաղբուկը «sisymbrium Sophia» բոյսն է. ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 19բ Շիրակում և Սիփանում նշանակում է «ցանցառ, բարակ ոստերով, դեղին ծաղկով բարձր խոտ, որից տան աւե են շինում»։ • = Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ է. հմմտ. լազ. lebi «կեղտ», lebiari, leboni «աղտոտ, կեղտոտ», ulebu «կեղտոտել» (Ajarian, Etude sur la langue laze, էջ 37), հայերէնը չունենալով բառասկզբում 2 ըստ օրինի աւելացրել է նախաձայն ա, բայց առանց նախաձայնի ձևը պա-հուած է գաւառականում. այսպէս Ղրբ. լեպ «դիրտ, մրուր, հիւանդութեան ժա-մանակ լեզուի վրայ գոյացած կեո-տը», լեպանք «օճառ եփելուց յետոյ տակը մնացած դիրտը», լեպակալել «ցեխոտիլ, լե-զուի վրայ հիւանդութեան պատճառաւ կեղտ կապել»։ Այս բառը թէև չկայ վրացերենում, բայց լազերէնը հայերէնից փոխառեալ չէ, ինչպէս ցոյց է տալիս նախաձայն ա-ի բա-ցակայութիւնը։ Հայերէնը փոխառեալ է այժմ կորած կովկասեան մի լեզուից, որից ի դէպ է գալիս այն հանգամանքը, որ բառի աւելի նախնական ձևը (լեպ), այժմ էլ գործածական է միայն Ղարաբաղի բարբառում։-Աճ. • ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] axpīn «պարար թիւն, ժեխ», axpin dain «աղբել, հողը պարարտացնել», թրք. գւռ. Կր. աղբ (Բիւր. 1898, 626), Սեբ. Տր. axpun «աղբուն, արտի համաո պատրաստուած աղբ, պարարտու-թիւն», axpunlamak «աղբունել, արտը աղ-բով՝ պարարտացնել» (Յուշարձ. 328). այս բոլորի համար հմմտ. յատկապէս գւռ. աղբ (ախփ) «մտոխրախառն կղկղանք արտաքնոց-ներում», աղբուն «արտերը պարարտացնելու համաո պատրաստուած աղբ», աղբունել «ար-տո պարարտացնելու համար աղբ փռել»։ Սխալւում է Krālitz-Greifenhorst ՀԱ 191։ 260՝ որը կարծում է թէ թրք. axpun յառա-ջացած է հյ. աղբ-ն որոշեալ ձևի վրայից։ բար աղբեր (ուղ.) և աղբիւր։ Ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով. 1. աղբեր-ինչ. աղբե-րակն ՍԳր. Ոսկ. ես. աղբերանալ Խոր. աղբե-րահոս Շար. 2. աղբիւր-. ինչ. աղբիւրակն, աորիւրանալ, աղբիւրահոս. 3. աղբևր-. ինչ. աղբևրուկն, աղբերացուցանել, աղբևրանալ. սրանց մէջ հնագոյնն է աղբեր-ձևով կազմու-թիւնը. միաները յետնաբար այլափոխեալ գրչութիւններ են։ Հետաքրքրական ձև է աղբ-րըհար «հարբուխ» (Թորոսեան, Տետրակ հմռ. բառարանի, 1794, էջ 19)։ now ! now then ! come on ! • Peterm. 29, 34, 25 յն. άγε, լտ. age «օ՛ն, բե՛րի մէջ»։ Այսպէս նաև Հիւնք։ Այս մեկնութիւնը թէև շատ ճշմարտա-նման, բայց սխալ է γ-g-ղ ձայնա-փոխութեան պատճառաւ, որ անկարելի է։ Եթէ մեր բառը յունարէնից փոխա-ռութիւն լինէր, պիտի ունենար *ագէ ձևը, իսկ եթէ բնիկ հայ լինէր և յոյն ձևին ցեղակից՝ պիտի ունենար *ած ձևը։ Նկատելի է նաև թէ Ս. Գրքում բառս շատ անգամ համապատասխա-նում է յն. բնագրի μή ϰαὶ, ἀλλά, γαρ ձևերին. մինչդեռ եթէ յունարէնից փո-խառութիւն լինէր, ամէն անգամ ἀγε ձևի դեմ դրուած պիտի գտնէինք։ Այս պատճառաւ ահա Lagarde, Տէրվիշեան և Հիւբշման չեն ընդունած այս մեկ-նութիւնը։ Ըստ Տէրվ. Նախալ. 63 բառս հյ. աղաղակ, աղմուկ, յն. ἀλαλά, սանս. ār «օրհնել», are «աղէ՝» ռա-ռերի հետ գալիս է հնխ. ar արմատից։ misfortune, misery, evil, calamity, disaster; • , ի հլ. (կայ նաև յգ. գրծ. աղէ-տօք) «գութ» Վրք. հց. Նար. «սրտի ցաւ, վիշտ» ՍԳր. «մեծ չարիք, փօրձանք» Եզն. Ոսկ. բարդութեան և ածանցման մէջ մըտ-նում է աղէտ, աղետ, աղիտ-ձևերով. օր. աղետական «գթալի» Ճառընտ. աղետակոծ «ողբալի» Պտմ. աղ. աղէտաբեր, աղետա-բեր կամ աղիտաբեր «ցաւալի» Պիտ. Զքր. ևաթ. Արծր. աղէտանալ «խղճալ» Խոսր. (որի աւելի յետին ձևն է աղետալ «խղճալ, հոգալ» Կոստ. երզն. 147), աղէտաւոր կամ աղետաւոր «ցաւալի» Լաստ. Վրդն. սղ. ա-ղիտարար «մարդու գլխին փորձանք բերող» Ոսկ. մ. բ. 15 և Փիլիպ. թ. բազմաղէս «շատ գթոտ» Ոսկիփ. չարաղէտ «դառն. ան-տանելի» Մանդ. Պիտ. ոճով ասւում է ա-ղէտս վարել «տխրիլ» Պտմ. աղ. աղաւա ղեալ ձև է. Բառ երեմ. աղադաբերին (էջ 10), աղեթաբերին (էջ 11), որոնք մեկնում է հա-ւասարապէս «պատգամ կամ թուղթս կամ ռութս»։ Նոր գրականում աղէտ գործածւում է միայն «մեծ փորձանք» նշանակութեամբ, ո-րից աղէտալի։ Միւս նշանակութիւնները կապում են բառիս հետ աղատել «դառն ող-բալ», որ տե՛ս վերը։ salt, saline, brackish; • (սեռ.-ւոյ,-եաց) «փորոտիք». քիչ անգամ է գործածւում եզակի. ինչ. «Քուն ա-ռողջութեան ի վերայ չափաւոր աղւոյ». Սի-րաք. լդ. 24. սովորաբար յոգնակի գործա-ծութեամբ՝ աղիք ՍԳր. Ագաթ. (այսպէս են նաև հյ. ընդերք, յն. σπλάγγνα, έντερα, լտ. exta, viscera, սանս. jathárāni ևն. հմմտ. Meillet MSL 17, 18)։ Ածանցման մէջ մտնում է 4 ձևով.-1. աղե-ինչ. աղե-կէզմ, Լմբ. պտրգ. աղեխարշ Բրս. մրկ. Լմբ. պտրգ. աղեկոտոր Յհ. կթ. աղեցաւ «սիրտը ցաւած, վշտահար» (նորագիւտ բառ) Ուսպ. էջ 328 (Հանապազ աղեցաւ և լերդախոց լինելով), 2. աղէ-. այսպէս են գրւում նաև նախորդները յետնաբար. 3. ա-ղի-. միայն աղիկամի Եւս. քր. բայց սովո-րական է բառավերջում. ինչ. նեղաղի «նրբաղիք» Նիւս. կազմ. ըստ Լեհ. փքաղիք Փիլ. լին. նախաղի Սոկր. (ուրիշ է աղիո-ղորմ՝ աղ բառից). 4. աղ-. աղախարշանք «սրտի կսկիծ, խշխշուք» Ոսկ. Եբր. ա. ա-ղախարշումն Ճառընտ. գարաղութիւն Պղատ. տիմ. աղապատանք «գութ, սէր» Փիլ. ի-մաստ։ Աղիք նշանակում է նաև «նուագա-րանի լար» Սեբեր. «Օրհնեցէք զՏէր սաղմո-սարանաւ և ջնարաւ և աղեաւ»։ Աւս նշանա-կութիւնը յառաջ է եկած նիւթի պատճա-ռաւ։ Որից տասնաղի «10 լարանի քնար» Սղ. եօթնաղի Փիլ. քաղցրաղի Ոսկ. յհ. ա. 1. բազմաղի «բազմալար» Եփր. համաբ. աղէ-գէտ «նուագել իմացող» Ագաթ. աղեպատ «քնարի բարակ ծայրը՝ որի վրայ հանգչում են թելերը» ԱԲ. աղեյարմար «յարմարաւոր լարերով, լարերը յարմարած» Նար. աղե-մատունք «քնարի լարերի վրայ շարժող մատներ» ԱԲ. աղեբախք «քնարահարու-թիւն» Յհ. կթ։ Նոյնպէս «աղեղի լար կամ աղեղ», որից աղեներգործութիւն «նետա-ձգութիւն» Պիտ.։ Աղիքր համարուած է նաև գութի կայան. «Արդարն ողորմի անասնոյ իւրում. աղիք ամբարշտաց անողորմ են» ՍԳր. որից «գութ, ողորմութիւն, սիրելի գա-ւակ» ՍԳր. այսպէս և յն. σπλάγχνα, լտ. viscera «աղիք, գութ, սիրելի զաւակ», σπλαγχνιζω «գթալ, կարեկցիլ»։ (Այժմ այս իմաստները տրւում են թոքերին. ինչ. ռմկ. ջիգար)։-Աղիկամի, աղիկամութիւն «ա-զատ, ինքնակամ» Եւս. քր. ա. բառերի մէջ աղիք առնուած է իբր «անձ»։-Նոր գրա-կանում կազմուած ձևեր են աղեթափութիւն, աղեխորով, աղեկապ, աղեկիզիկ, աղեկը-տուր։ brick; • , ո հլ. «թուղլա, քարփուճ» ՍԳր. Ա-ռաթ. Եւս. քր. որից աղիւսադուռն Երեմ. խգ. Չ. աղիւսաթիւ Ելք. ե. 19. աղիւսեալ Ոսկ. ա-ղիւսարկ «աղիւսաշինութիւն» ՍԳր. Ոսկ. ա-ղիւսակ «աղիւսի կտոր. 2. ցուցակ» Փիլ. Գնձ. (Կովկասում սխալմամբ դարձել է աղիւսեակ). աղիւսակերտ, աղիւսապատ (նոր բառեր)։ • = Թերևս փոխառեալ Փոքր-Ասիական մի լեզուից, որի յիշատակն է Հեսիքիո-սի աւանդած ἀλιώ «πέτρα, ժայռ» բառը տե՛ս Boisacq 20)։-Աճ. ԳԴ, ՆՀԲ, Պատկ. Maтep. 1, 8 և Հիւնք. համարում են պրս. axiz «աղիւս» բառից։ Այսպէս նաև Մէնէվիշեան ՀԱ 1896, 183։ Patrubány S4 1, 193=հնխ. levkos, արմատը luk՛։ • ԳՒՌ.-Մշ. աղուս «աթարի այն տեսակը՝ որ ձմեռ ժամանակ ախոռում հաւաքուած աղ-բը գարնան շրջանին տփելով են պատրաս-տած». Մկ. Վն. օղիս, Ոզմ. օղէս «աղիւս»։ Ուռումնաևան ճամբով են մտած Պլ. աղուր-սագ, Ասլ. աղիւսագ ևն «պիւթագորեան ա-ղիւսակ»։ buckle, ring; • նութիւն», լտ. areco «արգելք հանեւ». լիթ. rakinu «կողպել», raktas «բանա-լի» ևն բառերի հետ՝ հնխ. arkh-նախա-ձևից։ Petersson KZ 47, 284 խ մասնի-կով՝ ոլորել և աղեղն բառերի հետ։ Մառ, Оcнов. таблицы, էջ 6 և ЗВО 22 62 «տուն» նախիմաստով կցում է եբր. [hebrew word] ahel «վրան, տուն», արաբ. [arabic word] ︎ ahl «ընտանիք», վրաց. სახღი սախլի «տուն, ընտանիք», լազ. մինգ. օխօրի «տուն» բառերի հետ՝ յաբեթական sxl-hxl արմատից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արաբ. [arabic word] aγlaqq «դու-առ փակել»։ cf. Աղուրայ. • ԳՒՌ.-Զարմանալի է, որ բառս պահուած է Այնթապի թրքախօս հայոց մէջ ախըրա, ա-խուրա ձևով. ախըրա եաթըրմագ «որթը տաշ-տաթաղ անել» (Բիւր. 1900, էջ 668). ուրիշ տեղ չեմ պատահած այս հազուագիւտ բառին։ obscure, dull, dim, cloudy, dark, hidden, without lustre; • Bugge, Beitr. 36 համեմատում է յն. ápaiós «նուրբ, թոյլ, տկար» բառի հետ. հայր կազմուած է -ուտ, աւտ=οտ մաս-նիկով, մինչդեռ յօյնը ունի -ւօ-մասնիկը Շեֆթ. BВ 29, 66 փոխառեալ է դնում պրս. *aδauta «անմաքուր» բառից, որ կազմուած պիտի լինէր a բացասականի զնդ. dav, սանս. dhāv «մաքրել», dha-uta «մաքուր, պայծառ, փայլուն» բա-ռից, իբր սանս. adhauta «անմաքուր»։ Պատահական նմանութիւն ունին հսլ. slabъ, լեթթ. slābs, հբգ. slal, գերմ. schlaff «տկար, թոյլ» (Trautmann 270)։ Karst, Յուշարձ. 417 թթր. al, iI «տակը» բառի հետ։ cartilage, gristle; • . ի-ա և ո հլ. «սապոն կամ այս նը-պատակին ծառայող օշնան խըտո. օճառա խօտ, saponaria officinalis L» ՍԳր. Կոչ. 305 (սեռ. աճառոյ). Լմբ. մատ. 93, 376 (գրծ. ա-ճառաւ, աճառօք, այլ ձ. օնառօք), 136, 167 (գրծ. աճառօվ), Նար. Մխ. Երեմ. որ և օնառ «սապոն» Եսթ. բ. 3. Մաղաք. գ. 2. Դան. ժգ, 17. Եղիշ. հյր. մեր 199. Լծ. ար. կամ ոճառ (գրծ. ոճառաւս) Լմբ. մատ. 500. յաջորդից զանազանելու համար արդի գրականում ըն-դունուած է միայն օճառ ձևը, որից օճառա-խոտ, օճառացում (saponification) նոր բա-ռերը։ • Հիւնք. օծել բառից։ Պատահական նմա նութիւն ունի ասոր. [arabic word] 'ādaryā«ոճա-ռախոտ». (Brockelm. Lex. syr. 245)։ • «նեարդ, կռճիկ, ջիղ» Ագաթ. Բրս. սղ. որ և օճառ Նիւս. Բն. Լծ. Նար. որից աճա-ռապատ «նեարդապատ, ջղապատ» Եզեկ. Լ. 22. Երզն. քեր. Նիւս. կազմ. աճառապինդ «ջղապինդ» Պիտ. (գրուած ունառապինդ Պիտառ.), աճառամաշկ «կռճիկների թառան-թը» ՓԲ. աճառային «կռճիկի վերաբերեալ» ՓԲ.-Նախորդից զանազանելու համար ար-դի գրականում ընդունած ձևն է միայն աճառ։ • «սարք, կազմած», յատկապէս «ձիու կազմած» Ոսկ. Եբր. զ. «օ-ժիտ, հանդերձանք, զարդ, առիթ, պատճառ, նիւթ» Պիտ. Փիլ. Յհ. կաթ. Նար. որից նոճեա-յօճառ «նոճիի փայտից կազմուած» Նար. խչ։ time; • = Պրս. [arabic word] amāna «ժամանակ» ձևից. պարսկերէնի մէջ այսպիսի բառ չկայ, բայց կայ [arabic word] amān «ժամանակ, ժամանակամի-ջոց», որի հետ միասին՝ հայերէնի միջոցով՝ ենթադրում եմ և amāna=պհլ. amānak ձևռ. ճիշտ ինչպէս որ հոմանիշ պրս. zamān ձևի հետ միաժամանակ կայ պրս. [arabic word] zamāna= պհլ. zamānak։-Պրս. [arabic word] ︎ amān համարւում է սովորաբար արաբերէն, ճիշտ ինչպես որ [arabic word] zamān «ժամանակ» բառն էլ համար-ւում է արաբերէն (արաբ. անկանոն յգ. լի-նում է [arabic word] azmān և ❇ azmina)։ Սակայն ինչպէս որ պրս. zamān բնիկ պարսկերէն է և ոչ բնաւ արաբերէն, ինչպէս ցոյց է տալիս հյ. ժամանակ բառը (Horn, Grund. § 659), նը-մանապէս և amān բնիկ պարսկերէն է, ինչ-պէս ցոյց է տալիս հյ. ամանակ բառը։ Արա-բերէն համարելու պատճառը եղել է երկու ու-րիշ համանուն բառերի գոյութիւնը արաբերէ-նում. այն է amān [arabic word] ︎ «փող, թմբուկ» և amān «անձնատուութիւն, ապահովութիւն, խնայել, ներում»։ Երեք նոյնահնչիւն բառերը միասին գործածուած են հետևեալ երկտո-ղում. Երբ միահաղոյն թմբուկ, շեփոր ու փող հնչեցին, Քաջերը առանց ժամանակ (կորցնե-լու) անձնատւութեան թուրը քաշեցին։-Աճ.
Արճիճ
Արմ, մի
s.
stem, set, block, chump;
առ արմամբ խլել, to eradicate;
առ արմին դնել, to place near the root.
Արշալոյս, լուսոյ
s.
cf. Արշալուրշք.
Արուգ
adj.
Արջ, ոց, ուց
s.
— մատակ, she-bear;
կորիւն արջու or արչուկ, bear's cub.
Արտ, ոց
s.
Արփ
Արքայ, ից
s.
prince, monarch, potentate, sovereign;
արքայից —, king of kings, emperor;
կեցցէ՛ —, God save the King! long live the King!
Աւագ, աց
adj.
chief, first, noble, nobleman;
prior, superior;
— շաբաթ, holy-week;
— ուրբաթ, good-friday;
— սեղան, խորան, high altar.
Աւա՜ղ
int.
Աւան, աց
s.
Աւանդ, ից
s.
consignment;
tradition;
offer;
յ— տալ, դնել յ—ի, to consign, to deposit.
Աւարտ, ի
s.
fall, termination, cadence;
— դնել, to end.
Աւթիմոն
s. bot.
Ափ, ոյ, ով
s. adv.
— յ—ոյ, in haste, on a sudden;
—ս զ—ի հարկանեմ, to clap the hands, to applaud.
Ափն, փին, փանց
s.
steep bank, bold shore.
Ափնի
s.
Աք, ից
s.
Աքսոր
s.
Բաբան
s.
swing, see-saw;
խաղալ բաբնու, to swing, to see-saw.
Բադէն, ի
Բազէ, ից
Աղամող
adj.
dissipated, absent.
Աղանդ, ոց, աց
s.
school, doctrine;
magic, charm, enchantment, sorcery.
Աղբ, ոց, ից
s.
muck, manure;
— արկանել, to manure, to muck.
Աղէ
int.
Աղէտ, ետի, իտի, ից
s.
ո՜վ աղետիցս, alas! oh how unfortunate I am !
Աղի, աղւոյ
adj.
cf. Աղիք.
Աղիւս, ոց
s.
tile.
Աղխ, ի, ից
s.
button;
lock;
baggage, equipage;
goods and chattels.
Աղուրի, րեաց
s.
Աղօտ, ից
adj.
tawny;
wan;
feeble, indistinct, small;
— լոյս, darkness visible, glimmer, faint light;
ընդ — տեսանել՝ ակնարկել, to catch a glimpse of, to see indistinctly, to blink.
Աճառ, աց
s.
soap;
cf. Օճառ.
Ամանակ
s.
time or measure in music;
cf. Ժամանակ.