Entries' title containing ամ : 4033 results

Միւսանգամ

adv. adj.

another time, once more, afresh, anew, over again, again, bis;
second, other, new.

· Calfa

NBHL (4)

Միւսանգամ ելանել, կամ բնակել, լինել, երեւել, տեսանել, շարժել, եւ այլն։ Խօսեցայց՝ ե՛ւս միւսանգամ։ Խօսեցայց դարձեալ միւսանգամ։ Որպէս միանգամն եւ միւսանգամն. (եւ այլն։ Կամ՝ Միւսանգամ ծնունդ, միւսանգամ գալուստ. եւ այլն։)

Զյարութիւնն՝ միւսանգամ լինելութիւն կոչեաց. (Իսիւք.։)

Կօշկաւն ի միւսանգամ թիւնիցն թշնամւոյն ամրացուցանէ. (Մանդ. ապաշխ.։)

πάλιν, τὸ δεύτερον, ἕτι ἄπαχ iterum, rursum, -us secundo δεύτερος, -η, -ον secundus, -a, -um. Երկրորդ անգամ. յայլում նուագի. դարձեալ վերստին. անդրէն. եւ Երկրորդ. մէյմալ, ուրիշ անգամ, նորէն.


Կոշկոճամահ լինիմ

sv.

to be beaten or cudgelled to death;
to die on the rack.

· Calfa

NBHL (2)

ԿՈՇԿՈՃԱՄԱՀ ԼԻՆԵԼ. Կոշկոճմամբ կամ կատամահ մեռանիլ. կոտորիլ սրով.

Հրամայէ սրով սատակել զնոսա. եւ այսպէս ըստ արժանի իւրեանց կոշկոճամահ լեալ՝ հատաւ յոյս կենաց նոցա. (Յհ. կթ.։)


Կորամագիլ

adj.

armed with curved claws or talons.

· Calfa

NBHL (1)

Բազում եւ գազանաց եւ ի վրէժխնդրութիւն. (որպէս կորամագիլքն. Նիւս. բն.։)


Կորանամ, ացայ

vn. fig.

to be bent, bow-ed, crooked, curved, to grow cambered, to stoop, to warp;
to fall in, to sink;
to bend the head, to bow down, to be humbled, depressed, confused, debased.

· Calfa

NBHL (4)

Հեցի օրինակաւ բարձրացեալ ի վեր, եւ կորացեալ։ Ի վեր ամբառնայ, եւ կորանայ ի վայր. (Պիսիդ.։)

Պարտ էր գէթ այսու ամաչել եւ կորանալ. (Ոսկ. ես.։)

Կորանալ եւ ամաչել։ Տրտմեալք եւ կորացեալք. (Սարգ.։ Յհ. կթ.։ որպէս եւ Նար. ստէպ։)

κάμπτομαι, κυρτοῦμαι, κλίνομαι , ταπείνομαι incurvor, inflector, inclinor, humilior եւ այլն. Կոր լինել. թեքիլ. ծռիլ. ոլորիլ. վայրաբերիլ ի խոր, կարկամիլ. մանաւանդ Կորագլուխ լինել. ակնկորել. քամակաբեկ լինել. խոնարհիլ ամօթով. նկուն լինել, վատթարիլ.


Կորաքամակ

adj.

hump-backed.

· Calfa


Կորդանամ, ացայ

vn.

to lie fallow.

· Calfa


Կորովամիտ

adj.

keen-witted, subtle, penetrating, ingenious, perspicacious, sagacious, acute;
shrewd, crafty, cunning.

· Calfa

NBHL (5)

Կորովամիտ խորհրդական։ Ամենայն ուրեք եղեալ ես կորովամիտ։ Մեծ եւ կորովամիտ թագաւոր. (Պտմ. աղեքս.։)

Գաղատոս ճարտար կորովամիտ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

այր կորովամիտ եւ իմաստուն. (Ժող. հռոմկլ.։)

Մեծ է միջոցն ընդ մարգարէն եւ ընդ կորովամիտն. որչափ մարդկային իմաստութիւն, եւ աստուածային. (Գէ. ես.։)

Կորովամիտ եւ համեղաբան կաթողիկոսն հայոց տէր ներսէս կլայեցի. (Երզն. մտթ.։)


Կորովամտութիւն, ութեան

s.

sagacity, ability, perspicacity, acuteness, wit.

· Calfa


Կորովանամ, ացայ

vn. fig.

to recover one's strength, to take courage;
to tax one's ingenuity, to set ones wits to...

· Calfa

NBHL (1)

Կամօք տգիտանաս, կորովանաս, եւ կեղծաւորանաս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)


Կուսամայր, մօր

s.

Virgin-Mother.

· Calfa

NBHL (3)

աստուածածին մարիամ, կուսամայր, լուսաբեր։ (Յիսուս) կուսամօր որդի. (Կւրղ. ի կոյսն. եւ Պրպմ. ՟Խ՟Դ։)

Երիկածին մանուկ՝ կուսամօր որդի՝ աստուած գոլով. վասն զի եւ աստուածածին, կոյս. (Պիտառ.։)

Յակոբ նահապետն զքեզ կուսամայր ետես կանխաւ իբրեւ սանդուխք. (Ժմ. յն.։)


Կուսանամ, ացայ

vn.

to be pure as a virgin;
to lead a life of chastity, to keep one's maidenhood;
to take the veil.

· Calfa

NBHL (2)

Անհնար է պոռնկին կուսանալ։ Անհնար է այդմ լինել, եթէ նախ պոռնկիմ, եւ ապա կուսանամ. (Մանդ. ՟Գ։)

Թամար եւ հռութ, եւ նմանք նոցա, որք կուսացան հաւատովք եւ գործովք (այս ինքն ողջախոհացան), Սրբին, կուսանան. (Վրդն. երգ. եւ Վրդն. սղ.։)


Կուսանանամ, ացայ

vn.

cf. Կուսանամ.

· Calfa

NBHL (2)

Անհնար է պոռնկին կուսանալ։ Անհնար է այդմ լինել, եթէ նախ պոռնկիմ, եւ ապա կուսանամ. (Մանդ. ՟Գ։)

Թամար եւ հռութ, եւ նմանք նոցա, որք կուսացան հաւատովք եւ գործովք (այս ինքն ողջախոհացան), Սրբին, կուսանան. (Վրդն. երգ. եւ Վրդն. սղ.։)


Կուրամիտ

adj.

mentally blind.

· Calfa

NBHL (2)

Կուրամիտ տբրեւ զձեզ (զկռապաշտբդ) ոչ լինիմք. (Ճ. ՟Բ.։)

Եւ այլ եւս կուրամիտքն զգազանս եւ զսողունս պաշտեցին. (Տօնակ.։)


Կուրանամ, ացայ

vn. fig.

to become blind, to lose one's sight, to be deprived of sight;
to shut ones eyes, to be blind to;
— ճանապարհի, to be no longer practicable, to be stopped, unpassable or impassable (road).

· Calfa

NBHL (3)

Ակն իւր աջոյ կուրանալով կուրասցի։ տեսցեն աչք կուրացելոցն։ Կուրացան ծառայքն աստուծոյ։ Կուրացան միտք նոցա։ Կուրասցին ճանապարհք ձեր. յն. անապատ կամ աւեր եղիցին. (եւ այլն։)

Զճանապարհն՝ որ բազում ժամանակս կուրացեալ իցէ, եւ աներեւոյթ լեալ. (Ոսկ. ես.։)

τυφλόομαι, πωρόομαι եւ այլն. excaecor, obcaecor եւ այլն. Կոյր լինել (աչօք կամ մտօք). կրել զկուրութիւն. պակասիլ ի լուսոյ. նմանութեամբ Խափանիլ ճանապարհաց. կուրնալ.


Կռամոլ, աց

adj.

given to idols, idolatrous;
— պաշտօն, cf. Կռամոլութիւն.

· Calfa

NBHL (4)

Պաշտամունք կռամոլիցն։ Ձօնեալքդ էք անահտայ կռամոլ դիւացն. (ՃՃ.։)

Կռամոլ գտեալ։ Ի կռամոլ մարդոց։ Զկնամոլ ասորեստանեայսն։ Զկռամոլ ամբարշտութիւն. (Յհ. կթ.։)

Չար պաշտօնեայքըն կռամոլին. իմա՛, կռամոլութեան։

Կարկամութիւնք կռամոլ ախտին՝ ողորմութեամբ խորտակեսցին. իմա՛ զարծաթասիրութիւն, որ է երկրորդ կռապաշտութիւն։


Կռամոլութիւն, ութեան

s.

idolatry, love of idols.

· Calfa

NBHL (7)

Այսակիր բարձրանցն կռամոլութեան. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

Կռամոլութեան եւ դիւապաշտութեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)

Խաւարելոցն կռամոլութեամբ։ Ընդդէմ կռամոլութեանն։ Զդիւական կռամոլութիւնն. (Նախ. ել.։ Ոսկ. յհ.։ Կիւրղ. ի կոյսն.։)

Գիրկս արկանէր եւ համբուրէր կռամոլութենէն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Կամ զկռամոլութիւն կոչէ շնութիւն. (Մխ. երեմ.։)

Պահեցեր զիս ի կռամոլութեանցն. (Ճ. ՟Ժ.)

εἱδωλομανία insanus idolorum cultus. Կռամոլն գոլ. մոլիլն զհետ կռոց. կռապաշտութիւն.


Կռփամարտ

s. adj.

boxing-match, fight with fists;
pugilism, boxing;
boxer.

· Calfa


Կռփամարտիկ

cf. Կռփամարտ.

· Calfa

NBHL (3)

Յաւելաւ կռփամարտիկն։ Զկռփամարտիկ օնսն եդ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Ի տեսարանի աշխարհիս ո՛չ զոդւոցն ուսուցեալ հրահանգս, կամ զոլոմպիականն, զկռփամարտիկ. (Սարկ. քհ.։)

πυγμή pugnus, pugna. Բռնամարտիկ, եւ Բռնամարտութիւն. ազգ ըմբշամարտութեան՝ կռուփս տալով, կամ բռնցի եւ մուրցացի բախմամբ.


Կտաւամանութիւն, ութեան

s.

weaving.

· Calfa

NBHL (2)

Մանելն կամ նիւթելն զկտաւ.

Մանել ասր եւ կտաւ ... ձեռն ոչ ձգի դատարկ, այլ ի կտաւամանութիւն. (Լմբ. առակ.։)


Կտտամահ

adj.

putting to death cruelly, barbarously;
torturing, excruciating;
— սպանանել՝ սատակել, to kill in a cruel manner, to kill with tortures.

· Calfa

NBHL (3)

Վասն այնորիկ զնա կտտամահ սպանեցեն. (Ագաթ.։)

Կամէր զնա կտտամահ խայտառակել սպանմամբ. (Ոսկ. գծ.։)

Դառն նեղութեամբ կտտամահ սատակեցից զքեզ։ Կտտամահ տանջանօք զրաւ կենաց նոցա առնել. (ՃՃ.։)


Կրակամոխիր, խրոյ

s.

burning embers, live-coal.

· Calfa

NBHL (1)

Կրակամոխիր շաղախեալ գազախով արկին ի քիթսն. (Ճ. ՟Զ.։)


Կրահամ

adj.

lime-flavoured.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ ունի զհամ կրոյ, քիրէճի համ ունեցօղ.

Որպէս կրահամ եւ ծծմբահամ ջուր. (Մխ. երեմ.։)


Կրամած

adj.

plastered with lime.

· Calfa

NBHL (3)

Կրով մածուցեալ. քիրէճով կամ ալլիով փակուցած, կամ փակցընելով

Կազմեալ կրամած քարիւ. (Ճ. ՟Ը.։)

Խճեալք, եւ կրամած շաղախեալք. (Տօնակ.։)


Կրամ, ի

s.

gramme.

· Calfa


Կրանամ, ացայ

vn.

to calcine.

· Calfa


Նեղանամ, ացայ

vn. fig.

cf. Նեղասրտիմ;
to be narrowed;
to become impoverished, to be reduced to misery.

· Calfa

NBHL (3)

Յորժամ նեղանայ (ստամոքսն) եւ ոչ կամի զբազում կերակուրս. (Կլիմաք.։)

Յայնմ հետէ տայր լրջմտութեամբ աղքատաց, եւ ոչ նեղանայր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Նեղացաւ Թամար՝ ի սկեսրայրէն զսերմն գողանալ. (Բրսղ. մրկ.։)


Նենգամիտ

cf. Նենգախոհ.

· Calfa

NBHL (1)

Մարդ նենգամիտ. (Վրք. հց. ՟Ը։)


Ներամիտ

adj.

endowed with intellect, reasonable, rational.

· Calfa

NBHL (4)

ՆԵՐԱՄ ՀՈՅԼՔ. Անյայտ գրչութիւն. որպէս Նորերամ, կամ երամահոյլք. եւ կամ իմա՛ որպէս պ. նէր, այսինքն տգեղ, գարշ.

Նզովեցին զձեզ, եւ զձերն զներամ հոյլսն գազանաբեկ. (Մագ. ՟Բ։)

Ներգործեաց իւր մարմին ներանձնաւոր ներամիտ. (Ճ. ՟Գ.։)

Մի՛ զանց առներ զբանիւ խորհրդոյս ո՛վ ներամիտդ լսօղ. (Ճ. ՟Է.։)


Ներամսեայ

adj.

monthly.

· Calfa

NBHL (2)

Ամսական. ամսօրեայ.

Ոստայնս՝ ոչ յոլովագոյնս՝ քան եթէ ներամսեայ գործ միոյ սատարի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)


Ներամտեմ

vn.

to enter, to introduce oneself.

· Calfa

NBHL (6)

Աներկրաչափական ոք մի՛ ներամտեսցէ։ Աներկրաչափ ոք մի՛ ներամտեսցէ. (Մագ. ՟Ի՟Է։)

Պղատոն ի վերայ իւրոյ համալսարանին մակագրեաց, աներկրաչափ ոք մի՛ ներքսամտեսցէ։ Աներկրաչափ ոք մի՛ ներսամտցէ. (Սահմ. ՟Ա. ՟Ժ՟Զ։)

Յորմէ հերձուածք սպրդեալ ներսամտիցին. (Երզն. քեր.։)

Ներսամտեալ խառնի հրոյ որակութիւն առ բոլորակութիւն երկաթոյն. (Խոսրովիկ.։)

Այն ինչ՝ մինչ ներսամտեցին զդուռն. (Մարթին.։)

ՆԵՐԱՄՏԵԼ կամ ՆԵՐՍԱՄՏԵԼ, կամ ՆԵՐՔՍԱՄՏԵԼ. εἱσέρχομαι, εἵσειμι, ἑμβατέω intro, introeo. Մտանել ի ներքս. միջամուք լինել.


Ներանձնանամ

vn.

to withdraw or seclude oneself from the world, to give oneself up to a spiritual life.

· Calfa


Ներկայանամ, ացայ

vn.

to present oneself.

· Calfa


Ներմարդանամ

vn.

cf. Մարդանամ.

· Calfa

NBHL (1)

Ներմարդացեալ բանիդ աստուծոյ։ Որդին աստուծոյ՝ հրաշափառ ներմարդացեալ։ Ներմարդացեալ յանարատ եւ ի սուրբ կուսէն մարիամայ աստուածածնէ. (Շար.։ Զքր. կթ.։ Մաշտ.։ եւ Ճշ.։)


Ներողամիտ

cf. Ներող;
— քաղցրութեամբ, with the greatest kindness.

· Calfa

NBHL (1)

Խնդրել ի ներողամիտ խնամածութենէդ ձերմէ. (Յհ. կթ.։)


Ներողամտութիւն, ութեան

s.

indulgence, condescension, clemency.

· Calfa


Ներտրամադրական

cf. Ներտրամադրեալ.

· Calfa

NBHL (6)

Ի ներքոյ ներտրամադրական բան, եւ արտաքոյ արտաբերական. (Դամասկ.։)

Ներտրամադրական բանն աներեւոյթ ի մեզ եւ անմարմին. ի վերայ քարտի աներեւոյթն երեւի. եւ է մի՝ ներտրամադրականին եւ յառաջաբերականին. (Քեր. քերթ.։)

Եւ է ներտրամադրեալ բանն՝ շարժումն անձին, որ ի խորհեցողականին եղեալ առանց իրիք արտաձայնութեան. (Պիտառ.։)

Զներտրամադրեալ բնութիւն բանիս հոգւով քո խառնեա՛. զարտաբերեալս յօգուտ լսողաց շնորհօք քո ներկեա՛. (Մխ. աղօթ.։)

Զներտրամադրեալ անձինն կիրս ծարաւոյ. (Անան. եկեղ։)

ՆԵՐՏՐԱՄԱԴՐԱԿԱՆ ՆԵՐՏՐԱՄԱԴՐԵԱԼ. ἑνδιάθετος internum (verbum, ut ratio). Ի ներքս անդ տրամադրեալ, բնաւորեալ, ներքին (բան՝ ծնունդ մտաց).


Ներտրամադրեալ

adj.

inward, innate, inborn;
— բան, idea, thought, conceit.

· Calfa

NBHL (6)

Ի ներքոյ ներտրամադրական բան, եւ արտաքոյ արտաբերական. (Դամասկ.։)

Ներտրամադրական բանն աներեւոյթ ի մեզ եւ անմարմին. ի վերայ քարտի աներեւոյթն երեւի. եւ է մի՝ ներտրամադրականին եւ յառաջաբերականին. (Քեր. քերթ.։)

Եւ է ներտրամադրեալ բանն՝ շարժումն անձին, որ ի խորհեցողականին եղեալ առանց իրիք արտաձայնութեան. (Պիտառ.։)

Զներտրամադրեալ բնութիւն բանիս հոգւով քո խառնեա՛. զարտաբերեալս յօգուտ լսողաց շնորհօք քո ներկեա՛. (Մխ. աղօթ.։)

Զներտրամադրեալ անձինն կիրս ծարաւոյ. (Անան. եկեղ։)

ՆԵՐՏՐԱՄԱԴՐԱԿԱՆ ՆԵՐՏՐԱՄԱԴՐԵԱԼ. ἑνδιάθετος internum (verbum, ut ratio). Ի ներքս անդ տրամադրեալ, բնաւորեալ, ներքին (բան՝ ծնունդ մտաց).


Ներտրամադրութիւն, ութեան

s.

natural disposition;
conception, thought.

· Calfa

NBHL (2)

Ներքին տրամադրութիւն. հաստատուն ըմբռնումն մտաց. խորհուրդ. խելամտութիւն.

Վարժողական ներտրամադրութիւն մակամտածական բաղդատութեամբ երկպատիկ ի քէն հայցէ բանս, նախ ելոյ, եւ բարւոք ելոյ։ Զայսոսիկ խոկացեալ տրամախոհեսցիս մակամտածական ներտրամադրութեամբ. (Մագ. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Ա։)


Ներտրամախոհական, ի, աց

adj.

fictitious.

· Calfa

NBHL (2)

Տրամախոհական. եւ Մտացածին.

զռասպելս եւ զբարբաջմունս սնոտիս ներտրամախոհական բանիւ պաճուճեն, եւ մանուածով բառիցն պատեն. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ժ։)


Ներտրամախոհութիւն, ութեան

s.

meditation, thought.

· Calfa

NBHL (2)

Տրամախոհութիւն. մտածութիւն.

Որ է ինձ սակաւ ինչ ներտրամախոհութիւն, սակս բազմազանութեան որ ի սմա մակացութիւն. (Մագ. խչ.։)


Ներքինանամ, ացայ

vn.

to become eunuch.

· Calfa

NBHL (1)

Վասն որ ոչ կամօքն ներքինացեալ են. (Կանոն.։)


Ներքսամուտ առնեմ

sv.

to cause to enter, to introduce, to bring in.

· Calfa

NBHL (1)

Զկատարեալ պիտանին անօսիութեան ներքսամուտ արար. (Եփր. աւետար.։)


Նիզակամուխ

s.

javelin-man.

· Calfa


Նիհարանամ, ացայ

vn.

to grow lean or spare, to become thin, to fall away.

· Calfa


Նիտամ, ացայ, ացի

va.

to invent, to contrive to frame, to hatch, to plot.

· Calfa

NBHL (1)

Այր խորամանկ նիտայ (կամ նիւթէ) զչարիս. (Առակ. ՟Ժ՟Զ. 28. (եբր)։)


Նմանամասն

adj.

composed of similar or equal parts.

· Calfa

NBHL (5)

Պարզ իմն օրինակ, եւ նմանամասն է։ Ի վերայ նմանամասիցն՝ մնացեալն մասն նոյն է ամենեւին (ընդ բոլորին). ջուր եւ՛ բազում եւ՛ նուազ նոյն է։ Ամենայն աննմանամասն ի նմանամասանցն է հաստատեալ. որպէս գլուխ ի ջլաց եւ ի մարմնոյ եւ յոսկերաց. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)

Զնմանամասունս ... ըստ նմանամասանց. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)

Մեք ի նմանամասունս եւ յաննմանամասունս հակադրիմք, զի ակն տեսանէ, եւ ոչ լսէ. (Քեր. քերթ.։)

Նմանամասունքն եւ աննմանքն են ի բոլորն. (Մխ. ապար.։)

ὀμοιομερής similibus constans partibus, partes habens similes. Համամասն. ուր իցեն մասունք համանմանք. եւ Մասունք մասնակիցք միում բոլորի. եւ Իրք նմանք ըստ բոլորին եւ ըստ մասանց.


Շնչամուտ, մտից

s.

air-hole, vent-hole, draft-hole.

· Calfa


Շնչանամ, ացայ

vn.

to be animated, to live, to breathe, to respire.

· Calfa

NBHL (2)

Կաւոյն շնչանալ, եւ ընդ տիեզերս շրջիլ՝ ինքնակամ գնալով. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)

Յորում է շունչ կենդանի. որք կտրեն շնչանալ։ Ի վատթարին կեայ մարդն ցանկութեամբք եւ հեշտութեամբք, եւ ամենեքումբք՝ որովք խնդայր շնչացեալ. իսկ յառաքինւոջն մեռան։ Մանկանցն ծնունդ՝ ի սուրբ աջոյդ քումմէ ի ներքս ի միասին հաստատեալ շնչանայ. (Փիլ.։)


Շոգանամ, ացայ

vn.

to evaporate, to vaporize.

· Calfa


Շոգիամէգ

adj.

vapory, misty, foggy, hazy.

· Calfa

NBHL (2)

Խառն ի շոգւոյ եւ ի միգէ. միգամած. աղջամղջին, կամ աղջամւողջ.

Ծխալից շարաւ վիշապին, շոգիամէգ մթին ստուերին, մռայլ շամանդաղ նսեմ խաւարին. (Նար. խչ.։)


Definitions containing the research ամ : 10000 results

Գանձ, ուց, ից

s.

treasure;
heap;
hymn;
— արքունի, exchequer, finances;
տուն —ու, treasure, treasury;
— արքայի, privy purse of the king.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

. ու. ի. հլ. «ինչքի և հարստութեան մթերք, մասնաւորապէս դրամի պահեստ» ՍԳր., որից գանձել «ինչք մթերել» ՍԳր., գանձագին Ասող. Յայսմ., գանձարան Ա. մնաց. իը. 11. Առկ. ա. 14, գանձապահ Ա. մնաց. իը. 1, գանձակողոպուտ Ոսկ. յհ. թ. 12, գանձահատ Բուզ., բազմագանձ Մծբ., մեծաօանձ Ա. մակ. զ. 2. Ագաթ. Կոչ. գ., գանձալից Ոսկ. ղկ., գանձապետ Ճշ. 227 բ.։

= Պհլ. ganǰ, պրս. [arabic word] gani «գանձ թաղեալ ինչք բազում», բելուճ. ganǰ, սոգդ. γánzə «գանձ»։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև սանս. gañja-«գանձարան, գոհարեղէ-նի հանք, գանձ ևն», յն. γαζα «արքունի գանձ» (որից γαζοφυλάϰιον, γαζοφῦλας «գան-ձապահ»), լատ. gāza «գանձարան», եբր. արամ. )) ginzi «գանձ», ասոր. [other alphabet] ga-zā, արաբ. [arabic word] kanz, յգ. [arabic word] kunuz «գանձ», հունգ. kines, ն. սլով. խրվաթ kinč «գանձ»։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև ասուռ. gunzu «գանձ» (Muss-Arnolt, Ass. eng. Handwb. էջ 227բ)։-Հիւրշ. 126

ՆՀԲ «առեալ ի սկղբնաւորութենէ եր-գոց Նարեկացւոյն. Դանձ լուսոյ, Գանձ բաղձալի ևն»։ Գ. Տէր-Մկրտչեան (անձնական) համարում է իտալ. can-zōna «երգ» բառից փոխառութիւն։ Բարդէն վրդ. Լոյս, թ. 51 պրս. xan-dan «կարդալ» բառից։ Հ. Պոտուրեան, Բառմ. 1906, 95 լտ. canticum «երգ»։ Վերի մեկնութիւնը տուած եմ նախ ՀԱ. 1908, 123բ։ Ֆնտգլեան, Կոչնակ, 1931. Ա 40 զնդ. gotha «երգ» բառի հետ է կապում։

ԳՒՌ (dialectal) Շատ տեղ պահուած է մի ժողովըը-դական առածի մէջ «Ես գանձ կըսեմ, դուն տանձ կրսես (կամ կհասկնաս)»։ Այստեղ կո-րած է գանձ բառի իմաստը և ժողովուրդը ռործածում է առածր՝ առանց բուն նշանա-կութիւնը հասկանալու։ Շատեր էլ հասկա-նում են գանձ «ինչք», որ բոլորովին անյար-մար է առածի մտքին։ (Չոհրապ, JAs. Pa-ris 1823. 186 ուղիղ է թարգմանում առա-ծը՝ ǰe parla chanson, vous répondez poi-re)։-Գանձ բառը առանձին և «երգ» նշա-նակութեամբ պահուած են Սեբ. գւանձ, Շմ. կանձ, Ղրր. Սլմ. կ'mնձ, Տիգ. քmճց։

NBHL (2)

Բարձեալ զգանձս իւրեանց։ Մարդ բարի ի բարի գանձուց սրտի իւրոյ հանէ զբարիս։ Հանէ ի գանձէ իւրմէ զնոր եւ զհին։ Ի գանձ տեառն մտցէ։ Ի վերայ գանձուց արքային։ Ի գանձս արքունի։ Տուն գանձին, կամ գանձուն։ Զգանձի տամբ։ Գանձ բանայր, պարգեւս բաշխէր. եւ այլն։ Նմանութեամբ. Բացցէ քեզ տէր զգանձսն բարութեամբ իւրոյ զերկինս. (Օր. իը. 12։)

γάζα Gaza, θησαυρός Thesaurus կամ Տուն գանձի. γαζοφυλάκιον Gazophylacium, aerarium Մթերք եւ մթերանոց ընչից եւ մեծութեանց. գանձ. խազնէ, խազինէ, քէնզ, կենճ.


Գանձանակ, աց

s.

box, chest, casket;
alms-box;
poor-box;
treasure, treasury;
— մանկտոյ, money-box.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «գանձարան, սըն-ռուկ, դրամարկղ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. թ. 11. Մծբ. Ագաթ.։ Արդի լեզուով «եկեղեցում փոքր ար-ևրղ՝ մէջը դրամ ձգելու համար» (հմմտ. Մարկ. ժբ. 41-43, Ղուկ. իա. 1), որից գան-ձանակադրամ (նոր բառ)։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. գանձանակ, Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. գ'անձանակ, Ալշ. գ'անձանագ, Խրբ. գ'անձ'անագ, Պլ. գանձանագ, քանցանագ, Շմ. կանձանակ, Ննխ. քանձանագ, Սեբ. «'ան-ցանագ, Ռ. քանցանագ, Տիգ. քmնցmնmգ, Մկ. կ'mնձռնակ, Ոզմ. գ'mնձանակ, Սլմ. կ'mնձանակ, Զթ. Հճ. գ'անձանօգ, Ագլ. գ'ըն-ձա՛նակ, Հմշ. կանցանաղ, Մրզ. կէնձանակ, Ղրբ. կ'բնձա՛նmկ, Գոր. կինձէ՛նակ, բոլորն էլ «եկեղեցու գանձանակ» նշանակութեամբ (բայց նաև իբրև «գանձանակադրամ». տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 125)։

NBHL (3)

Տիրացոյց զհազարապետս իւր ի վերայ ամենայն գանձանակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Գանձանակ սիրոյ իւրոյ կամացն. (Ագաթ. այս ընդունարան։)

γαζοφυλάκιον Gazophylacium, βαλάντιον Marsupium. θησαυρός thesaurus, aerarium Պահարան գանձուց կամ դրամոց. գանձարան. գանձ. տուն գանձու. արկղ. քսակ. խազնէ, տէֆինէ, սանտըգճա, քէսէ.


Գանձաւոր, աց

s.

treasurer;
receiver.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Պհլ. ganǰuvar (գրուած է ganǰubar). պրս. [arabic word] ganǰvar «գանձապետ», որից փոխառեալ են նաև սանս. gañjayara-ա-սոր. [hebrew word] կամ [syriac word] glzabrā «գան-ձապետ» (Brockelm. 59 ա), եբր. [hebrew word] giz-bār «գանձապահ, գանձապետ»։ Հայերէն բառը մեր մէջ կազմուած չէ՝ -աւոր մաս-նիկի այս առանձնակի գործածութեան պատ-ճառաւ, այլ ամբողջութեամբ փոխառեալ է իրանեանից։-Հիւբշ. 126։

Ուղիղ մեկնեց նախ Lag, Gesam. Abhd. 28։ Միւսները համարած են գանձ բառից՝ հայկական կազմութեամբ։

NBHL (2)

Միթրիդատայ գանձաւորի իւրոյ։ Հրամայեցի գանձաւորաց՝ որ են յասորեստանի։ Իշխան գանձաւորաց. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. 11։ ՟Ը. 21. 47։)

Ետ ցսամանասար գանձաւոր. (՟Բ. Եզր. ՟Ե. 14։)


Գառն, ռին, ռինք, ռանց

s.

lamb;
— մայէ, the — baas.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ն հլ. (-ռին, -ռամբ, -ռինք, -ռանց) «նորածին ոչխար, ոչխարի ձագ» ՍԳր., որից՝ գառնենի Ոսկ. մ. ա. 23. Եփր. համաբ., գառնութիւն Փարպ., գառնազգեստ Նեղոս. Ոսկիփ., գառնածին Նար., գառնա-նալ Մանդ. Վրդն. ծն.։ Բոյսերի անուններ են՝ գառնալեզու, գառնադմակ ❇sempervi-vum globiferum L*, զառնադմակիկ ❇e-dum sempervivum Ledeb*, զառնականջ ,Oxalis corniculata L և կամ Rumex* Բժշ. (լատինական համազորները տե՛ս Տիրացու-ևան. Contributo, 59, 69)։

-Հնխ. vərén (vrrén) ձևից. հմմտ. ատ-տիկ. յն. ἀρήν «գառնուկ», կրետ. fαρήν,*հո-մեր. *fρην «մաքի» (որից πολύρρην «մաքի-ներով հարուստ»), ἀρνειός «խոյ», լտ. ver. vex «ոչխար, խոյ», սանս. urā «մաքի», ùrana-«խոյ, գառն», հպրս. *varnā, պհլ. սαրαև «խոլ», պրս. [arabic word] barra (<*varnak) «գառն», աֆղան. vral, օսս. warik, urek, värig, բելուճ. gvarak, քրդ. vark, barx։ Իմաստի զարգացմամը՝ հիսլ. հհիւս. vara «մորթ», անգլսք. waru, հիսլ. vara, գերմ. ware «ապրանք» (հմմտ. արաբ. māl և Ղրբ. ապրանք «ինչք և տաւար»). տե՛ս Walde, 826, Horn, § 211, Boisacq, 77, Pokorny, 1, 269, Ernout-Meillet, 1052։-Հիւբշ. 432։

Առաջին անգամ ՆՀԲ (օդիք բառի տակ) լծ. յն. ἀρνή, ἀρνός։ Lag. Urgesch. z32 սանս. urana, պրս. bara, յն. fαρνι -Müller, SWAW 38, 576. 588 ւտ vellus, սնս. varman, հսլ. wluna «գեղ-մըն»։-Lag. Arm. Stud. § 457 մեր-ժում է իր նախորդ մեկնութիւնը, որ այժմ իբր ստոյգ ընդունուած է։ Տէրվ. Նախալ. 48 զեղմն, գաղտ, յն. εἰρος «գեղմն», ἀρήν «գառ» բառերի հետ սանս. զնդ. var «ծածկել, պահել» ար-մատից։ Եազրճեան, Արևելք, 1884 հոկտ՛՛ 17 սանս. վարքարա։ Հիւնք. 254 լտ. caro, carnis «միս»։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 հյ. առն և սումեր. kar, karus «գառն»։ Karst, Յուշարձան, 405 սումեր. kar «գառն», 414 մոնգոլ. xu-гavar, քալմուք. xurgun, թրք. kuzu «գառնուկ», թունզուզ. kurkan և բու-րեաթ. xurjagon։ Պատահական նմանու-թիւն ունի եբր. [hebrew word] kar «գառնուկ»։ Pictet, բ. տպ. Ա. 450 յն. ϰριός «խոյ» բառի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի ասուր. giru, kirču «գառ» (Muss-Arnolt, Ass. engl. Handwb. 240, 433)։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. զառնը, Շմ. կ'առնը, Ղրբ. կ'mռնը, Տփ. գարը, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'առ, Ռ. Տիգ. քառ, Ոզմ. գ''mռ, Մկ. Սլմ. Վն. կ'mռ, Ջղ. գ'ոռն, հին Յղ. կօ՛ռնը, Մծ. գ.օռն, Զթ. գ'օռ, գ'ոռ։ Նոր բա-ռեր են՝ գառնարած, գառնամայր, գառնա-տուն, գառնաճակատ, գառնագոչում, գառնա-հատիկ, գառնաչքանի, գառնուկ ևն։-Թրքա-խօս հայոց մէջ կայ garn-dumbaq «գառնա-դմակ բոյսը» (Արևելթ. 1888 նոյ. 8=9)։

NBHL (2)

Գառն անմեղ։ Ի գառանց եւ յուլոց։ Գառինք մաքեաց, կամ հօտից։ Ճարպով գառանց խոյոց։ Առաքեմ զձեզ իբրեւ զգառինս ի մէջ գայլոց։ Արածեա զգառինս իմ։ Գառն աստուծոյ, որ բառնայ զմեղս աշխարհի.եւ այլն։

ἁρήν, ἁρνίον, ἁμνός, ἁμνίς Agnus, agna, agnellus Նորածին ոչխար. ձագ օդեաց կամ մաքեաց. գառ, գուզու, գուզի, պաղանա։ cf. ՈՐՈՋ, եւ cf. ԱՄԻԿ, եւ cf. ԲՈՒԾ.


Երկայն, ից

adj.

long, extended;
far;
փոքր մի —, rather long.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(յետնաբար ի հլ.) «երկայն, երկար» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1. Կոչ., որից՝ եր-կայնաբազուկ Եւս. քր., երկայնաբան Ոսկ. յհ. ա. 13. Եւագր., երկայնագոյն Բ. մակ, ժբ. 36. Իմ. ժբ. 24, երկայնակեաց ՍԳր. Ոսկ, λս., երկայնահոգի Եւագր., երկայնաձիգ Ոսկ. մտթ. և ես. Վեցօր. Եւս. քր., երկայնա-միտ ՍԳր., երկայնել ՍԳր. Եզն., երկայնու-թիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 25, ընդերկայնամիտ Եփր. ա. կոր. և ա. թես. գրուած է երկեայն Կնիք հաւ. էջ 4։

= Բնիկ հայ բառ. պարզ արմատն է երկ-, որի վրայ աւելացել է -այն մասնիկը. հմմտ. մի-այն, ուն-այն, միանգամ-այն, զնանա-պարհ-այն ևն. նոյն արմատից -ար մասնի կով կազմուած է երկ-ար. հմմտ. մեծ-ար-ել, ևն։ Բոլորի արմատն է հնխ. dewə, որի ձայն-դարձներն են dowə, dwā, du. այս առմա-տից զանազան մասնիկներով յառաջանում ևն յն. δfαρόν, հոմեր ἰη ό, δfāլίς δηρίς. δfāν, ղո.. δάν, հոմեր. δfήν. δηὶ ά, δαίν, δ.č, (O աստիճանով) «երկար ժամանակ, երկարատև, վաղուց, շատոնց», երկար u ձայնդարձով՝ հսլ. davš «էր երբեմն», dovī-nu«հին, հնուց», ռուս. давe«երեկ, քիչ առաջ». павно«վաղուց», սլով. davi «քիչ առաջ, այս առաւօտ». լեհ. dávno «վաղուց», ուկր. dá-viky «այս առաւօտ», լատ. dūdum «ի վա-ղուց հետէ, շատոնց», duro «տևել, տոկալ, դիմանալ» (ստորին ձայնդարձով՝ du ձևից)։ Համեմատութեանց վրայ աւելացնել կամես. tuwa «հեռու», tuwaz (a) «հեռուից», tuwa-las «հեռաւոր» (Benveniste, BSL, հտ. 33, ❇ 99, էջ 142. տե՛ս և Pokorny, 1, 779, Er-nout-Meillet, 275)։ Հիռլ. doe «կամաց» թերևս նաև գերմ. zaudern «վարանիլ, ձգձո-գել, ժամանակ անցկացնել» (տե՛ս Walde, 245, Boisaeq, 183, Berneker, 181)։ Ըստ ո-րում՝ հնխ. dw տալիս է հյ. երկ-(հմմտ. եր-կու, երկնչել), ուստի և հնխ. dwāro-տալին է հայ. երկար, ro-ի փոխարէն ռնգային մաս-նիկով՝ երկայն (իբր յն. δfα). միևնոյն ժա-մանակ dewə ձևից տևել և dowə ձևից տո-կալ։ Այսպէս ուրեմն հնխ. երկավանկ ար-մատների և ձայնդարձի օրէնքների համա-ձայն նոյն ծագումն ունին և նոյն արմատից են բխում հյ. երկայն, երկար, տևել և տոկալ բառերը։

Windisch. 29 երկու բառից։ Böttich ZDMG, 1850, 354, Arica, 82, 380, սանս. dirgha, զնդ. darəγa, լիթ. ilgas «եր-կար»։ Տէրվ. Altarm. 75 երկայն և երկար համեմատում է այս բառերի և յն։ δνλιχός. հսլ. d'u>u, պրս. dirāz «երկար» ձևերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 78 սանս jar «ժողովել», grāma «ժողով», յն α-γείρω «ժողովել», α-γιρί «ժողով». հյ. կար, կարել, կարուակ, կարկել, կարկամ, կարկառել, կարկառ ձևերի հետ՝ թերևս հնխ. gar «մօտեցնել, դի-զել, ժողովել, ամփոփել, կուտել» արմա-տից. հնագոյն ձևերը համարում է *կրա-նի>երկայն, *կեր-կար, կրար> երկար. Meillet, MSL, 9, 150 երկայն և եր-կար կցում է կասկածով լիթ. erdvas «ընդարձակ, լայն» բառին։ Հիւբշ. 445 ւևշում է անցողակի։ Bugg։, KZ, 32, 84 երկայն և երկար հանելով երկ արմա-տից՝ դնում է կովկասեան փոխառու-թիւն. հմտ. կիւրին. yärg' «երկար»։ Հիւնք. երկինք բառից հանում է երկայն, երկիր բառից երկար։ Scheftelowitz, BВ, 28, 308 անգսք. raecean, հբդ. rei-chen, անղլ. rcach «հասնիլ, ժամանել» և յն. ὸρι-ντομαι «երկարիլ»։ Karsl, Յուշարձան, 427 երկայն=թաթար. keñ «լայն», 428 երկար=թաթար. ker, er «լայն»։ Մառ, ЗВО, 1925, 803 և 811 երկայն և երկար =վրաց. գրձելի և եբր. eārōk։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ 2, 107 իրար է խառնում լտ. rex «թա-գաւոր», սանս. raçmi «ճառագայթ, սանձ». արս. rasan «թոկ», rag «ջիղ, երակ» և հյ. առիւծ, երկայն ու երկար։

NBHL (6)

Ի սակաւուն ելից ժամանակս երկայնս. (Իմ. ՟Դ. 13։)

Մի՛ անտես առնել զերկայն ժամանակաց աշխատութիւնս իմ. (Սարգ. յիշատ.։)

ԵՐԿԱՅՆ. իբր Երկար ըստ ամանակի առոգանութեան.

ԵՐԿԱՅՆ ԱՒՈՒՐՔ. յն. երկայնութիւն աւուրց, կամ կենաց.

Որ երկայն աւուրցն (յն. բազմաժամանակեայ) առին զապաշխարութիւն, եւ անապաշաւ սիրտ կալան. (Կոչ. ՟Ը։)

μακρός longus, prolixus Տարածեալ յոյժ ընդ մի գիծ քանակի, ժամանակի, եւ տեղւոյ. որպէս առաւելեալ քան զլայնութիւն, հեռաձիգ. երկան.


Երկիր, կրի

s. adj. adv.

earth, globe;
ground, land, territory, soil, district, department, jurisdiction;
land, country, province, region, climate;
the world;
the earth;
յ— անկանել, խոնարհիլ, to prostrate one's self;
— ծննդեան, birthplace;
յ— կործանել (դիաթաւալ), to strike dead on the spot;
յ— օտար, in a foreign land;
թնդայր — յընթացս մեր, the ground shook beneath our feet;
-! -! land! land! — աւետեաց, the Holy Land. second;
secondly, in the second place.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա հլ. (կայ նաև գըծ. երկրիւ Կիւրղի ղկ.) «երկիր, ամբողջ աշխարհը. 2 երկրի մէկ մասը, գաւառ. 3. գետին, հող. 4. երկրի բնակիչները, մարդիկ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ա. վերջին նշանակութիւնից յառաջա-ցած է «մարդիկ, օտար մարդիկ» Վրդն. պտմ. էջ 158 (չունի ՆՀԲ), որից՝ երկիր պագանել ՍԳր. կամ միացած՝ երկրպագել Նեեմ. ը. 6, բուբ. 25. Ագաթ., երկրպագիլ Եւս. պտմ. ե. իր. 409. Ա. գ. 25, Լաբուբ. 20. 23 ևն (տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 408), երկրպագելի Պրպմ. 260բ, երկրաւոր ՍԳը., երկրաբիր «հող փո-րող» Ոսկ. փիլիպ., երկրաբուղխ Ագաթ., երկրագործ Ա. մնաց. իէ. 26, երկրածին Ա-ռակ. բ. 18, թ. 18. Կորիւն. Եւս. քր.. երևրա-կալ Ագաթ., երկրական Եզն. Ոսկ. ա. տիմ., երկրակեաց Ագաթ., երկրաչափ Զքր. բ. 1. Վեզօր., երկրմայր «մի տեսակ սողուն կամ նաև բոյս» Բժշ., երկրեալ «գետնի վրայ պառ-կեցրած» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 40 (նորա-գիւտ բառ), ստորերկրեայ Նոնն., երկրատես «կէսօրուայ ժամը՝ երբ արևը հասնում է մի-ջօրէականի վրայ» (նորագիւտ բառ), մի-ջերկրեայ Խոր. Պիտ. նոր գրականում՝ երկ-րաբան, երկրաբանութիւն, երկրագունդ ևն։

Հներից Յովհ. Երզնկացի մեկնում է երկու իրք (տե՛ս երկին բառի տակ)։ Յայսմ. մարտ 17 և 19 ստուգաբանում է երկու իր, կամ երկու կրող, և կամ եր-կի՛ր բառից. «երկիր՝ երկու իր, հող և ջուր։ Ասի երկիր վասն 4 պատճառաց. նախ զի երկու երկնիցս ծայր ունի. եր-կայն զարևելս և զարևմուտս և երկու ի լայն՝ զհիւսիս և զհարաւ։ Եւ դարձեալ երկիր ասի, զի կրական է, որ կրէ յին-քեան զջուրն համատարած և զորս սս-յանայ ի ջրոյ և ի հողոյ. և դարձեալ մե-ռանին և ի հողոյ պարտակին... և դար-ձեալ յերկիր կրին և կորնչին։ Եւ չորրորդ պատճառն այս է երկիր ասելոյն, զի միշտ յերերմանի և ի տատանման կան

երկրայինքս, ի մէջ նեղութեանց և վըշ-տաց և փորձանաց. ըստ որում և ասէ Պօղօս, թէ երկի՛ր և կա՛ց ի կասկածի, գուցե անկանիցիս։ Որպէս և աշխարհ ասելն այլ զնոյն նշանակէ, որ աշխար և սուգ է»։-Նոյն մեկնութիւնը տալիս է նաև Տաթև. հարց. 210 և ձմ. ճժ. «Չորև են նշանակութիւնք երկրի ըստ կոչման. նախ կոչի երկիր՝ իբր թէ երկու իր, այ-սինքն հող և ջուր... երկրորդ կոչի երկիր զի երկիցս երկու ծայր ունի, այսինքն երկայն և լայն, որ է յարևելից յարև-մուտս և ի հիւսիսոյ ի հարաւ... երրորդ կոչի երկիր՝ զի կրէ. զջուր ի մէջ իւր և յեզերս և ի վերայ երեսաց իւրոց... չորրորդ կոչի երկիր՝ զի երկիրս յերեր-ման և ի տատանման է և հանապազ փո-փոխի և այլայլի»։-Նորերից Ստեփ. Ա. գոնց, Ճարտաս. 96 երր կրող։ Klap., roth, Asia polygl. էջ 100 թրք. yer և գերմ. Erde «հող, գետին»։ ՆՀԲ «լծ. և վայր, ի վայր, ուր յն. γή, լտ. terza, եբր. երզ, թրք. եր «գետին», գարա «սա-մաք» վերածին առ հյ. երկիր, որպէս և կամիցի ոք ստուգաբանել»։ Գ. Կ., Ար-շալ. արրտ. 1843, թ. 130 երկու իր, իբր հող ու ջուր, կամ քար ու հող, և կամ ծով ու ցամաք։ Windisch. 30 «հերկել բառի հետ է կապւում և գործ չունի յն. ἀργός և լտ. argilla «կաւ» բառերի հետ»։ Lag. Reliqq. gr. 43 ասուր. [arabic word] 'aqr «հող, կալուած» բառի [arabic word] 'aqrīr ձևից։ Müller, SWAW, 41, 11 ասոր. ❇ arqā բառից փոխառեալ։ Մսեր Մագիստրոս, Խմբագիր չափածոյ, էջ 118 երր կրէ կամ երկու իր։ Էմին, Հայ. հեթ. կրօնը, թրգմ. Յոյս, 1875. 347» Ист. Aсохика, 276 դնում է եր-կիր ձե-վից, իբր «իր մէջ եռալ և կամ սաստիկ տառութիւն կրող». ար, եր արմատն աւ-նին նաև երկինք, եռալ, արև, այրել, երդ, օր։ Տէրվ. Altarm. 68 կապ չի գտնում արաբ. [arabic word] arδ և եբր. eres ձևերի հետ, և կցում է սանս. rajas «մութ, գիշեր, փոշի, երկիր»։ Նոյն, Նա-

319 պհլ. zamik. պրս. zamin հոմանիշ-ների հետ։ Bugge, Btrg. 14 *erweri-նախաձևից. հմմտ. յն. ἀrουρα «արտ. հաշտ», լտ. arvum, հլտ. arvae'= Fick II 41 կիմր. erw, հբգ. ero «եր-կիր», որ մերժում է Հիւբշ. 445։ Հիւնք. երևունք բառից։ Scheftelowitz, տե՛ս երկին։ Ենսէն, ՀԱ, 1904, 184 հաթ. rkatr. Pedersen, Նպաստ, 5 սանս. uryara ձե-վի հետ։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 85 երկ--+կիր, ընդունելով կր(կ)<հնխ. perg «հարուած» (տե՛ս հար, որոտ), իսկ կիր «կրել, ընդունել». որով երկիր լինում է «որոտն ընդունող», ինչպէս երկինք «ո-րոտացող»։ Յ. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. 15 եբր. ուիքրա։ Karst, Յուշառձան. 405 բառիս երկրորդ մասը համարում է սու-մեր. kur «երկիր, լեռ». բայց էջ 112՝ թթր. er, jer «երկիր» և kara «ցամաք». վերջի մասը փոփոխուելով երկին բառի համեմատ։ Կիմր. erw, հբդ. ero «եր-կիր», յն. ἐ ας, գոթ. airda, հհիւս. iorδ միռլ. ert «երկիր» համեմատութիւննև-րը, որ առաջարկել էր Fick, 2-րդ, 41 և որ մերժում է Հիւբշ. 445, նորից է որ-նում Pedersen, KZ, 38, 197 (կազ-մուած *երկ-<հնխ. *erw-ձևից՝ նմա-նութեամբ կրկին բառի)։ Կրկնում են Pokorny, 1, 142 և 79 հնխ. er-«երկիր» ձևի տակ, Boisacq, 270, ինչպէս նաև Müller. Vergl. ind.-sem. Vörtb 1911, էջ 68։ Վերջինս հնխ. er աճաևա-նով ert (>գերմ. Erde), կցում է սեմ. >արաբ. 'arda «երկիր» բառին։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մկ. էրկիր, Ախց. Մրղ. Սլմ. յէրկիր, Խրբ. Ռ. էրգիր, Մշ. ἐերգիր, Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Սչ. յէրգիր, Ոզմ. յէրկէ՛ր, Տփ. յի՛րգիր, Զթ. իյգիյ, իրգիր, Հճ. իյգիյ.-գաւառականների մէջ ունի նաև այլ նշանա-կութիւններ. ինչ. Մշ. Ռ. Վն. «հայրենիք», Ակն. «ամէն մարդ, հասարակութիւն», Հմ». «օտար տեղ», Ակն. Ատ. Բզ. Եւդ. Կս. Հմ». Սվ. (որ և երկրի Զթ. Կմշ. Մրշ.) «օտար ևամ անծանօթ մարդ». (ըստ Գազանճեան, Եւդոկիոյ գւռբրբ. էջ 101 այս առումը յառա-ջացած է թուրքերէնից, ուր [arabic word] el նշանա-կում է թէ՛ «երկիր» և թէ «օտար». հմմ.տ. Будaгоьъ, 1, էջ 203-4. բայց այս բանր անշուշտ բաւական հին է. հմմտ. վերը երկիր «օտար մարդ» Վրդն. պտմ. էջ 158), Շտ. ἐ-կիր և երկինք «ամէն մարդ, բոլորը», Լհ. կայ երկրցնակ «հայերէն (այսինքն հայրե-նիքի լեզու)»։

NBHL (8)

γῆ terra Աշխարհ ստորին ի միջակէտն երկնից. հողագունտ. ծով եւ ցամաք. մանաւանդ ցամաքն. (լծ. եւ վայր, ի վայր. ուր յն. ղի, կամ կի. լտ. թէ՛րրա. եբր. էրզ. թ. էր, գարա՛. վերածին առ հյ. երկիր, որպէս եւ կամիցի ոք ստուգաբանել)։

Ի սկզբանէ արար աստուած զերկին եւ զերկիր։ Եւ կոչեաց աստուած զցամաքն երկիր։ Աղբիւր ելանէր յերկրէ, եւ ոռոգանէր զամենայն երեսս երկրի։ Երկինք աթոռ իմ են, եւ երկիրս պատուանդան ոտից իմոց։ Եդին յերկինս զբերանս իւրեանց, եւ զլեզուս իւրեանց աստուած էին զերկրաւ. եւ այլն։

Պատէ զամենայն երկիրն եւիլատայ։ Ոսկի երկրին այնորիկ ազնիւ։ Յերկրէն յայնմանէ ել ասուր։ Երթայց ի տեղի իմ եւ յերկիր իմ. եւ այլն։

ԵՐԿԻՐ. որպէս Բնակիչք երկրի՝ յամենայն կամ յայլեւայլ սահմանս.

Ապականեցաւ երկիր առաջի աստուծոյ, եւ լցաւ երկիր անիրաւութեամբք. (Ծն. Զ. 11։)

Նուաճեցաք զամենայն երկիրն ի ծառայութիւն մեզ. (Եղիշ. Ա։)

Դու գնացեր, եւ զերկիրս ամենայն ընդ քեզ տարար. (Խոր. Բ. 58։)

Հաւատասցեն երկիրքն սերմանցն զոր ընկալան. (Եփր. համաբ.։)


Դառն, ռին

adj.

bitter;
sour, acrid, sharp, harsh, grievous, painful, disagreeable, tiresome, tedious, disgraceful, fatal, sad, tormenting, austere;
maddening;
biting, satirical.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ն հլ. (-ռին, -ռանց, -ռինց) «լեղի» ՍԳր. Եզն. Մծբ., «դժնդակ, անտանելի» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 23. Փարպ., «դառնիճ խոտը» Փիլ, ել., որից՝ դառնանալ «լեղինալ. 2. վշտա-նալ, զայրանալ» ՍԳր, դառնացուցանել ՍԳս. դառնացուցիչ Օր. լա. 27. Եզեկ. բ. 3, ղառ-նացութիւն Եփր. համաբ. 126, դառնութիւն ՍԳր, դառնէնի «դառն պտուղ ունեցող» Վե-ցօր. 97, դառնապէս ՍԳը, դառնաշունչ Ոսկ. ես. և մ. բ. 6. Եփր. թգ. 401, դառնադառն Ոսկ. յհ. ա. 9, դառնահոգի Եփր. թգ. 401, դառնաբեր Ագաթ. Կոչ., խաղողադառն Մծբ.. դառնին «դառն, լեղի» Ագաթ. «խիստ լեղի մի բոյս» (որ և դառինչ) Ոսկ. Եբր. Փիլ. ել. (հմմտ. յն. πιϰρὸς «լեղի» և πιϰρίς «դառնիձ. ղի հազար»), դառնագոյժ (նոր բառ) ևն։

Պատկանեան, Изсл. o cоcт. aрм. яз. 22 համեմատում է քրդ. tāl «դառն» բառի հետ. (րայց այս բառը պրս. [arabic word] ︎ talx «դառն» ձևից ծագած լինելով՝ այստեղ գործ չունի, ինչպէս նկատում է նաև Justi, Göttin. gel. Anz. 1866, 998). Canini, Et. êtym. 27 պելասկ. ϑere. Patrubány, SA, 2, 268 հնխ. denk «կծել» արմատից, իբր յն. δάϰνω «խած-նել» ևն։ Scheftclowilz, BВ 29. 20 սանս. tāra-«թափանցիկ, բաբձրաձայն», պրս. [arabic word] turš «թթու» ևն։ Հիւնք. ռառնալ բայից։ Այսպէս է մեկնում նաև Lidén. Arm. Stud. § 71, մանրամասն ցոյց տալով թէ ի՛նչպես շատ լեզունե-րում դառնալ նշանակող բալը սաանաւմ է «թթուիլ, կծուիլ» նշանակոթիւնը։ Նոյնը գտանում ենք նաև արդի հայերէ-նում, օր. գինին դարձեր է «գինին թթուել է, քացախել է». բայց հին հյ. դառն բառը չունի «թթու, կծու» նշանա-կոթիւնը։ Karst, Յուշարձան, 419 թա-վրաց. մծարե, իմերել. ծարե «դառն»։

ԳՒՌ (dialectal) Կր. Ջղ. դ'առն, Երև. դ'առը, Ալշ. Ախց. Մշ. դ'առ, Տփ. դա՛րը, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmռն, Շմ. տmռնը, Ոզմ. դ'mռ, Ագլ. դէօռնը «դառն», դռնm՛նիլ «դառնանալ»։ Նոր բառեր են՝ դառնաժամ, դառնակողինձ. դառնաջուր, դառնիկ, դառնարիւն, դառնճի, դառնինուկ, դառնուշք։

NBHL (3)

Համայն ծա՛նր է եւ դառն։ Դառն իշխան, ծառայութիւն, հալածանք, կամք. եւ այլն. (Փարպ.։)

Բաղարջ ընդ դառին (կամ ընդ դառինս)։ Դառամբք ուտեմք զբաղարջն, որք ապաշխարութեան եմք ցանկացեալ. (Փիլ. ել.։)

πικρός amarus Անախորժ եւ խորշելի ճաշակելեաց. աղի. կծու. լեղեհամ. լեղի. եբր. մառ, մառա


Դաս, ուց

s.

order, rank, division, body, class;
choir;
place;
lesson, precept, dictate, instruction;
— ասել ումեք, to lecture, to read, to teach.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «խումբ. կարգ, կարգաւորեալ բազմութիւն (մարդոց, անասունների, զինւորների, հրեշտակների ևն)» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ., «կարգ, աս-տիհան» Փիլ. Շար., «եկեղեցում ժամերգու-թեան յատուկ տեղը» Յհ., իմ. ատ., «ուստց-չի սովորեցրածը» Կրպտ. ոտ., որից՝ ղասա-դաս Բ. մակ. գ. 18. Ագաթ., դասասաց «ա-Արմատական բառարան-40 նագանոս» Կանոն. 175, դասալիք Ոսկ. ղկ Պիտ. Փիլ., դասակ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. և. Եփես., դասական «հետևակ զօրք» Ա. թագ. ժե. 4, դասակարգ Ղուկ. ա. 5, դասաւորել Ոսկ. յհ, բ. 12, դասել Սահմ. Շար. Նար., դասատուն «դպրոց» Վրդ. աշխ., գեղեցկադասութիւն Նիւս. երգ. Փիլ., շարադասութիւն Փիլ. Նոնն., գերադասել Շնորհ. ա. յհ., նախադաս Եղիշ. մատն. Պիտ.։ Նոր գրական բառեր են՝ դա-սարան, դասատու, դասատուութիւն, դասա-ցուցակ, միդասեան, երկդասեան, դասարան-ցի, դասարանական, դասաբաշխութիւն, դա-սագին, դասաղուլ, դասախօս, ղասախօսու-թիւն, դասախօսել, դասընկեր, դասընթաց, դասաւանղութիւն, դասաւանդել ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. դաս. Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. դ'աս, Շմ. դmս, Ոզմ. դ'mս, Ղրբ. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmս, Ննխ. Պլ. Հմշ. Ռ. թաս, Ագլ. դաս, ղօս, Զթ. դ'օս, դ'ոս, Հճ. դ'օս։ Բոլորն էլ «ժամու կամ դըպ-րոցի դաս» նշանակութեամբ և անշուշտ գրա-կան փոխառութիւն։ Անկախ ձևեր են՝ դաս Բւ. Մշ. «մէկ հօր տնից բաժանուած եռօռ եղբայրները», դաս ու դրացի Ակն. «բոլոր դրացիները», ղասակել, դասակուիլ «շարքը դասել, դասուիլ», -և աւելի կարևոր Ագլ ղա՛րսիլ, Ղրբ. տm՛րսիլ, Տփ. ղա՛րսիլ, Սլմ. կmրսել, Երև. ղա՛ռսէլ «դիղել, շարել», դար-սոտել «բոլորն էլ շարել», դարսողութիւն «կարգադրութիւն». այս բոլորը ցոյց են տա-լիս, որ բառիս հնագոյն ձևն է դարս, ինչպէս որ գտնում ենք իսկապէս Ղրդ. դարս «աշա-կերտի դաս»։-Ատանայի թրքախօս հայերը ունին դասընգէլ «դասընկեր».-կայ և Հզ. դասդլէք «ուխտադրուժ», նոյնը Խրբ. ԶՉրս. իբրև անիծական բառ, որ Բիւր. 1900, էջ 628ա մեկնւում է գրբ. դասալիք ձևից։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. დასი դասի «խումբ, բազ-մութիւն, դասակարգ, ջոկատ, դաս (եկեղե-ցական, հրեշտակների), հատուած», დახობა դասոբա «կարգաւորուիլ», დას-დახად դաս-դասադ «կարգով, դաս դաս, մէկը միւսի ետե-վից», დასისაგანი դասիսագանի «զինւոր» (սրանց համեմատ էլ Տփ. դաս նշանաևում է նաև «խումը»), ուտ. däs (ո՛չ das) «աշա-կերտի դաս. 2. շարք», däsnādāftar «ռա-սագիրք», därz (դարսել ձևից) «ցորենի տասը խուրձից կազմուած կոյտ»։ Ըստ Bugge, IF. 5, 168-180=ՀԱ, 1895, էջ 229 հայից են նաև գոթ. ungatassans Ա. թես. ե. 14. ungatassaba Բ. թես. գ. 6, 11, որոնք հա-մապատասխանում են յն. ἀτάϰτονς, ἀτάϰτως ձևերին (հյ. թրգմ. զստահակս, ստահակու-թեամբ)։ Յոյն ձևերը բառացի նշանակում են «անդաս» և նրանց վրայից էլ շինուած են գոթական ձևերը՝ un բացասականով։

NBHL (11)

Երեսուն հազար դասուց (այսինքն դասական կամ հետեւակ զօրաց). (՟Ա. Թագ. ՟Դ. 10։)

Զամբոխն ի բազում դասս որոշել, եւ ի վերայ իւրաքանչիւրոց դասուց զընտիրս ի ճարտարացն վարդապետս կարգել. (Խոր. ՟Ա. 15։)

Դաս դաս խորդոց հաւուց եկեալք ըստ գարնայնոյն ժամանակս. (Ագաթ.։)

Դաս ասի, յորժամ կարգաւորութիւնն ընտրի ըստ աստիճանի. (Երզն. քեր.։)

Է՛ ինչ որ վեհին, եւ է՛ ինչ որ վատթար դասուն է։ Որ զօրութեամբ եւ դասիւ երկրորդն է. եւ այլն. (Փիլ.։)

Բանն է եւ ունի զառաջին դաս ամենայն հոգեկան զօրութեանց։ Նախ է դասիւ սիրելն քան զգործելն. (Լմբ. սղ.։)

Յաջակողման կամ յաջակողմեան դասուն. (Ժմ.։ Շար.։)

ԴԱՍ եկեղեցւոյ. Տեղին ժամերգութեան՝ յերկուս կարգս.

Զարեւագալին սաղմոսսն ասել՝ ըստ դասուց վերաձայնութեամբ։ Պաշտել զխոնարհեցո՛ վերաձայնութեամբ ըստ դասուց. այսինքն դաս առ դաս, փոխ առ փոխ. (Յհ. իմ. ատ.։)

Եպիսկոպոսն կամ աւագերէցն յաջակողմեան դասէն. (Տօնաց.։)

ԴԱՍ ուսման. Համար, զոր տայ վարժապետն աշակերտին. (լծ. թ. տէ՛րս)


Դաստ

s.

hand.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ձեռք». մէկ անգամ ունի Օշին առ անաւարզ (տե՛ս Սմբ. պտմ. հրտր. Շահն, էջ 159), որից կազմուած են դաստածրել «ձեռքով ծրագրել՝ գրել» ԱԲ, դաստրութիւն (իմա՛ դաստատրութիւն) «ձեռնտուութիւն» ԱԲ, դաստաշարժ «ձեռքով շարժուած» Ուխտ. Ա. 12 (նորագիւտ բառ)։ Նոր գաւառականնե-րից էլ ունինք դաստափ Ղզ. «ձեռքի ափը»։

= Պրս. [arabic word] dast, քրդ. dest, աֆղան. dāst, lās, բելուճ. dast, պհլ. [arabic word] dast, հպրս. [other alphabet] dasta-, զնդ. zasta-, բոլորն էլ «ձեռք» նշանակութեամբ։

NBHL (1)

Իբր զանօթ բրտի փշրել՝ զապստամբեալսն, որ գան ի դաստ. (Օշին. առ անաւարզ.։)


Դաստակերտ, աց

s.

manufactory, edifice, building;
estate, village, country house, villa.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Հպրս. *dastakrta-«ձեռակերտ», պհլ. dastk(e)rt «աւան, գիւղ», Dast-kart «Խոս-րով Նուշիրվանի զարդարած հռչակավոր պալատը» (Blochet, Liste géogr. էջ 2). ո-րոնք գալիս են dast «ձեռք» և krta «շինել» բառերից։-Միջին պրս. ձևն է dastagerd, որ աւանդուած է յն. ἀασταγερὸ (Թէոփանէս) և արաբ. [arabic word] Dastaǰird տառադարձա-թեամբ, իբր տեղի անուն. նպրս. [arabic word] dasgara «աւան», որ և արաբ. [arabic word] das-karat «գիւղ. 2. բերդի շրջակայ աւանները. 3. ապարանք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 856)։-Հիւրշ. 135։

Առաջին անգամ Muller, SWAW 38, 576-7 մեկնելով «ձեռակերտ»՝ հա-մեմատում է զնդ. zusta պրս. dast բա-ռեռե հետ։ Lag. Beitr. baktr. Lex. 27, 41 աւելացնում է բառիս արառ-daskarat տառադարձութիւնը։ Ընդար-ձակ գրում է բառիս վրայ Հիւբշ. ZDMG, 1876, 138-141 և համեմատում է պրս. dastkard ձևի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 6ā յիշում է յն. և արաբ. տառադարձու-թիւնները։

NBHL (2)

Ունիցի դաստակերտս մեծամեծս։ Պատրաստեա՛ ի դաստակերտս քո. (Առակ. ՟Ի՟Դ. 5. 27.)

Նմանութեամբ.


Դաստապան, աց

s.

hit of a sword;
guard (of a gun).

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Հպրս. *dastapāna-ձևից, որ կազմուած է dasta-«ձեռք»+pana-«պահող» բառե-րից։ Այս ընդհանուր նշանակութիւնը յետոյ, ստացել է զանազան մասնաւոր առումներ, որոնցից մէկը հայերէն բառի նշանակութեւնն է, որ միւսների մէջ կորել է։ Միւսների մէջ ռւռնում ենք՝ պհլ. dastpanak «կրակի ունե-լի», պրս. [arabic word] dastbāna կամ [arabic word] dastvān «ձեռնոց, թաթպան». սրանիր տա-ռադարձուած է արաբ. [arabic word] dastabān,-Հիւբշ. 135։

NBHL (2)

Զոր օրինակ սուսերի դաստապանն՝ ողորկ եւ դիւրաւ ունելի ... նոյնպիսի է ամուսնութիւն իբրեւ դաստապան իմն դիւրահնար. (Նիւս. կուս.։)

λαβή capulus. իտ. manico, pomo Ունելին ձեռամբ, ըմբռնետղ. բռնատեղ. երախակալ սրոյ. թրի կոթ գապղէ, տէսթէ. (իսկ տեսթակէրտ ՝ մեղեխ սղոցի).


Դաստառակ, աց

s.

handkerchief;
towel, napkin.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «ջնջոց» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. «անձեռոց, ձեռքի սրբիչ» Եղիշ.-«ոտքի սրբիչ» Իսիւք. «վարշամակ, մաքուր կտաւ» Մաշտ. Վրք. հց.։

ՓՈԽ (borrowing) Կեսարիոյ թրք. բարբառով tasdar «տաշտի մէջ եղած խմորի վրայ ձգուած շո-րը». -այս բառը պարսկերէնից չէ, այլ ուղ-ղակի մի որևէ հայ բարբառից, ինչպէս ցոյց է տալիս նշանակութեան տարբերութիւնը և մանաւանդ արևմտեան արտասանութեան համաձայն t և d։ -Justi, Dict. kurde մե-ղանից է դնում քրդ. [arabic word] dastruk «թաշ-կինակ», որ ընդունելի չէ, քանի որ այս նշա-նակութիւնը չկայ արդի հայ բարբառներում.

NBHL (1)

χειρόμακτρον mantile, mappa, ἑκμαγεῖον abstersorium Ի ձեռս առած կամ առնլի վարշամակ, թաշկինակ. անձեռոց. անձեռոցիկ. ձեռաց սրբիչ.


Դաստիարակ, աց

s.

preceptor, tutor, pedagogue.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «տղոց վարպետ, ուսուցիչ և խնամակալ» Ա. կոր. դ. 15, Գաղ. գ. 24, 25, Բուզ., որից՝ դաստիարակել Կիւրղ ղկ. Պղատ. տիմ. Յճխ., դաստիարակեղէն (նորագիւտ բառ) Պտրդ. 250, դաստիարակա-պէս Մաքս. դիոն., դաստիարակարան Նար., դաստիարակութիւն Յճխ. Նար. խչ., դաստիա-րակչուհի, ղաստիարակչական (նոր բառեր)։

ՆՀԲ պրս. տէսթկիյր «օգնական», որ ձևով յարմար չէ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Գ Տէօլվէթեանց, Դաստիարակ, 1873, էջ ա, նոյնը յետոյ Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), էջ 657, Տէրվ. Լեզու, 123, Müller, WZKM, 8, 275։-Հիւնք. պրս. տէսթկիր և տէսթեար։-Müller անդ և 10, 179, Ալիշան, Հին հաւ. 353, 466, Թիրեա-քեան, Կարնամակ, ծան. 57 պհլ. dastur «հոգևոր պետ» և պրս. [arabic word] dastur «փոխարքայ»։

NBHL (1)

(իբր Ձեռնկալու պ. տէսթկիյր). παιδαγωγός paedagogus, puerorum ductor, doctor Մանկածու. վարժիչ կամ վարդապետ տղայոց. հոգաբարձու, եւ ուսուցիչ. վարպետ. ուսթա, խօճա. Տե՛ս (՟Ա. Կոր. ՟Դ. 15։ Գաղ. ՟դ. 24։)


Գազպէն, ի

s.

honey-dew, manna.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. *gazpēn բառից փոխառեալ, որ բուն նշանակում է «մոշայի մեղը» և կազ-մուած է gaz «գաղ, մոշայ» և pēn «մեղը» բառերից. սրանից gaz «մոշայ», որ կորած է պահլաւերէնում, գտնում ենք պրս. ❇ gaz և բելուճ. gaz հոմանիշների մէջ (տե՛ս վերը հյ. զազ), իսկ պհլ. pēn «մեղը» ձեր ներ-ևայացնոմ են բելուճ. bēnag, bēnaγ «մեղը». պրս. [arabic word] angubīn, պհլ. angpên, angu-mén «մեղր» (կազմուած ang «մեղու» և pen «մեղը» բառերից)։ Պհլ. *gazpēn ձևի դէմ նոր կազմութեամբ զանում ենք պրս. [arabic word] gazanguben კամ ❇ gazānbū «գազպէն», որ բարդուած է պրս. ❇ gaz «մոշայ» և [arabic word] angubīn «մեղը» բառե-րից։-Հիւբշ. 124։

NBHL (1)

ԳԱԶՊԷՆ կամ ԳԱԶԱՊԷՆ. ռմկ. գազպին, կազպին. պրս. կէզէնկիւպիյն, կէզէնպու. ῤητίνη resina, μάννα, αἱρόμελη manna Ռետին քաղցր որպէս զմանանայ թանձրացեալ ի ցօղոյ երկնից ի վերայ տերեւոց տնկոց եւ բուսոց. գուտրէթ պալը կամ հելվասը, մէնն.


Գալար, ից

s.

turn, rotation;
tenderness of heart, bowel.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

ՆՀԲ յիշում է ոլորել, գլել, գլորել, գելուլ։ Տէրվ. Նախալ. 106 գիլ. գլորել, գալարել, ոլորել, բոլորել կցում է յն. εἰλόω, լտ. volvo, գոթ. valvjan, հյ. հո-լով ձևերին, իբր հնխ. varu, -varv ար-մատից։ Նոյն հեղինակը, Մասիս, 1881 մայ՛՛ 6 համեմատում է գելուլ բառի հետ, իբր հնխ. ghar «ոլորել, ժռել» արմատից։ Հիւնք. գլորել բայից։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 52 արմատը դնում է զալ և կցում է գիլ, գլել, զլորել բա-ռերին, իբրև յն. εἰλύειν, լտ. volvere։ Պատահական նմանութիւն ունին պրս. ❇ *gāl «մի տեսակ մանր ու դեղին կորեկ, 2. բամբակի խոզակ», ❇ gala

«մանեւու պատրաստ ոլորած բամբակ» [arabic word] gāliya «մի տեսակ խոտ», որոնք գւռ. զալ բառին շատ մօտիկ են հնչու-մով և նշանակութեամբ։ Դարձեալ պա-տահական նմանութիւն ունի ասուր. galalu «գլորել, երերալ» (Muss-Arnolt, Ass. eng. Handwb. էջ 219) բառի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. գ'ալար «փորի ցաւ», Ոզմ. գ'mլmր «փորի ցաւ», գ'*mլըրիլ «փորը ցա-ւիլ», Տփ. գալալ գալալ «ոլոր ոլոր», գալալ գալալ գալ «սիրտը գալարիլ, նեղանալ», Ալշ. գ'ալար «փորի ցավ», Մկ. կmլmրիլ «ոլորել», Սլմ. կ.mլըրվել «գալարուիլ», նաև գալար Վն. «խիթք», գալարել «փորի խիթք ունե-նաւ» (Վն.).-գալար Հմշ. «թելի ոլորք», գա-լարոց Երև. «խիթք».-նոր բառ է գալերան (իմա՛ գելարան) «մեքենայի այն պտուտակը, որ ամրացնում և սեղմում է»։-Նոր մաս-նիկով աճած է գալրխնել Վն. «ամուր փա-թաթելով կապել, ոլորել ու պրկել»,-պարզ արմատը ցոյց են տալիս գալ Ալշ. Ախք. Երև. Բլ. «չորացնելու համար ոլորուած ու պա-հուած բանջարեղեն (շեպ, աւելուկ, շրեշ ևն), որից ձմեռը կերակուր են պատրաստում», գալել Բլ. Երև. Նբ. Շիր. Խ. Մկ. Սլմ. «չորաց-նելու համար շեպ, աւելուկ ևն հիւսել»։

NBHL (2)

Օձն հինգ գալար առնու ի գնացսն, եւ տտամբն եւ գլխովն եօթն լինին. (Ոսկիփոր.։)

Նմանութեամբ, Գորով, ճմլումն՝ գելումն սրտի.


Գահ, ուց, ից

s.

throne;
seat, chair;
dignity;
precipice, high and very steep place;
անկանել ի —է, —է ի ժ կործանիլ, հտիլ ի —ից, ի —իցն վիժել, to be precipitated, to be thrown or to fall from one precipice to another;
ի —ից մղել, to precipitate.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. սեռ. գահոյ Փարպ.) «բարձր նստարան, բեմ, 2. պատուի աթոռ (թագաւորի կամ իշխանի), 3. պատիւ, իշխանական աստիճան» Գ. մակ. ե. 8. Ագաթ. Բուզ. Եղիշ. Փարպ., որից գա-հագլուխ Մրկ. ժբ. 39. Ոսկ. մտթ., գահակ «գահ» Ուռհ. Ոսկիփ., գահերէց Ա. Եզր. ե. 63. Ոսկ. մտթ. Ագաթ., գահակալ Վրդն. ծն. Համամ. առկ. Գնձ., գահոյք «գահ, 2. տախտ, մահիճ, 3. պատգարակ, դեսպակ» ՍԳր. Եփր. մնաց., նախագահ Ոսկ. լհ. ա. 21, 27. Խղր., յառաջագահք Մտթ. իգ. 6, բարձրագահ Ա-գաթ. Ղուկ. ժա. 43. Եղիշ., գահոյանի «գա-հոյք» Պտմ. աղէքս., մեծագահ Խոսր.։ Նոր բառեր են՝ գահաժառանգ, գահընկէց, գահա-«ուրկ ևն.

= Հիւս. պհլ. *gāh, որի դէմ ունինք նո-րագիւտ մանիք. պհլ. [hebrew word] gāh «գահ» (Sa-lemann, Manich. Stud. ЗH 8, 62), պհլ. ❇z︎ gās (ամբայ, տեղ» (Bartholomae, 519, Horn. § 889)։ Հմմտ. նաև վարը՝ գահա-ւոր, զահաւորակ, գահնամակ։ Հիւբշ. 125։

, ի հլ. (յետնաբար) «դար, բարձր տեղ, ժայռերի գլուխը» Ղուկ. ը. 33. Կոչ. 101, Փիլ. Պիտ. Լաստ. Բրս. մրկ., որից գահավէժ «անդունդի մէջ գլորուած» Բ. մնաց. իէ. 12. Ղուկ. դ. 29, գահինք «անդունդ» Ոսկ. յհ. ա. 38, գահաւանդ «բարձրաւանդակ տեղ» Ովս. ե. 1. Սիր. ժա. 32. Սարկ. քհ. կամ գահաւանդակ Երեմ. խզ. 18 (այլ ձձ. ռա-բօր). Սարգ. ա. յհ. յռջ. էջ 487-8, գահավի-ժօրէն «շատ արագ» (նոր բառ՝ կազմուած ֆրանս. précipitamment հոմանիշի օրինա-կով, որ ծագում է prècipice «գահաւանդ, անդունդ», précipiter «զահավիժել» բառե-րից)։

ՆՀԲ նախորդի հետ միասին է դնում։ Lagarde, Btrg. bhtr. Lex. 72 զնդ. gā-ϑanh բառի հետ, որ մեկ անզամ գոր-ծածաած է Vašt 14, 21։ Հիւբշ. 125 մերժում է այս համեմատութիւնը, ո-րովհետև զնդ. այս բառը պիտի կար-դալ vīgāϑō (á. vīγāϑō) «բլուր, խորշք ևն» նշանակութեամբ։ (Bartholomae ևս, էջ 1436, նոյն բառը կարդում է vīgāϑō «Finsenkung, Schlucht, վայ-րէջք, կիրճ» և չզիտէ (էջ 521) gā' ϑanh ձևը)։ Հիւնք. նոյն ընդ «ահ «ա թոռ»։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 13, զըտ-նում է պոնտական Cagonda քաղաքի անա ան մէջ։ Թիրեաքեան, Արիահայ թռւ. 110 պրս. [arabic word] kuh «լեռ» բառի սղեալ [arabic word] kah ձևից։

«թոքացաւ» Բժշ. (հրտր. Բազմ. 1917, 102)։ Նոյն բառն է անշուշտ գահ Բն. «կըռ-նակի վրայ ուռեցք», որ սակայն Ակն. նշա-նակում է «ուս» և Մշկ. Ք. «թիկնամէջ, կրռ-նակի մէջտեղը»։

NBHL (7)

Զայր այր յիւրաքանչիւր գահ հրամայէր մատուցանել. (Գ. Մակ. Ե. 8։)

Ի ժամ գահուն պատրաստութեան։ Արութեամբ եւ գահու ի վեր։ Գահ երկրորդական։ Գահուց հայրենականաց։ Թագաւորական գահ։ Որ էին ի գահուդ յայդմ։ Աւագ գահուն եւ աւուրբք։ Գահ թագաւորութեան, կամ զօրավարութեան, կամ վարդապետութեան. (Եղիշ.։ Խոր.։ Փարպ.։ Պիտ.։)

Ի բազմականս ամենապատիկս գահուց։ Առ իշխանս երկրաւոր գահից։ Ի բարձրութեան գահի բազմեալք. (Նար.։)

Գահ նահապետութեան կամ կուսակալութեան։ Առ ի նմանէն մեծավայելուչ գահիւ պատուի առաւել քան զամենայն գահերէցս. (Յհ. կթ.։)

Յառաջամասինն գահոյէ (կամ գահուէ). (Խոր. Գ. 65։)

Դիմեաց երամակն ի գահէ անտէ ի ծովակն. (Ղկ. Ը. 33։)

καθέδρα, θρόνος cathedra, thronus, sedes Բարձրադիր վայր քան զմերձակայ տեղիս, իբր բեմ, բեմբ. որպէս Աթոռ պատուոյ. բազմոց. եւ նմանութեամբ՝ Բարձ, պատիւ, իշխանութիւն. կեահ, թախտ, քիւրսի, սէրիր, սէտիր.


Գահակ, աց

s.

chair;
ring, link.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«օղակ, լամբակ». մէկ անգամ միայն ունի Ել. լե. 11, որից գահակել «չորս բոլորը լարով շրջանակաձև պատել» Բարուք. զ. 42։

ՆՀԲ կահ կամ գահեալ բառից է հա-նում։

NBHL (2)

Գահիկ, կամ գահաւորակ. բարձ պատուոյ.

ԳԱՀԱԿ. իբր Կահ կամ գահեալ եւ ոլորեալ ինչ. աղխ. օղ. լամբ. διατονία circuli, annuli


Բանգ

s. bot. hen-hane.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

= Պրս. [arabic word] bang «բանգ», որի հին ձևն է զնդ. banha-«մի տեսակ բոյս, որ սառմո վիժելու համար են գործածում և ո-րից պատրաստում են թմրեցնող մի ըմպե-յիք»=սանս. bhangā«կանեփ և նրա սերմից պատրաստուած գինովցնող ըմպելիք» (տե՛ս Bartholomae 925, Hehn Kulturpflanzen 484, Horn § 232)։-Ըստ Marcel Devie, Dict étvmol des mots fr. d'origine orien-tale, Paris 1876 Հնդիկները այս անունով (bang) են կոչում թէ՛ «հնդիկ կանեփ» կո-չուած բոյսը և թէ՛ նրանից պատրաստուած թմրեցուցիչ հեղուկը։ Հնդիկ կանեփը կազ-մում է հաշիշի գլխաւոր տարրը։ Հնդիեները երբ որ ուզեն ուղեղը անզգայացնել, ցաւերը խաղաղել և անհոգ ննջել, փոշիացնում ևն bang-ը, խառնում ափիոնի, aree-ի և շա-քարի հետ ու կուլ տալիս։ Իսկ երբ ուզեն սւրախանալ, խառնում են մուշկի, յամբարի և շաքարի հետ ու խմում։-Իրանական բառը տարածուած է շատ ուրիշ լեզուների մեջ, ինչ. աֆղան. bang «կանեփ», արաբ. [arabic word] banj, վրաց. ბანგი բանգի, ռուս. пенька «կանեփ», լեհ. pienka, չեխ. pének, pénka, գերմ. Bangenkraut, պորտ. bango, ֆրանս. bangue ևն։-Հիւբշ. 263։

ՆՀԲ յիշում է պարսիկ բառը՝ առանց նմանութիւնը շեշտելու։ Lagarde, Urg. 834, Gesam. Abhd. 83 ուղիղ համև մատում է զնդ. և պրս. ձևերի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. բանգ, որի համար Ախվեր-դեան (Սայեաթ-Նովայի հրատարակութեան մէջ, Թիֆլիս 1852, էջ 46) ասում է թէ «էս տեղի բնակիչներն էլ ամէն տեսակ քնեցնօղ դեղին ասում են բանգ».-Ղրբ. բm՛նգի «մի տեսակ թունաւոր խոտ, որ նման է շուշան խոտին. ուտողը խենթանում է». սրա համար էլ ասում են բm՞նգի ես կերել «խե՞նթ ես գժուե՞լ ես, ի՞նչ է». հմմտ. պրս. [arabic word] bangi «անմիտ» (Horn § 232)։-Ունինք նաև աղշբանգ (որ է աղուաշբանգ) Ախք. Մշ. Նբ. Շիր. (բոյսի նկարագրութիւնը տե՛ս Ամա-տունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 22).-Նոյն բառը գտնում եմ աշըղպանգ ձևով՝ Ազգ, հանդ. Ա. 137, իբր Ախալքալաքի գաւառա-կանով։

NBHL (1)

ԲԱՆԳ կամ ԲԱՆԿ. ὐωσκύαμος (այսինքն խոզի բակլայ) hyoscyamus Անուն խոտոյ, եւ սերման նորա. (Գաղիան.։) Իսկ ի Բժշկարանի, Աղուէշ բանկ։


Բանդ

cf. Բանտ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«թառի կամ նման երաժշտական գործիքների թևի վրայ՝ լարերի տակ՝ իրա-րից մի մի մատ հեռաւորութեամբ՝ գօտու նման փաթաթուած թելերը, որոնց վրայ դնէ-լով մատները՝ ստացւում են do, re. mi, ևն ձայները. ռուս. ладь, ֆրանս. touche, գերմ. Tast»։ Այս բառի առանձին գործածութեան չեմ հանդիպած. մեր բառարաններն էլ չգի-տեն. բայց նրա ապացոյցն է Լծ. սահմ. 274 դրուած վկայութիւնը, որ հետևեալ ձևն ունի «Բաղազանութիւն հնչմանց... որ այլևայլ ձայնքն բաղկանան և մի լինին ժիրն և բանդն. զի երաժշտական արուեստն չափով և քանակիւ է»։ Այստեղ ժիր և բանդ աղաւաղ գրչութիւններ են, փոխանակ զիր և բամբ (պրս. արաբ. ❇ ︎ zīru bam «բարձր և ցած ձայները»), բայց յայտնի կերպով ցոյց են տալիս, որ բանդ երաժշտական մի բառ գոյութիւն ունեցած է։ Այս բառից է կազ-մուած բանդախառն «բանդերը խառնուած» (կարող է երբեմն պատահիլ, որ նուագարանի բանդերը իրենց տեղից շարժին և այն ժա-մանակ ձայները սխալ դուրս կգան և ան-ներդաշնակ մի բան կլսուի). այս բառը մէկ անգամ գործածուած է Թէոփ. ի խ. մկ. «խօ-սիմք նուագարանքս քո. և արդ մի աղի պա-կասեաց. ժրացո՛ զբանդախառն երգարանս, զի մի՛ և այլ թերասցի»։

ՆՀԲ՝ որ գիտէ միայն բանդախառն բա-ռը վերոյիշեալ վկայութեամբ, մեկնում է «կապակցեալ, բարեյարմար, դաշնա-կաւոր (նուագարան)»։ Նոյնը նաև ՋԲ «պնդեալ և խառնեալ, այսինքն կա-պակցեալ, բարեյարմար, ներդաշնակա-ւոր»։ Երկուսն էլ ճիշտ հակառակն են հասկացել։ Երբ հեղինակը (Թէոփիլոս) ասում է, թէ նուագարանի թելը կտրուել է և սրա համար օգնութիւն է խնդրում, այլ ևս յարմար չէ ասել «բարեյարմառ կամ դաշնակաւոր», այլ «աւրուած, խանգարուած»։ Վերի հատուածը թարգ-մանւում է ըստ այսմ՝ «Մենք քո նուա-գարաններն ենք՝ որ խօսում ենք. ահա մի լար պակասեց. դու՛ ուղղիր այս աւ-րուած նուագարանը, այնպէս որ մէ՛կ էլ չաւրուի»։-ՆՀԲ հանում է բառը պրս. պէնտ «կապ» բառից, ՋԲ՝ պնդել բառից։

, ի հլ. «յանցաւորին արգիլելու տեղ» ՍԳր. Եփր. ծն. որից բան-տակալ Ագաթ. բանտական Ոսկ. ես. Ագաթ. Կորիւն. բանտամուտ Ագաթ. բանտապահ Կոչ. բանտապան Կոչ. բանտապետ ՍԳր. բան-տարգել Գծ. իզ. 10. Ոսկ. մ. ա. 7. խաւարա-բանդարգել Սեբեր. ևն։ Այս բոլորը գրւում են թէ՛ տ-ով և թէ դ-ով. նոր գրականում թէև ընդունուած է գրել տ-ով, բայց հնագոյն և հարազատ ուղղագրութիւնը դ-ով է, ինչպէս ցոյց է տալիս բառի ծագումը։ Նոր բառեր են ռանտարկել. բանտարկութիւն։

Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ, որ համեմատում է պրս. band «կապ» բառի հետ, թէև սրա հետ միասին յիշում է նաև հյ. պահանդ։ Peterm. 17, 21 սանս. bandh, պրս. band։ Windisch 14 սանս. bandha։ Սանտալճեան, Բազմ. 1904, 500 լծ. հլ. բաստարան։

NBHL (1)

cf. ԲԱՆՏ, եւ զածանցս նորին. (զի զկնի ն տառի դ մեղմ հնչի որպէս տ. մինչ զի եւ երբեմն փոխանակ գրելոյ՝ բանըտ քո, կամ բանդ Աստուած, ոմանք գրեն բանըդ, բանտ։)


Բանդակ, ի

s.

jelly.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«պտուղի քամած և եփած հիւթ, օշարակ» Մխ. Բժշ. էջ 82 (և յաճախ), էջ 96 չորս անգամ ունի բանդակ։

Ճշտիւ կարելի է համեմատել պրս. ❇ bāda «գինի» բառի հետ. այս պարսիկ բառի ստուգաբանութիւնը ծանօթ չէ. բայց կայ [arabic word] bādya «գինու աման», որի հին ձևը դնում է Horn § 155 պհլ. bātak. հմմտ. Յունաց աւանդած βατιάϰη «մի տեսակ աման» պարսկական բա-ռը։ Սրանք ցոյց են տալիս, որ պրս. bāda բառի հին ձևը պիտի ունենար t ձայնը, որով երևան եկած նմանութիւնը ւռոս է ցնդում։ Պատահական նման--թիւն ունին նոյնպէս սանս. phāhta «նոր կարագ, առաջին խաշու», phāni «շա-քարի խմոր, կաթնախառն ալիւր», phā-nayāmi «կաթից կարագ հանել», ռուս. naтокa «ռուպ, մաքրած մեղր ևն»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 98 պհլ, bandak «կապ» բառից, ճիշտ ինչպէս այժմ կայ պրս. bastanī «պաղպաղակ, բանդակ» bastan «կապել» բայից։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. բադագ «թութի կամ խաղողի մաթ, բաքմազ» (տե՛ս Աբովեան, Երկերը, էջ 355 աւժմ Քանաքեռում այս բառը անգոր-ծածական է. նոյն իսկ ծերունիները չիմա-ցան), Հմշ. բետ «խազմուզ, շիրա»։

NBHL (1)

Բառ ռմկ. որպէս Հիւթ մզեալ ի պտղոց, եւ եփմամբ թանձրացուցեալ. մուրապպա.


Թօշ

adj.

broad, wide (coat, boot).

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«թոյլ, արձակ, լայն (զգեստի և կօշի-կի համար ասուած)» Մարթին, որից թօշկօ-շիկ «կօշիկը ոտքին թոյլ, լխլխ» ԱԲ։

=Նոյն է զնդ. taoš-«ազատ, պարապ, ար-ձակ լինել» բառի հետ, որ կցւում է սանս tuččhyá «պարապ» բառին. այս իրանեան ձևի դէմ ունինք պրս. [arabic word] tih, [arabic word] tihi «պա-րապ», պհլ. tuhīk «պարապ», բելուճ. tusag «թողուած՝ լքուած լինել, հանգիլ, մարիլ», որոնք չեն կարող տալ հյ. թօշ։ Սակայն իրա-նեան բարբառների մէջ կան նաև Տ-ով ձևեր՝ համապատասխան զենդականին. այսպէս՝ վախի tōšam «արձակել, բաց թողնել», աֆ-ղան. taš «դատարկ, պարապ» և նոյն իսկ պհլ. tosēnitan ձևը (տե՛ս Bartholomae 624, Horn § 404)։ Եթէ հյ. ձևը կարդանք թոշ, կա-րող է համապատասխան իրանեան մի բար-բառից փոխառեալ լինել։-Աճ.

NBHL (2)

Բառ ռմկ. Թոյլ եւ արձակ. ոչ նեղ կամ զսպեալ. ցոփ.

Ձեւ հանդերձիցն իւրեանց էր լայն եւ թօշ։ Ունէին եւ զոտնամանս արձակս եւ թօշ. (Մարթ.։)


Ժաժ

s.

tow;
sweepings;
earthquake.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«խռիւ». նորագիւտ բառ, որ մէկ ան-գամ գործածուած է Վեցօրէից մի քանի ըն-տիր օրինակների մէջ. «Մինչդեռ զժաժն ժո-ղովէր Պաւղոս» (ուր միւս օրինակները դը-նում են խռիւ)։-Թերևս նոյն բառի յոգնակին է ժժան կամ ժըժան «վառելու բաներ, խռիւ», որ մէկ անգամ ունի Ասող. գ. 22։

-Պրս. [hebrew word] ︎ žāž «է նա անուն խոտոյ ի-րիք, որ է յոյժ փշալի, զոր ուղտն ո՛րչափ և ծասքիցէ վասն անհամութեան նորին՝ ոչ կա-րէ կլանել»։ Սա ծանօթ գազն է կամ նման մի փշաբոյս, որ մինչև հիմայ Պարսկաստանում և Հայաստանում գործածւում է իբրև ընտիր կպչան։ Եթէ հայ բառը հին է, կարող ենք են-թադրել պհլ. *zāž ձևը, իսկ եթէ Վեցօրէից մէջ յետոյ ներմուծուած մի բառ է, գալիս է ուղղակի պարսկերէնից-Աճ.

ԳՒՌ (dialectal) Վն. ժաժ, մանաւանդ կրկնութեամբ ժաժ-ժեխ, ժար-ժեխ «խռիւ, փայտի կտոր-տանք, տերև ևն՝ կրակ վառելու համառ»։-Նոյն բառն է և ժախ-ժրախ Եւդ. «անպետ կահ-կարասիք», որ և Սեբ. «կահ-կարասիր»։ (Սկզբնական ձևն է եղել *ժաժ-ժրախ, ուր ա-ռաջին եզրի վերջաձայն ժ ազդուելով երկ, րորդ եզրի վերջաձայն խ-ից՝ դարձել է նոյն-պէս խ։-Տան կահկարասիներին անարգա-կան անուններ տալը՝ փոխադրութեան դժուա-րութիւններն ի նկատի ունենալով, անսովոր երևոյթ չէ լեզուների մէջ)։

«խակ, տհաս». նորագիւտ բառ՝ որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև., ամ. 605 «Տարաժամ պտուղ ծառոյն, որ ժաժ կոչեմք, փութով թափի ի ծառոյն և անպի-տան է կերակրոյ կամ բուսանելոյ և նախա-տինք է ծառոյն»։ Նոյն բառն է որ Բառ. և. րեմ. էջ 123 մեկնում է «ժաժ, խժուկ, որ է խակ»։

NBHL (1)

Ի Հին բռ. մեկնի Խծուծ, կամ խծիծ։ Իսկ ռմկ. Ժաժ ՝ է Շարժ։


Ժահ, ուց, ից

s.

fetid odor, stink;
decaying matter, rottenness, putridity;
filth.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «աղ-տեղութիւն, գարշահոտութիւն, գարշ և զազիր մի բան» Եւս. պտմ. Արծր. Յճխ. Բժշ. Տօնակ, որից ժահադիմութիւն «տգեղ տեսք» Խոր. ժահահոտ «վատ հոտ ունեցող». Նիւս. բն. և կուս. Սարգ. յկ. «վատ հոտ» Եւս. պտմ. ժա-հահոտութիւն Պիտ. Յճխ. ժահատեսակ Երզն. մտթ. 231. ժահահամ Շիր. 42։

= Պհլ. *zah ձևից, որ մեր իմաստով աւան-դուած չէ. այս արմատի բուն նշանակութիւ-նը եղել է «հոսիլ, թորիլ, բղխիլ, վազել». հըմ-մտ. պրս. [arabic word] zahē̄dan «բղխիլ, թորիր (ջրոյ յաղբերէ)», [arabic word] zahan «գետ», [arabic word] zahāb «թորումն ջրոյ, աղբերակն», [arabic word] ︎ zahānē̄dan «բղխեցնել»։ Այս բառը յետոյ, առտեղի բաների հոսման համար էլ առնուե-լով՝ վատ նշանակութիւն ստացաւ (հմմտ. հլ. կղկղել և կղկղանք, թորել և արտաթորու-թիւն). որով կազմուեցան [arabic word] zaho «ական-ջից հոսած կեղտը, սսուկ», ა︎ zah «մարդու սաղմը», [arabic word] zahī rōy «պինդերես. ժա-հադէմ». -ըստ այսմ էլ հյ. ժահ։ (Աղտեղի հեղուկների հոսման իմաստով գործածուած եմ գտնում նաև հայերէնի մէջ. հմմտ. Ամե-նայն ժահ աւելորդացն արտաքս հոսի ընդ քիթսն և ընդ աչսն. Բժշ.)։-Աճ.

Այս մեկնութիւնը հրատարաևած եմ նախ MSL 15, 242։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 170 համառօտուած ժահր բա-ռից։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. ժեխ, Երև. ժէխ, Բլ. Վն. ժախին «աւլելուց գոյացած աղբը» (ՆՀԲ գի-տէ նաև ժախ). որից ժեխնոց «աղբանոռ. 2 աղբը հաւաքելու թի, ֆառաշ, խաքանդազ». ժեխոտիլ Ակն. «խոնաւութիւնից ևն նեխուիլ, ապականիլ», կրկնութեամբ՝ Սեբ. ախփ-ժախփ «աւլուք» (որի մէջ առաջին եզրի վեր-ջաձայնի ազդեցութեամբ՝ ժախ բառի վրայ աւելացել է փ ձայնը)։-Շփոթուելով յաջորդ բառի հետ՝ տեղտեղ ժահ դարձել է ժահր, պահելով սակայն նախնական «արտաթորու-թիւն» նշանակութիւնը. այսպէս՝ Ախց. ժահր, Երև. ժահրը, Շմ. ժmհր «շարաւ, թարախ, վահր», Ոզմ. ժmհր «երեխայի կղկղանք». Սլմ. ժmհր «մեծի կղկղանք», Մշ. ժար «ծը-խախոտի կեղտը, զիֆիր, կորկ. 2. երեխայի կղկղանք»։

NBHL (1)

Ագռաւացեալ հոգւոց.. . . ժահիւ եւ դիակամբք յղփացեալ. (Տօնակ.։)


Ժահր, ի

s.

venom, virus.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«թոյն». մի մի անգամ ունին Մադ. և Տաթև. ամ. 516. գրուած է ժահռ ձևով և «թոյն» նշանակութեամբ՝ էֆիմ. 288։-Բառ. երեմ. էջ 123, ինչպէս և ՀՀԲ ժահր մեկնում ևն «յոյժ աղտեղի, գարշ և նեխեալ հեղուկ ինչ, որպիսի է կղկղանքն մարդոյ ևն». այս նշանակութիւնը պատկանում է նախորդ ժահ բառին։

= Պհլ. պազենդ. zahr (իմա՛ zahr), պրս. [arabic word] zahr, քրդ. zahr, zair, zar, աֆղան. բելուճ. zahr «թոյն», որոնց նախնականն է զնդ. *ǰaϑra-=սանս. *hatra-«սպանիչ (դեղ)», արմատը զնդ. ja-, gan-, սանս. hāh «զարնել, սպանել»։ Իրանեանից են փոխա-ռեալ նաև ասոր. [syriac word] ︎ zahra. թրք. zehir, ուշ ժամանակի հյ. փոխառութեամբ զահր «թոյն» (Կոստ. երզն. 154)։-Հիւբշ. 156։

NBHL (1)

Յորժամ աղեքսանդրոս զմահացուցիչն կամէր արտաքսել դարձուցանելով կրկին թեւոյն թաթախեալ ի ժահր՝ սպանութեանն եղեւ փութացուցիչ. (Մագ.։)


Ժայռ, ից

s.

tooth, indentation;
rock;
— ի ծովու, shoal, reef, shelf, sand-bank, sunken-rock.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ապառաժ, սեպացեալ մեծ քար» Ա. թագ. ժդ. 5 (երկու անգամ). որից քարա-ժայռ Ա. թադ. ժդ. 4. Փարպ. Յհ. կթ. դժուա-րաժալռ Յհ. կթ. ժայռոտ (նոր գրականի մէջ). բառս ունեցած է նաև «ատամ» նշա-նակութիւնը, որից ժայռաւոր «ատամնաւոր» (աշտարակի համար ասուած) Խոր. գ. 59. (հալուէի համար ասուած) Վրդն. ծն. ժօռատ «ատամները թափած, տկռապլիկ» Արիստ. Արմատական բառարան-15 Անյ. (այ -օ ձայնափոխութեան համար հմմտ. ըստ Հիւբշ. IF Anz. 12, 50 հյ. հայր-հօր)։ Արմատը գրուած է նաև ժեռ, ժիռ, ի հլ. Պիտ. որից չորեքժռի Շնորհ. առ. քարտ-ժեռ Յհ. կթ. 358, 388. ժեռաւորի «մի տեսակ խունկ» Լծ. նար. ժա։-Երկու նշանակութիւն-ներից հնագոյնն է «ատամ». հմմտ. ուրիշ լե-զուներից՝ սանս. danta «ատամ», բայց նաև «լեռ», լտ. dens petrae, յն. ὸδούς πέτρας «քարաժայռ», բուն «քարատամն», արաբ. ︎ δars «ատամն. 2. կոշտ և անհարթ բլուր» (Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 253), ասոր. ❇ sənantā «ատամ. 2. ժայռ. 3. լեռ»։

Klaproth. As. polygl. 100 ժայռ. =ա-րաբ. aijir, քարաժայռ=պրս. ❇ xa-ra+ պհլ. jerera ՆՀԲ յիշում է պրս. զըռս, զռուս, թրք. տիշ «ատամն»։ Հիւնք. հա-մառaաուած ապառաժ բառից։ Յակո-բեան, Բիւզանդիոն Ջ 743 հյ. սար. դար, ասոր. թուրա, արաբ. ❇ tur, եբր. ցուր «լեռ, ժայռ» բառերի հետ։ Patrubány ՀԱ 1908, 213 հնխ. g'hēi «դատարկ լինել» արմատից։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. ժեռ-քար, Երև. Վն. Ննխ. (վերջինը Կովկասից փոխառութեամբ) ծեռ-քար, Ախց. ժառ։

NBHL (1)

ԺԱՅՌ ὁδούς dens որ եւ ԺԵՌ, կամ ԺԻՌ. Ատամն, եւ ատամնաձեւ ինչ ցուցեալ. ուստի եւ Քարաժայռ, Ժօռատզորս տեսցես. կեռ, կեռիք.


Ժանգառ

s. adj.

verdigris, rust;
rusty, mildewed, blighted.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Տիգ. ժանգառ, Ախց. Մկ. Ոզմ. ժmնգ'mռ, Տփ. ժանգարա, Մշ. ժանգառի և նոր փոխառութեամբ՝ Շմ. ջmնգ'mրի, որոնք նշանակում են «ժանգառ ներկը, կապտակա-նաչ գոյնը».-երդման մէջ գործածւում է ժանգառի՝ Աստուած, իբր «կապո՛յտ եր-կինք»։-Երև. ժանգառ նշանակում է «մու-թըն ընկնելը»։-Ժանգ և ժանգառ ձևերի խառնուրդն են ներկայացնում Ննխ. ժանգռ, հլ. ժանղր, ժանղռ, ժանգռ, ժաղր, ժաղռ, ժագռ, ժաղռ «ժանգ», ժանղռօտ, ժաղռօդ «ժանգոտ», Սեբ. ժառ «ժանգ» (սակայն ժէն-գmռի «կապտականաչ»), Ռ. ժաղռ, ժառղ «ժանգ», ժանղռօդիլ, ժառղօդ-իլ «ժանգո, տիլ», Զթ. ժէնգռիւդ «ժանգոտ», ջանգռրդիլ «ժանգոտիլ», Ասլ. ժայռ «ժահր, աղտեղու-թիւն, ժանդ, ժանգառ»։

NBHL (3)

ԺԱՆԳԱՌ կամ ԺԱՆԿԱՌ. Որոյ առեալ է յինքն զժանկ, զփտութիւն. ժանկահար. որդնահար. ապականեալ, փտեալ.

Սոյնպիսիք իցեն սերմանիք ամուլք եւ ժանկառք, ազազունք եւ սինեալ. (Ագաթ.։)

Քաղկանթոս ծաղիկ պղնձոյ, որ է ժանկառ։ Ժանգ կամ ժանկառ աղացեալ. (Գաղիան.։)


Ժանի, նւոյ

s. fig.

tuks, teeth of wild beasts;
the molars, or grinding teeth;
face, wry face, look;
— փղաց, elephants tusks, ivory;
—ս արկանել յոք, to seize with the teeth, to force ones teeth into, to bite.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ռառանի սուր ատամ». սովորա-բար անեզական է (-նեաց, -նեօք). ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. եզակի գործածութեամբ ունի Շնորհ. յս. որդի. սրանից են կազմուած՝ ժա-նեղ Տօնակ. ժանևոր Սարգ. ա. պ. Վրդն. ծն. ժանէհետ «ժանիքի հետք՝ նշան» ԱԲ ժանաթուակ Շիր. բռնաժանի Պտմ. ա-ղեքս. Թէոփիլ. պհ. երեքժանի «երեք ճիւղով, երեքարձէն» Ա. թագ. բ. 13. Եփր. թգ. 359, երեքժանեայ Յայսմ. եռաժանի Շիր. քառա-ժանի Շիր. չարաժանի Եփր. աղ. 249. Մանդ. ժանեկոտոր առնել «ժանիքներով կոտորել» Վրդն. այգեկ. 85. ժայնաւոր (այսպէ՛ս) Մագ. նոր գրականի մէջ էլ ժանեակ՝ որ յարմարեց-րած է ֆրանս. dentelle հոմանիշից թարգ-մանաբար։

ԳՒՌ (dialectal) Կր. Սեբ. ժանիք՝ որոնք գործածա-կան են միայն «ժանիքը լարել (քիթը կա-խել), շան ժանիք, շան ժանիք կնմանի» դարձուածների մէջ.-նոյնպէս նաև Արբ. Պլ. Ռ. ժանիք, Ասլ. ժանիք, ժանի* «դէմքի դառ-նութիւն, խոժոռութիւն, քիթը կախելը», ո-րոնք դործածւում են հետևեալ ձևերով միայն. մանիքը կախել, ժանիք ընել «խոժոռիլ, դէմ-քը թթուեցնել», ժանիքը բացուիլ «խոժոռու-թիւնը անցնիլ, ուրախ դէմք ստանալ», ժա-նիքոտ «խոժոռ, թթուած դէմքով»։ Արմատն ունի Ղզ. ժէն «ակռայ, ատամ», յգ. ժէնէր, որի հետ հմմտ. Մագ. ժայնաւոր։

NBHL (8)

Այլ մանրեցաւ ծախող ժանին՝ իբր ի պըղինձ կամ յերկեթն։ Զորոյ անրեա մանր ըզժանին, եւ զիս կառո՛ յոստըս ծառին. (Յիսուս որդի.։)

Իբրեւ զսուսեր ունի զատամունս իւր, զժանիս իւր իբրեւ զկտրոցս. (Առակ. լ. 14։)

Ատամունք նորա ատամունք առիւծու. (Յովէլ. ՟Ա. 16։)

Ժանիքն (կամ ժանեւք. ժանեօք) եխած զաղախինն քրիստոսի. (Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Գ.։)

Նմանութեամբ ասի.

Արտաքս կորզեալ եհան ի ժանից (կամ ի ժնեաց) վիշապին. (Յհ. կթ.։)

Սու՛ր էին ատամունքն (աղեքսանդրի) իբրեւ զժանիք. (Պտմ. աղեքս.) յն. πασσαλίσκον (իբրեւ սեպ) claviculus, paxillus.

ԺԱՆԻՔ, նեաց, նեօք. գ. ὁδούς, ὁδόντες dens, dentes μύλη, μύλαι dentes molares Ատամն, ատամունք, մանաւանդ սու՛ր, սեպհական գազանաց. եւ Որ ինչ է որպէս զսրածայր ճանկս. կեռիք, գազանի ակռաներ՝ ճանկի պէս. (պ. ժէնէ, վզանէ, զէնտան. իսկ ժանէ ՝ սանտր, եւ ժանեւոր հեծանոց).


Ժանտ, ից

adj.

wicked, bad;
profligate;
mischievous, hurtful, noxious, injurious, baneful;
pestilential, pestiferous, pestilent, contagious;
obscene, wanton, lascivious;
bitter, sour, harsh to the taste;
—, — ախտ, plague, contagion;
— օդ, foul air;
—ք դժոխայինք, the Furies.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի, ի-ա հլ. «դաժան, անգութ, խիստ չար, գէշ» ՍԳր. «վատ տեսակի, զզվելի» Ոսկ. Եզն. Երեմ. իդ. 3. «ժանտախտ» Բուզ. Ոսկ. մ. ա. 4. որից ժանտագործ ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. ժանտաթզենի Ղուկ. ժթ. 4. ժանտու-թիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 17. Սեբեր. ժանտկէն Եւս. պտմ. ժանտափուշ Ագաթ. ժանտահոտ Նզն. Ոսկ. յհ. բ. 27. ժանտամահ Սերեռ. ժանտախտ Ոսկ. յհ. բ. 11. ամաժանդ «աղ-տեղութիւն, կղկղանք» Փիլ. լին. 83, 196. կրկնութեամբ՝ ժանտաժուտ Բ. մակ. ժե. 5 ևն։ Այս բոլորը գրւում են նաև ժանդ ձևով. արդի գրականի մէջ ընդունուած է միայն մանտ ձևը։

Հներից Լմբ. առկ. ստուգաբանում և ժանգ բառով. «Այս է ժանդն, որ ստու-գաբանի ժանգ. զի որպէս ի ժանգն չգոյ ենչ պիտանի, նոյնպէս և նա օտարա-ցեալ է յամենայն բարւոյ» (հրտր. Max. էջ 344)։ Հիւնք. դաժան բառից։ Stackel-berg ZDMG 54 (1900), էջ 106 պրս. [arabic word] žanda բառի հետ, որ ըստ Ֆիր-դուսիի՝ նշանակում է «տդեղ, անճոռնի» և շատ անգամ գործածուած է փղին

ՓՈԽ (borrowing) Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ն վրաց. ყანტი ժանտի «խոնաւութիւն, թացութիւն», քրդ. [arabic word] žan «ժանտախտ, ժանտամահ, ծննդականի երկանց ցաւ», žan ketiié «ժան-տախտ ծագեզաւ», ewe žin žan dikešine «այս կինը երկանց մէջ է», žān-asära «գըլ-խացաւ». (այս բառերը Justi, Dict. Kurde էջ 229 դնում է փոխառեալ հյ. ժանտ բառից)։

NBHL (6)

Մի համարիր զաղախին քո դուստր ժանտ։ որդիքն հեղայ քահանայի որդիք ժանտք։ Որդիքն հեղեայ քահանայի որդիք ժանտք։ Որդիք ժանտք ասէին, թէ ո՛ է սա՝ որ փրկիցէ զմեզ։ Եւ նա այր ժանտ է, եւ ոչ գոլ խոսել ընդ նմա։ Ի վերայ առն ժանտի նաբաղայ։ Արք ժանտք եւ անզգամք։ Յաթոռս ժանտից ոչ նստաւ։ Խիստն եւ հպարտն եւ յանդուգն ժանտ կոչի.եւ այլն։

Գոռոզին ժանգ ժանդիս ժամանեալ. (Նար. ՟Դ։ Ուստի առեալ լայնաբար գրէ Լմբ. առակ.)

Այս է ժանդն, որ ստուգաբանի ժանգ. զի որպէս ի ժանգն չգոյ ինչ պիտանի, նոյպէս եւ նա օտարացեալ է ամենայն բարւոյ, եւ պատկեր է սկզբնաչարին սատանայի։ Ժանդ կոչէ զհակառակասէր բարսն. եւ այլն։

λοιμός pestilens, exitialis. եբր. պէլիալ (որ է բելիար, եւն). որ եւ գրի ԺԱՆԴ՝ նովին հնչմամբ. ասի եւ ԺԱՆՏԱԳՈՐԾ. դաժան եւ դժնդեայ բարուք. անզգամ. չարագործ. գարշ դիմօք եւ վարուք. գէշ. եւ Վնասակար. մահառիթ.

Կամ μοχθηρός improbus πονηρός malus. Չար, վատթար, անպիտան, գարշ ոք կամ իր ինչ.

Զի՞նչ խոսիս. ժանդ կոչես զեղբայրն, զոր եւ ռակաչառեր հրաման կոչել։ առնակնոջ ո՛չ ազնիւ այր ոք ցանկանայ, այլ ժանդ ոք. (Ոսկ. մտթ.։)


Ժժան

s.

inflammable matter.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. *žāzān կամ պրս. [arabic word] žaž̌ān, որ [arabic word] žāz «գազ, փուշ» բառի յոգնակին է։ Տե՛ս և ժաժ։-Աճ.

NBHL (1)

ԺԺԱՆ կամ ԺԸԺԱՆ. նիւթ այրելի. լուցկիք հրոյ. որպէս խռիւ.


Ժիտ

adj.

that searches, inquisitive;
bold, brazenfaced, impudent, importunate, troublesome.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«հետարորիր, հետամուտ, յանդուգն չիրբ» Ոսկ. ա. թես. և Բ. կոր. Սամ. երէց. ո՛րից ժտել «պաղատիլ, առանց ձանձրանա-լու՝ երեսը պնդած աղաչել» Սղ. լղ. 4. «յան-ղըդնիլ» Ոսկ. մ. ա. գ. 37. Օրին. ժբ. 17. ժզ. 5. «ի վերայ հասանել, լաւ հասկանալ» Մագ. գամագտ. ժտիլ ՍԳր. Ոսկ. Եղն. Եւս. քր. ժտե-ցուցանել Եզն. ժտազոյն Ոսկ. մ. բ. 10. ժտութիւն Ղկ. ժա. 8. Ոսկ. ես. անժտելի ԱԲ. նխալմամբ գրուած է ժխտիլ Վեցօր. Ոսկ մտթ., որ պէտք է ուղղել ժտիլ։

NBHL (3)

Արմատ հյ. բայիս Ժտել, եւ յն. զիդէ՛օ, այսինքն խնդրել, հետաքննել, եւ յանդգնիլ. որպէս Հետաքրքիր. հետախոյզ. ընդվայրաքնին, եւ Յանդուգն հետամուտ. լտ. curiosus, եւ այլն. յն. պէսպէս.

Զժիտս եւ զդատարկախոյզս արգելու սակաւ կանիւս. (Սամ. երէց.։)

յորժամ լիրբ եւ ժիտ իցես իբրեւ զշուն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)


Ժիր, Ժրաց

adj. adv.

active, busy, stirring, diligent, lively, brisk, vigorous;
— լերուք ! now! be lively! courage! cheer up! diligently, unweariedly;
— գնալ, to quicken the pace, to advances wiftly, bravely, intrepidly.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. «աշխոյժ, եռանդուն, փութ-կոտ» ՍԳր. Ագաթ. որից ժրանալ ՍԳր. Ոսկ. մն ա. 2 ժրել «քաջանալ» Թէոփ. խ. մկ. Լմբ. պտրգ. ժրագլուխ ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մ. ա. 20 և Բ. կոր. Կոչ. ժրագոյն Ոսկ. Բ. կոր. ժրահա։ (որ և քաջահաւ) «մի տեսակ թռչուն է» Ե-պիփ. բարոյ. ժրանձնակ Շիր. ժրութիւն Ոսկ մ. ա. 15. Կոչ. քաջաժիր Ճառընտ. շուտաժիր Նար. խչ. ժրաջանութիւն (նոր բառ), կրկնու-թեամբ և առանց սղման՝ ժիրաժիր Բ. մկ. դ. 12 ևն։

= Պհլ. *žīr ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում զնդ. jira-«կեն-սունակ, արաղ, աշխոյժ», սնս. jirá-«աշ-խոյժ, զործունեայ, ժիր», պրս. [arabic word] zirak «մտացի, շոյտ և ժիր», [arabic word] ažir կամ [arabic word] azīr «մտացի, ժուժկալ», աֆղան. [arabic word] žir «արթուն, ժիր», քրդ. [arabic word] žêr «ճար-պիկ, ճարտար, եռանդուն, խնամոտ, քաջ, կարող» (Horn § 681), որոնք ծագում են զնդ. gay-ևն «կեալ, ապրիլ» արմատից. տե՛ս կեալ (Barthol. էջ 610)։-Հիւբշ. 156։

Առաջին անգամ Lag. Btrg. bktr. Lex. 31 զնդ. ǰira ձևի հետ։ Պատկ. Изслед. 1864, էջ 21 աֆղան. žir։ Հիւբշ. KZ 23, 22 սանս. ǰira, 388 զնդ. jira։ Lag. Arm. Stud. § 882 պրս. azir։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 12 մեկնել է վերի ձևով։ Ca-nini, Et. étymol. 142 սանս. g'r «տկար» բառի հետ։ Հիւնք. պրս. աժիյր, ազիր, ջիր, ջիյրէ։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Տիգ. ժիր «ժրաջան», Ախց. Մկ. Ում Վն. ժhր «առողջ». գաւառականների մէ» ստացել է նաև ուրիշ նշանակութիւններ. օր. Մկ. «կենղանի, ողջ», Խրբ. «պինդ, կարծս». Չրս. «բարձրաձայն», Խլ. «շուտ շուտ, յա-ճախ», Խրբ. «գաղտնապահ»։ Նոր բառեր են ժրալ «արտորալ», ժրացնել «բժշկել», ժրել, ժրիլ, ժրժրալ «լաւանալ, ապաքինիլ, կազ-դուրուիլ», երեսը ժրել «երեսը պնդացնել». ժրպնդել «գօտեպնդիլ», ժրպնդնալ «եռան-դուն լինել», ժրպնդուկ «լաւ հագնուած»։ Այստեղ է պատկանում նաև Խտջ. Հմշ. իժիր «միշտ, յաճախ», Ասլ. Եւդ. Զն. Պլ. ամէն ի ժիր «միշտ, ամէն անգամ», որի հնագոյն գործածութեան իբրև օրինակ ունինք «Երակն ի ժիր խաղայ» (իմա՛ «երագ երագ») Մխ. բժշ։

NBHL (1)

Ժիր են կանայք, որ փութով յիմաստութիւն խոկան. (Համամ առակ.։)


Ժլատ, ից

adj.

niggardly, stingy, mean, avaricious, sordid, covetous, tenacious, parsimonious.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. հյ. զլացօղ. յն. ζηλωτής «նա-խանձայոյզ» (ծագում է čգλος արմա-տից)։ Տէրվ. Altarm. 40 և Նախալ. 79 սնս. gardh, հսլ. žlidatu, գոթ. grēdus «քաղց» ձևերի հետ՝ հնխ. gardh կամ ghardh «ցանկալ» արմատից։ Հիւնք. յն. Հηλωτής։

NBHL (1)

Յանշնորհն եւ ի ժլատն ընթանալ ծառայութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7.) ըստ յն. անշնորհին եւ ժլատին. կամանշնորհ եւ ժլատ բռնաւորի ծառայել։


Ժխոր

adj. s.

confused, indistinct;
confusion, tumult, turbulence, uproar, hubbub, clatter, rout, rattle, dreadful or deafening noise;
— կալնուլ, to go mad or crazy, to be delirious, to rave, to be beside one's self, to wander;
— մեծ է, there is such a hubbub one cannot hear one's self.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«խառնաձայն աղմուկ, շփոթ ձայն» Ոսկ. մ. բ. 12. «խառնակ, շփոթ» Փիլ. բագն. Ճառընտ. որից ժխոր կալնուլ «խելքը գլխից զնալ» Ոսկիփ. ժխորել Ոսկ. մ. գ. ժխորիլ «արիւնը պղտորիլ» Մխ. բժշ. 22. ժխորումն Ոսկիփ. Ճառընա. գրուած է ժղորել ձառընտ Անկ. զիրք առաք. 336. սաստկական ձևն է ժխորտել կամ ժխտորել Բառ. երեմ. էջ 124։

Հիւնք. պրս. žiγār կամ šiγar «առա-ղակ»։ Kорщъ, թրգմ. Մշակ, թ. 1914, N 123 զնդ. γžar-, սանս. kšar-«ցրուել, հոսիլ», պրս. šūr «աղմուկ»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 170 պրս. [arabic word] ža-γār և [arabic word] žaγara «բարձր ձայն, գո-չիւն, աղաղակ» (ըստ Բուրհանի)։ Պա-տահական նմանութիւն ունին վրաց. ժղավիլի «աղաղակ», շեժղրենա «հնչել, առմկել, ժխորել», ժղերա «ձայն», դան ժղրևա «հանել մի խռպոտ ձաւն»։

NBHL (1)

Զի՞նչ ժխորն իցէ (ի թատրոնս). զի՞նչ աղմուկ եւ սատանայական ամբողք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)


Ժոյժ

s.

patience, long-suffering;
power, strength;
hardihood, boldness;
— ունել, առնել, to be patient, to endure suffering, to tolerate, to sustain, to bear, to suffer, to support;
— ունել արտասուաց, to withhold one's tears;
— ունել պաշարման, to sustain a siege;
մեզ առ նոսա մերձենալ ոչ գոյր —, it was impossible for us to approach them;
ոչ ունիմ — ի նայելոյ, I cannot refrain from looking at, or contemplating him;
չկալան — ճշմարտութեան, they could not endure or suffer the truth.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«տոկալու՝ համբերելու ուժ, կարո-ղութիւն» Վրք. հց. Ճառընտ. հների մէջ ու-նինք միայն ոճով ժոյժ ունել «համբերել, առևաւ» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Մտթ. Եւս. քր. ո-րից ժուժալ Եզն. Ոսկ. մ. ա. 22. Ագաթ. ժու-ժել Տոբ. ժա. 13. Սեբեր. ժուժկալ ՍԳո. եւ։ պտմ. Սեբեր. Բուզ. Ոսկ. ա. թես. ժուժ. կալել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. անժոյժ ՍԳր. Ադաթ. անժուժիլ Եփր. Բ. կոր. 110. դժուա-բաժուժալի Փիլ. իմաստ. Պիտ. պարաժոյժ (կարդա տարաժոյժ?) «տկար, անզօր, ւռև-մացող» Եփր. վկ. արև. 17. տե՛ս նաև ապա-4ուժ.-գրուած է ժուժ ունել Կոչ. 305. -ժո-ղովրդական սիրուն մի բառ է երևում չեմ-ժուժուկ «վատուժ, տկար» նորագիւտը՝ սր մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Բառ. երեմ. էջ 297 վատուժ բառի բացատրութեան մէջ։ (Եթէ միայն պէտք չէ կարդալ չիմ ժու-ժուկ. տպագիրը անորոշ է)։

= Կազմուած է ոյժ փոխառեալ բառից՝ զ զօրացուցիչ նախդիրով, որ յետոյ՝ բառա-վերջի ժ-ի ազդեցութեամբ դարձել է ժ. այս է պատճառը՝ որ հին հայերէնի մէջ ժոյժ չի գործածւում առանձին, այլ ասւում է միայն ժոյժ ունել՝ իբր զոյժ ունել։ Աննախդիր ձևով ունինք ուժել «տոկալ, դիմանալ» Եփր. աւետ. Իտիւք։

NBHL (7)

Որպէս թէ Ոյժ տոկալոյ. Հանդուրժելն. համբերութիւն. կար. զորութիւն. բաւ.

Սնափառի համբերութիւն։

հանդերձ նոքօք համբարձաւ ի գերեզմանէն. եւ մեզ առ նոսա մերձենալ ոչ գոյր ժոյժ. (ՃՃ. ի յար.։)

Ոչ կարաց յովսէփ ժոյժ ունել առաջի ամենեցուն. (Ծն. ՟Խ՟Ե. 1։ Առն նեղասրտի ո՞վ ունիցի ժոյժ. Առակ. ՟Ժ՟Ը. 14։)

Գիտաց՝ թէ ոչ կարամ ժոյժ ունել նմա. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 25։)

Եթէ ոչ ունիցին ժոյժ, ամուսնասցին. (՟Ա. Կոր. ՟Ե. 9։)

ԺՈՅԺ ՈՒՆԵԼ. ἁνέχω, ἑγκρατεύομαι, ὐφίσταμαι contineo me, subsisto, sustineo եւ այլն. Տոկալ. ժուժել. ժուժկալել. համբերալ. հանդուրժել. հանդարտել. տանել. զդեմ ունել. զինքը բռնել, դիմանալ.


Ժում

s.

time, moment;
ժում մի, once, once on a time;
sometime.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

տե՛ս ժամ։

ԳՒՌ (dialectal) Յատկապէս յիշատակելի են Ղրբ. ժէմ և Ատ. յում. միւս ձևերը տե՛ս ժամ բառի տակ։

NBHL (1)

Որպէս ռմկ. բառիս Ժամ. նշանակէ Անգամ, կամ Երբեմն ժամանակ.


Ժուռ, ժռի

s.

sour grapes;
— քաղել, to gather unripe grapes;
— ումուռ մեռանել, to die prematurely;
ի — գալ, to walk, to take a walk.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ազոխ, խակ խաղող» Բժշ. «տհաս, խակ» Ոսկիփ. որից ժուռուժուռ մեռանիլ «վաղամեռիկ լինել» Ոսկիփ. ժռութիւն Լծ. նար. ժռատ «ազոխ» Մխ. հեր. 123։-ՆՀԲ ունի նաև ժիռ բառը, ի հլ. որ մեկնում է «կա՛մ է ճիռ ողկուզոյ և կամ այգի ժայռոտ. որ և յոմանց ժուռ ասի»։ Սրանից առնեւոմ ԱԲ ժիռ «ճիռ», երկուսի մէջ էլ սխալ է բա-ռը՝ թէ՛ ձևով և թէ նշանակութեամբ։ Այս ձևը հանուած է Ոսկիփորի հետևեալ հատուածից. «Թէ համբերես և ոչ շտապես, ի ժըռէն հա-լուա զուգես», ուր ի ժըռէն պէտք է հասկա-նալ «ազոխից, խակ խաղողից» (ժուռ բառի բացառականը). որի համար հմմտ. թրք. ժո-ղովրդական առածը՝ sabr əlan qoruqdan helva olur-«համբերութեամբ ազոխր հրու-շակ կը դառնայ». (ակնարկելով ազոխից խաղողը, խաղողից ռուպը և ռուպից պատ-րաստուած հրուշակը)։

NBHL (3)

Թէ համբերես, եւ ոչ շտապիս, ի ժըռէն հալուա զուգես. կա՛մ է ճիռողկուզոյ, կամ այգի ժայռոտ, որ եւ յոմանց ԺՈՒՌ ասի։

ԺՈՒՌ կոչի ռմկ. եւ խակակութ խաղող, եւ ամենայն պտուղ տհաս. Որպէս եւ ասի.

Ժուռումուռ մեռանիլ. այսինքն վաղամեռիկ լինել. (Ոսկիփոր.։)


Ժպիրհ, պրհաց

adj.

bold, audacious, insolent, rash, presumptuous, impudent.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «յանդուգն, լիրբ» ՍԳր. Աւս. պտմ. Վեցօր. Եփր. ել. էջ 180. հռ. էջ 14. որից ժպրհիլ «համարձակիլ, յանդգնիլ» Յուդ. Չ. ՂԼեցօր. էջ 51. «սարսափիլ» Մամիկ. էջ 45. ժարհութիւն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. Կոչ. ժպըր-ներես «լիրբ ու աներես կերպարանքով» Նղնկտ. (ժանտատեսիլ ժպրհերես լայնա-ղէմ անհուն բազմութեանն)։

NBHL (6)

ընդունէ՞ր հայեցար ի խունկս իմ եւ ի զոհս իմ ժպիրհ ակամբ. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 29։)

Հոռոմոց յամեալ էր գալ ի վերայ ժպրհացն այնոցիկ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)

Որ գիտութեամբ արհամարհոտ գտաւ, ժպիրհ ոմն է. (Իգն.։)

զատիկ մեր զենաւ քրիստոս, զի զժպիրհ իշխանութիւնն մահու լուծցէ. Ժանտ եւ ժպիրհ՝ չարեօք փարթամ. (Շ. եդես.։)

Ժպիրհ բան, կամ միտք, կամ յանդգնութին. (Շ. մտթ.։ Վեցօր.։ Սարգ.։)

ἁναιδής impudens ἱταμός temerarius τολμηρός audax ἁμειδής tristis, teter. Անամօթ, լիրբ. լրբենի. յանդուգն. ժանտ. անժպիտ. աներես.


Ժօռատ

adj.

toothless.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Մառ ЗВО 5, 317 արմատը ժօռ=զնդ. dantan «ատամ»։

NBHL (3)

Ժօռատ ասեմք՝ ո՛չ որ ոչ ունին ատամունս.. . այլ որ ոչ ունի՝ յորժամ բնաւորեցաւն ունել. քանզի ոմանք ի ծննդեան ոչ երեսս (այսինքն աչս) ունին, եւ ոչ ատամունս. այլ ո՛չ ասին ո՛չ ժօռատք եւ ոչ կոյրք։ Ի պակասութենէ յունակութիւն անկար է փոփոխումն լինել. քանզի ո՛չ կոյր եղեալ ոք՝ դարձեալ վերատեսաց, եւ ոչ ժօռատ՝ ատամունս բուսոյց. (Արիստ. հակակ.։)

Եւ ո՛չ ժօռատ (ասեմք) զհամբակ եւ զարդի եւս ծնեալս, եյլ յորժամ ամանակն պահանջեսցէ, յայնժամ ասին ժօռատք արդեօք. (Անյաղթ անդ։)

ԺՕՌԱՏ կամ ԺԱՒՌԱՏ. Որպէս Ատամնատ. (ի ժաձռ կամ ժեռ. ռմկ. կեռիք) νωδός edentulus, dentibus carens. Պակասեալ յատամանց. որոյ թափեալ են ատամունք. ակռաները թափած. ակռապլիկ.


Իդոս

s.

idea, kind, sort, form, model;
—ք, Ides.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ըստ հռովմէական տոմարի՝ մարտ, մայիս, յուլիս և հոկտեմբեր ամիս-ների 15-ը կամ միւս ամիսների 13-ը». Տո-մար. թղթ.

-Յն. *εἰδος կամ *ίδος ձևից, որոնց յոգնակին է εἰδοί, ἰδοί նոյն նշ. փոխ առ-նուած է լտ. idus հոմանիշից, որից նաև ֆը-րանս. les ides, գերմ. die lden ևն։-Հիւբշ. 350.

NBHL (2)

Պղատոնեանքն՝ (եդին) աստուած, եւ հիւղ, եւ իդոս. որ առաջին՝ նիւթ է, եւ երկրորդն՝ առանձինն ինչ ուրուք։ Պղատոն որ աստուածն եւ հիւղ եւ իդոս դնէ էութեամբ, ցուցանէ թէ կերպարանաց արարիչ աստուած ... որպէս աստուածն էութեամբ էր, նոյնպէս հիւղն եւ իդոսն, որ է առանձինն ինչ ուրուք, որպէս աստուծոյ արուեստագիտութիւնն առանձին էր. (Եզնիկ.։)

ԻԴՈՍ 2 յն. αἰ εἱδοί, εἱδών idus, iduum, idibus. Հնգետասաներորդ օրն մարտի, մայիսի, հուլիսի, հոկտեմբերի, եւ երաքտասաներորդն այլոց ամսոց. (Տօմար.։ Թղթ։)


Իլ, ոյ

s.

spindle;
— փաթութեալ, — մի լի, spindle-ful;
իլոյ տալ զմատունս, to twirl the spindle.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. «թել մանելու գործիք» Առակ. լա. 19. ռամեական ձևն է իլիկ, ո, ի-ա հլ. Ոս-կիփ. Յայսմ. Գնձ. Կանոն.-ՆՀԲ հետևցնելով լուսանցագրութիւններից՝ կարծում է որ կայ նաև լոյ ձևը։-Նորակերտ բառ է իլենի «evo-nymus latifolius բոյսը» (տ. Տիրաց. Con-tributo § 302), իբր թրգմ. թրք. հոմանիշ iy aγaǰə բառի, որ ծագում է iy «իլ» բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Գոր. Երև. Մկ. Ջղ. Վն. Տփ. իլիկ, Մրղ. Սլմ. իլիկ', Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Մշ. իլիգ, Ղրբ. ի՛լիգ՝, Խրբ. իլիք՝, Ասլ. իլիգ, ի-լիյ, Ագլ. է՛լիկ', Ոզմ. էլէկ.-նոր բառեր են իլկամէջ, իլկատուն. -այս արմատից եմ հա-մարում նաև Ղրբ. լըպո՛ւտիկ կամ ըլըպո՛ւ-տիկ տալ «շարունակ ման գալ, պտտուիլ» (իբր *իլապուտիկ, իլի պէս պտոյտ գալ)։

ՓՈԽ (borrowing) Չաղաթ. [arabic word] ileng «իլ», որ ոստ Будaгoвъ 2, 365 չունի համապատասխան ուրիշ թաթարական ձևեր։

NBHL (2)

ԻԼ ἅτρακτος fusus, jaculum. որ եւ ԻԼԻԿ. Գործի մանելոյ, որով ձգի յաղեկատէ ոստայնն կամ թելն, եւ զերկայնեալն փաթութէ զիւրեւ. իլիկ, իկ.

(Յօրինակս ինչ գրի ի լոյս, կամ ի լոյ, որպէս թէ, Իլն ասիցի եւ Լոյ, լոյք, ի լոյս. է՛ որ դնէ ի լուսանցս՝ իլկոյ)։


Իղձ, ըղձից

s.

desire, wish, will;
prayer;
avidity, eagerness;
magician, sorcerer, foreteller of events;
guessing, divination, prophecy;
— լինել, to wish for, to envy, to covet, to desire eagerly, to burn with envy, with impatience, cf. Փափագեմ;
— առնել, cf. Աղօթեմ;
լնուլ զիղձս իւր, to satisfy one's desire, one's curiosity.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Տէրվ. Նախալ. 60 հյ. բաղձ, լատ. e-geo «կարօտիլ», յն. ιχαναν, սնս. ih ձե-ւերի հետ՝ հնխ. agh, igh արմատից։ Հիւնք. աղցք բառից։ Patrubány ՀԱ 1906, 344 յն. ἐλάω «մղել», լտ. aia-cer «շուտ», գոթ. aljan, գերմ. eiicii «շտապել» բառերի հետ։ Karst. Յու-շարձան 419 թթր. dilek «իղձ», 427 til, dil «լեզու, բառ»։ Petersson. Ar ս Arm. Stud. 129 դնում է արմատը *իղ-, որ կցում է սանս. isáti «փափագիլ», ičchá«փափագ», հբգ. eisca «պա-հանջ» բառերին և նախաձևը համարում է հնխ. is-lo-. կամ միացնում է յն. ἀχήν «կարօտ», ἠχήνες «աղքատ», ήχάνω «մուրալ», զնդ. āzi-«ագահութեան դե-վը», պրս. āz «ագահութիւն». սանս īhate «փափագիլ» բառերին և արմատը դնում է հնխ. ig'h, որ պիտի տար հյ. *իձ.-երկու դեպքում էլ (իղ-կամ իձ-) ազդուելով գեղձ բառից՝ դարձել են իղձ։-Մառ ИАН 1914, 363 վրաց. մղդելի «քահանայ» բառի հետ.

NBHL (8)

ամենայն մարդիկ իղձք առնելով՝ զձեռսն յերկինս վերաձգեն. (Արիստ. աշխ.։)

Իղձք լինէին վաղվաղակի զհրամանն կատարեալ. (Եղիշ. ՟Բ։)

Ամաչեսցեն երազատեսքն, եւ ծաղր կացցեն իղձքն. (Միք. ՟Գ. 7։ Իղձքկիւսոյ հմայից դիւթութեան յարուցանեն զսամուէլ. Մագ. ՟Ժ՟Զ։)

ԻՂՁՔ. գ. μαντεῖον vaticinium Ըղձութիւնք. դիւթութիւնք. գուշակութիւնք. պատգամախօսութիւնք, եւ տեղիք նոցա.

ԻՂՁ, ըղձի, ձիւ կամ ձաւ, ձից. գ.ա. μάντης vates, hariolus Ըղձապատում. հարձուկ. սուտ գուշակ. դիւթ, այր կամ կին.

Յամենայն տեղիս իղձքն նոցա (դիւաց) յամօթ եղեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)

Օտարութիւն է այնուամենայնիւ դիցն դրօշելոց ... քակտումն է յայտնապէս ուրուական ըղձիցն անտառաց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

ԻՂՁ. Ըստ համաձայնութեան յունին εὑχή , եդեալ որպէս Աղօթք. oratio, preces, votum.


Իննսուն, նսնից

adj.

ninety.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. «90» Եզեկ. խա. 12. Ա եզր ը. 66. Բ. մակ. ը. 11. որից իննսնամեայ Նն. ժէ. 17. իննսնամեան Բ. մակ. զ. 24. ին-նըսնեմեան Կիւրղ. ծն. իննսներորդ Սհկ. կթ. արմ. ևն. կայ նաև ըննսունամեայ Վրք. հց։

= Բնիկ հայ բառ. միւս հնդևրոպական ցե-ղակիցներն ունին՝ սանս. navati, թոխար. numka. ñuñka, զնդ. navaiti, պհլ. navat, փարս. nawāt, պրս. [arabic word] navad, աֆղան. nevi, navē, բելուճ. navai, քրդ. nud (Horn § 1049), յն. ἔνενὴϰοντα, հոմեր. ἐννήϰοντα (Boisacq 252), լտ. nonaginta (սաան. no-venta, ռում. nouedeci, իտալ. novantal ռուս. дeвяноcтo, բուլգ. devendesét, չեխ. devadesát (Berneker 189), լիթ. devynios, գոթ. niun tē̄hund,հբգ. niunzo, գերմ. neuun-zig, անգլ. ninety ևն, որոնք դժուար է միա-բանել իրար հետ։ Հայերէնի ամենամօտիկ ձևն է հոմեր. ἔννήϰοντα։

NBHL (2)

Էր յայնժամ կռիտիաս գրեթէ հուպ ամաց տննսնից. (Պղատ. տիմ.։)

ἑννενήκοντα nonaginta ինն անգամ տասն. տասամբ պակաս քան զհարիւրն. ըննսուն. տօքսան.


Գերի, րեաց

s.

captive, slave, prisoner;
— վարիլ, to be prisoner;
— ունել, to keep prisoner;
— վարել, to bring captive.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(-րւոյ, -եաց) «գերի. 2. գերինե-րի խումբը» ՍԳր., որից՝ գերել ՍԳր., գերե-դարձ Ես. ժդ. 17, Բ. մկ. ժ. 1, գերեկից Հռ. ժղ. 7. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ, գերեվար Յոբ ա. 15, Ես. ժդ. 2. Դ. թագ. ժթ. 25. Սղ. ճլզ. 3, գերիչ ՍԳր., գերութիւն ՍԳր., մարդագերի Ծն. լդ. 29։ Յետին ժողովրդական ձև է գերէկ «թշուառ, խեղճ», որ գտնում եմ Յայսմ. մար-տի 22, էջ 598 բ. (Իսկ գերէկ մայրն (ս. Կոյ-սի համար է ասում] սակաւ քայլէր և անկա-նէր ի վայր)։ Ուշ ժամանակի բառ է նաև գե-րոյ տէր «անձ՝ որի մերձաւորը գերի է այ-լազգիների մօտ». հմմտ. «Յօտար աշխարհէ եպիսկոպոս, վարդապետ կամ երէց, կամ գե-րոյ տէր, առանց թեմի եպիսկոպոսի մի՛ շըր-ջեսցեն կամ շինեսցեն, այլ նորա հրամանաւ՝ ըստ պատշաճի» Կիր. 170 (նոյնը Կանռնա-գրքի մէջ՝ էջ 175). «Եւ կինն այն հարցեալ ա-սաց թէ ի՛նչ մարդ ես, և նա ասաց թէ ես ե-րէց եմ և գերոյ տէր» Յայսմ. յունվ. 3.-Պարտաւի ժողովի վերոյիշեալ կանոնի ի-մաստը հասկանալու համար պէտք է նկատի ունենալ, որ գերետէրերը շրջում էին, փող հաւարում և բերում իրենց գերիներին ազա-տում։ Կանոնն արգիլում է, որ գերոյ տէրերն առանց թեմի եպիսկոպոսի թոյլտւութեան չշրջին և ժողովարարութիւն չանեն։ Վերջին դարերում զերետէրերը ժողովարարութեան իղթեր ստանում էին էջմիածնի կաթուղիևոս-ներից և այն էլ որոշ ժամկետով. հմմտ. Սի-մէոն կաթուղիկոսի յիշտակարանը, Դիւան, Գ. էջ 595, 692, 721, 733, 765, ԺԱ. էջ 42 66, 108 ևն, որտեղ բերուած են սևռևտեսև րին տրուող ժողովարարութեան թղթերի բո-վանդակութիւնները (Թադէոս Աւդալբէգեան նամակ 1927 թ. ապրիլի 14)։ Նոյնպիսի գե-րոյ տէրերի յիշատակութիւնն ունի նաև Դրնղ. էջ 486, 489 և 608։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ver «կապ, չուան, չուանով կապել» արմատից, ի մասնիկով, իբր «կապեալ»։ Յեղակից ձևերից յիշում ենք միայն լեթթ. werens «թել», լիթ. virtinis «թակարդ», virvē «չուան», apvarē «կապ». հպրուս. wirbe «հաստ չուան», հսլ. obora (*ob-vora «չուան»), ռուս. oбopa «կապ», вepиra, вepyra «շղթայ», вepèвкa «չուան». յն. ἀρτάνη «չուան թակարդ», ալբան. avarī' «միասին» (ի-ր թէ «ընդ-կապեալ») (Po-korny, 1, 263-6). սրանց միացնել պէտք է թերես յն. ἀεἰρω «' ապել, կցել» (այլ է ἀέιρω «բարձրացնել», որին միանում է հյ. սեր «վեր»), որից յառաջանում են τετραορος «չորոցք, չորս ձի լծուած», συνωρίς «ամոլ (յատկապէս իրար կապուած մի զույգ ձի), զոյգ, ոտնակապ, ձիակապ», συνկορος «միա-նին կապված, միացած ամուսին», ταράορος «մօտիկ կապուած կամ լծուած», ἀπάορος «բաժանուած» ևն (Boisacq, 15)։-Աճ.

Brosset, JAs, 14 (1834), 383, սանս. grah, վրաց. քիրա «վարձք» և պրս. [arabic word] girev «գրավ» բառերի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 477 զնդ. gar, aibigar «բռնել»։ Մորթման, ZDMG, 26, 551 բևեռ. garri։ Սրա համեմատ նաև Մասիս. 1872, փետ՛՛ 1, ︎ 1196 և Սիօն. 1872, K 2, էջ 40 դնում են բևեռ. դարի «գերի»։ Տէրվ. Նախալ. 54, 80 սնս. har, harana, հայ. ձեռն, ընձեռել, յն. čεἰρ, γειρός բառերի հետ՝ հնխ. ghar արմատից։ Հիւնք. յն. ϰαριϰός «Կարիա-զի» ձևից։ Bugge, KZ, 32, 36 յն. εἰρερος «գերութիւն» բառի հետ՝ գ լա-ւելուածով։ Meillet, MSL, 8, 290 հնխ ger «բռնել» արմատից. որի gor, gr ձայնդարձներն են՝ զնդ. gar, aibigar «բռնել», ալբան. ngrē «վերցնել», հսլ. grusti, ռուս. gorsti, լեհ. gars'c' «մի բուռ», յն. ἀfείρω «վերցնել, բարձրաց-նել»։ Հիւբշ. չէ իսկ յիշում այս մեկնու-թիւնը, որովհետև ըստ օրինի հնխ. ger պիտի տար հյ. կեր։ Patrubány, SA 1. 210 յն. ονρος «պահապան», οραω «տեռնել, նայիլ», հբգ. wara «խնամք», որով հնխ. ver-lo «պահապանին պատ-

կանեալ» ձևն է դուրս բերում և նրա-նից էլ դնում է հյ. գերի։ Andreas և Scheftelowitz. BВ, 29, 67 պհլ. gir, պրս. gīrem, giriftan «բռնել» բառից փոխառեալ։-Lidén, Arm. Stud. § z2 իռլ. fuar (fo-fuar), frith (fo-frith) «գտնել» բառերի հետ, որոնց նախնա-կանը դնում է հնխ. ve-ur։-Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. garas «ստրուկ»։ Karst, Յուշարձան, 404 սումեր. gara «ստրկութիւն», gir «երկնակամար», 120 ալթայ. kur «գօտի»։ Meillet, BSL, K 79, էջ 9 յն. ἀείρω «բարձրացնել» բառին է կցում հյ. գեր (վեր) և զերի, ըստ որում յոյն բառի նախաձևն է հնխ. uer։ Այս մեկնութիւնը շատ յար-մար է գեր բառի համար, բայց իմաս-տով անհամապատասխան է գերի բա-ռին, գերի բառին շատ յարմար է յն, αἰρέω «ձեռքով բռնել, մէկից մի բան խլել, որսի կամ կռուի մէջ բռնել, գե-րել, գերի բռնել, *տիրանալ, նուաճել». սակայն ձևով անյարմար է, ըստ որամ նախաձայն f չունի (Boisacq, 28)։ Պա-տահական նմանութ ուն ունի նաև կա-բարդին. յղ'ար «գերի»։ Հմմտ. նաև վրաց. ვერება գերեբա «զարնել, քշել, վանել, պաշտպանուիլ», որի հետ չգի-տեմ թէ կապ ունի՝ ვერი գերի «խորթ որդի» (գործածական նաև Տփղիսի հա-յոց բարբառում)։

NBHL (5)

Գերի վարեցաւ եղբայրն իւր զովտ։ Մինչեւ յանդրանիկ գերւոյն (իգական)։ Որ էր գերի եկեալ յԵրուսաղէմէ։ Գերի գայցէ։ Քարոզել գերեաց զթողութիւն։ Զամենայն սպաս ցանկալիս նոցա զոսկւոյ եւ զարծաթոյ գերի առեալ բերիցէ յԵգիպտոս.եւ այլն։

Նմանութեամբ.

Դարձուցանել զամենայն գերի ի բաբելոնէ ի տեղիս յայս։ Թուղթ ի բաբելոն առ գերին. (Երեմ. ՟Ի՟Ը. 6։ ՟Ի՟Թ. 1։)

Նստուցանել զգերին հրէից ի քաղաքտի Շամիրամայ։ առաւել քան զարդոզեան գերին ածէ ի հայս. (Խոր. ՟Բ. 18. 50։)

αἱχμάλωτος captivus Կալանաւոր վտարանդեալ յօտարութիւն, կամ յափշտակեալ ի ստրկութիւն. որպէս եւ անասուն, եւ ինչք անկեալ ի ձեռս թշնամեաց, եւ մատնեալ ի տառապանս.


Գերմաստ, ոյ

s. bot. lupine.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

կամ գերմաստի, գերամաստի «մի տեսակ անտառային ծառ է. մարդաչափ բարձրութեամբ, կարմրագոյն կեղևով՝ որ կարծես գործուած է. ամուր փայտ ունի. պատրաստում են մահակներ ու ճպոտներ. երկար ժամանակ այդ ճպոտները դալար են մնում. լտ. viburnum lantana L, ռուս. гоp-новинa, ֆր. viorne» (Տիրացուեան, Cont-ributo alla flora dell' Armenia, էջ 100, Анненковъ, էջ 378բ) Բժշ. Գաղիան. (մեկ-նում են իբրև յն. թերմուկեղոս, արաբ. ալ ստաբան, աստբան). տե՛ս և ՀՀԲ, Նորայր, Բառ. ֆրանս. 762բ, ՀԲուս. § 470, Ուղու-րիկեան ԳԲ էջ 320 և 1405։

= Բառիս հետ նոյն են թրք. germašid (ոստ ՀՀԲ), kermaša (ըստ Տիրացուեան, տե՛ս անդ), թրք. գւռ. Տփ. garmašov (ըստ Aи-неиковь, անդ), թրք. գւռ. (Երև. gärmāso (ինչպէս ստուգեցի անձամբ երևանցի թուր-քերի մօտ), արաբ. քէրկէշէտ (Նորայր), քէր-մէշիք կամ վէքմէշիք «lentisque» (Ուղուրի-կեան՝ անդ), որոնք բոլոր նշանակում են նոյն բոյսը։ Այս ձևերից ո՛չ մէկը չգտայ Կա-մուսի արաբերէն, Գէորգ դպրի պարսկերէն և Будаговъ-ի թաթարերէն բառարանում։ Ուստի կարելի չէ ասել, թէ ի՛նչ յարաբերու-թիւն ունին հայերէնի հետ։ Որովհետև հա-յերէն ձևը կարելի է ստուգաբանել իբրև գայլի մասրենի կամ կարմիր մասրի (հմմտ. տակը՝ գւռ.)։ Այս դեպքում վերի բառերը պի-տի լինին հայերէնից փոխառեալ. ապա թէ ոչ՝ հակառակը։-Աճ. lianihus tuberosus»). Գնձ. կիլիմաստրի (Ազգ. հանդ. Ե. 292), Ղզ. կրմրաստի. կայ նտև Լ. Ղք.։-Aиненковь իբրև հյ. ձև յիշում է kialamasli։

NBHL (1)

ԳԵՐՄԱՍՏ. որ եւ ԳԵՐՄԱՍՏՈՅ կամ ԳԵՐՄԱՍՏՈՅ ՊՏՈՒՂ ասի. Ընդեղէն ինչ. ըստ յն. թէրմօս. θερμός lupinus. (Բժշկարան.։)


Գզաթ, ու

s.

fleece, wool.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

= Ասոր. [arabic word] gezzeϑā «գեղմ, բուրդ», որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] ) gizzā, [hebrew word] giz-zaϑ «խուզուած բուրդ». արմատն է ասոր. ❇ gaz «բուրդը խուզել» (Brockelm. Lex. syr. 52բ), եբր. [hebrew word] ) gzz «բորդ կտրել, իբր սուգի նշան մազերը խուզել, ծամերը կըտ-րել», ասուր. gizzԱ «բուրդ խուզելը», gā-zazu «կտրել, խուզել», bitgzzzu «գզրարի խանութ» (Muss-Arnolt, Ass.-engl. Hand-wb. 214), արաբ. ❇ jazž «բուրդ կտրել, խոտ հնձել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 164) Այս բոլորը ցոյց են տալիս, որ բառը բնիկ սեմական է։-Հիւբշ. 302։

Առաջին անգամ Schröder, Thesaur.

ՆՀԲ արմատն է գեզ, լծ. խզել։ Էմին, Oтвeтъ Ilaтканова, Մոսկուա, 1874, էջ 24, գեզ բառի հետ։ Lagarde, Arm. St, § 479 գզաթ բառին է կցում։ Հիւնք. զզաթ-ից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 41 գեզ, գիծ, կիծ, կիճ ձևերի հետ։ Րarst, Յուշարձան, 419 և 428 խզել բառի հետ՝ թաթար. uz, 5z, ós, os. luz «խորտակել»։ Petersson, Ar u. Arm. Stud. 132 պրս. gazidan «կծել», gaž-dum «կարիճ», սանս. va-haka «թունաւոր մի տեսակ միջատ», լիթ. vèžys, լեթթ. vēfis «խեցգետին» բառերի հետ՝ հնխ. ueg'h «խթել, խայ-թել, կճմթել» արմատից։ Petersson ենթադրում է թէ զզել բառը փոխել է իր իմաստը ազդւելով զզաթ «բուրդ» բառից։

NBHL (2)

Գզաթ մի ասուի։ Անձրեւ ի վերայ գզաթուն։ Էջ ցօղ ի գզաթէ անտի։ Փորձեցից միւսանգամ գզաթուն, եւ եղիցի միւսանգամ ցամաքութիւն ի վերայ գզաթուն միայնոյ. (Դատ. ՟Զ։)

Քամեաց զջուր ի գզաթէ անտի. (Եղիշ. դտ.։)


Գէզ

cf. Գեզ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«լուսնի, արևի կամ ակնեղէնի վրայ երևցած արատ, սև բիծ, ճեղք» Շիր. հրտր. Պտև. էջ 50, որից փոխաբերաբար՝ «կաս-կած, տարակոյս» Ոսկ. յհ. ա. 12 (Մի՛ ինչ գէզ առ սակաւիկ մի ի ներքս մնասցէ. այլ դիւրաւ մարթացէ զբազմաց միտս հածել), Եղիշ. այլակ. 218 (այս իմաստը չունի ՆՀԲ). -ածանցներն են՝ անգէզ «առանց գէղի կամ սպիի, անարատ, միապաղաղ» Շիր. 5Ս. 54. Վրք. շնորհ. 39. Դիոն. ած. Մագ., գի-զակն «արևելեան ժամացոյցով գիշերվայ ժամը 8» (իբր թէ «արևի աչքի գզուիլը՝ ճեղ-քուիլը, լոյսի մօտենալը» (ըստ Ս. Վ. Նազա-հէթեանի, Պատկեր, 1893, 160)։ Այս արմա-տի միւս ձևերն են՝ 2. ԳԵԶ «պատառուածք» Վրդն. ծն. որից գեզութիւն (և ո՛չ թէ գիզու-թիւն, որից հետևում է, թէ արմատն է գեզ) «ադամանդի վրայ բիծ» Ագաթ., «քարի վրայ ճեղք, ճաթածի գիծ, ճաք» Խոր., գեզիւ «յե-տին մտքով» Կնիք հաւ. էջ 7.-3. ԳԻԶ. ար-մատ առանձին անգործածական, որից ա-ծանցուած են՝ գզել «պատառոտել, ծուա-տել, մարմինը պատառ-պատառ անել, ճան-կերով քերթել, կտրտել» Եփր. պհ. Անան. ե-կեղ. Պղատ. օրին. Սարգ. Յայսմ. արդի լեղ-ուի մէջ «բուրդ գզել». այսպէս և բրդգզետլ կամ բրդագզեալ «գզգզուած հագուստներով» Սարգ. Կանոն., որից նաև անգիզ «չյօշոտ-ուած» Սասն. 68։ Այստեղ են պատկանում նաև գզիլ «կռուիլ, վիճիլ» ԱԲ և գզեալ «ցնո-րած, ափեղցփեղ խօսող» ԱԲ, որոնո հետ հմմտ. գւռ. գզվտիլ Արբ. Եւդ. Պլ. «իրար հետ կռուիլ», գզզուած Երև. «բզկտուած. 2. ցնդած, խռֆած, զառամած», գզզնիլ «ցնդիլ, ծերութիւնից ցնորիլ»։ Արմատի կրկնաւորներն ունին գաւառականները՝ գրզ-գըզել և գզզել ձևերով (տե՛ս վերը գզել բա-ռի տակ). վերջին գզզել ձևով հնից գտնում եմ հետևեալ վկայութիւնները. «Այնչափ հա-րին, մինչև ամենայն մարմինն գզզեցաւ» Յայսմ. մրտ. 5, «Գզզեցին զմարմին նորա» Ցայսմ. փետ. 18, «Բոլոր մարմինն զազրու-թեամբ գզզեալ հերձոտեցաւ» Վրք. իլար. 123։

ՆՀԲ համարում է գէզ արմատ գզելոյ, լծ. թրք. kecmek «կտրել», արաբ. [arabic word] qat «կտրել»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 41 գիծ, գիզ, կիծ, կիճ ձևերի հետ.

իսկ Արիահայ բռ. 116 պրս. ❇ gaz «խածնել»։ Lidén, Arm. Stud. 70 հա-ն. իսլ. gjogur «ժայռերի ճեղք՝ որտե-ղից ջրերն են հոսում, ժայռերի մէջ նեղ անցք», սրանց ընդհանուր գերմա-նական ձևն է ghegh-ura. հայերէնը ծագում է հնխ. gheg'h արմատից, ուր առաջին gh ձայնը ըստ Meillet-ի օրէն-քի (MSL 13, 243) ջ դարձած չէ, այ մնացել է զ՝ յաջորդ զ-ի պատճառաւ։ Karst, Յուշարձան, 418 թթր. bes, bet, bis, bic «կտրել, ձևել» կամ kes «կրտ-րել», չաղաթ. kesek, կրկիզ. kezu, ալթայ. kezek «մաս, բաժին, կտոր»։ Պատահական պէտք է համարել ասոր. [arabic word] gāz «ոչխարի բուրդ խուզել»։

NBHL (3)

Նոյն ընդ ԳԵԶ. արմատ Գզելոյ. Գզեալ կամ գծեալ նիշ ի բնէ. բիծ, արատ, իբր ճեղքուած կամ սպի.

Գունդ բիւրեղ, որ գէզն կամ սպի ունի, ոչ կարէ հեղուլ բորբ շող լուսոյ։ Այն որ գէզն երեւի ի լուսինն. (Շիր.։)

Գէզ, երեւան. գուցէ իբր ծակ կամ պատառուած, ընդ որ երեւի ինչ։


Գէշ, գիշոյ, գիշոց, գիշուց, գիշի

s. adj.

corpse, carrion, dead body;
bad, ill;
— արկանել, to devour or make beasts eat.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. (նաև ի, ուց) «դի, ղիակ, շա-ղիղ» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ., «բզիկ, բզկտուած մարմնի կտոր» (այս նշանակութեամբ ու-նինք միայն գէշ գէշ պատառիլ «բզիկ բզիկ՝ կտոր կտոր լինել» ոճը՝ Դան. ժդ. 41), որից լայնաբար «մի կոտրած բանի կտոր, կտոր-տանք» Ճառընտ., որից գէշագէշ «բզիկ բը-զիկ եղած» Բ. մակ. ժե. 33, գազանագէշ «գազանաբեկ» Գ. Մակ. զ. 24, հոգեգէշ Կա-նռն. Մաշև.. գիշակեր Եզն. Վեցօր. 161. Ոսկ. նին., գիշախանձ Կոչ., գիշատել Փարպ. Խոր., գիշել «պատառոտել» Մխ. դտ. Մագ., գիշա-գէշ Մանդ. ևն, որոնցից ենթադրուած է սխալմամբ գիշ «գէշ, դի» ձևը՝ Եփր. աւեա. Յետնաբար բառս ստացել է «յոռի, վատ, գէշ» նշանակութիւնը՝ ինչ. Վրդն. ծն. Սիւն. քեր. 208. Թլկր. 41. Մխ. բժշ. 140. իմաստի զարգացման իբրև միջնորդ հմմտ. գիշանոտ «դիակի հոտ ունեցող, ժանտահոտ» Մամիկ. Վստկ., գիշահոտութիւն «ժանտահոտութիւն» Վստկ.։ Բառիս համար մի նոր վկայութիւն ունի Մծբ. 384 «Եւ հազիւ մեծաւ աշխատութեամբ զերծանին ճիրանք նորա իբրև առիւծու, ի գիշէ իւրմէ». (ի հլ. բցռ. ի գիշէ. տպուած է ի գիլէ. ուղղում եմ ի գիշէ. ըստ որում ասորի բնագիրը (հրտր. Graffin, 704) ըստ համե-մատութեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապա-լեանի (անձնական) ունի «ճիրանք նորա՝ որ-պէս առիւծու՝ (որ) ի վերայ որսին իւրոյ»)։ Գէշ «դիակ» իմաստից «գէշ, վատ» նշանա-կութեան անցման համար իբր գեղեցիկ միջ-նորդ է ծառայում Սվեդ. գ'իշ, որ նշանակում է «պիղծ, հոտած» և գործածւում է միայն շան կամ արծիւի միսը որակելու համար. այս օրինակով ասւում է նաև հոտը գիշ է «գի-շահոտ է», բայց առանց «վատ կամ տգեղ» իմաստի։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 94 զնդ. vaēša «փտիլ, ապականիլ» հբգ. wesanen «փտիլ, նեխիլ» բառերի հետ՝ կամ իբր բնիկ և կամ իրանական փոխառութիւն. իսկ գէշ «վատ» կապ չունի սրա հետ, այլ ծագում է գարշ բառից։

Bötticher, Wurzelforschungen, 23 սանս. viš։-Տէրվ. Altapm. 29 սանս. ghas «լափել, գիշատել» ևն։ Canini, Ft. étym. էջ 91 սանս. kaš «սպանել» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշ-խրհ. գրակ. 194 պրս. ❇ kež կամ ը︎ keǰ «թիւր»։ Հիւնք. կեշտ բառից։ Հիւբշ. 435 թէև շատ նման է ձևով, բայց կապ չունի, ասում է, լտ. vescor «սնա-նիլ», vescus «ուտող, նիհար, ճռզած»։ Patrubány, SA, 1, 312, հունգ. kese-lyū «արծիւ» մեկնում է «գիշակեր», իբր հյ. գէշ բառից։ Karst, Յուշարձ. 422 յօշել բառի հետ։ Մառ, ЗВО, 18, 167 և ՀԱ, 1921, 81, գեշ «լոռի» հա-նում է գարշ բառից։ (Նոյնը յետոյ, Ֆնտգլեան, ՀԱ, 1926, 489)։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 59 զնդ. vaema «ծառի ճեղք», ռուս. ваять «քանդակել, դրուագել, կոփել», սանս. veçf «ասեղ» բառերի հետ՝ հնխ. uoik'-uo ձևից։ Պա-տահական նմանութիւն ունին ավար. guešau «գէշ, չար», gešabugu «գէշ, վատ»։

ԳՒՌ (dialectal) Պլ. Տփ. գէշ, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'էշ, Ոզմ. գ'եշ, Ասլ. գ'է՝շ, Հմշ. կէշ, Ղրբ. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. կ'էշ, Ննխ. Ռ. Տիգ. քէշ, որոնք նը-շանակում են «յոռի, վատ» կամ «տգեղ, այ-լանդակ» և կամ «անբարոյական, բոզ»։ Նոր բառեր են՝ գէշնալ կամ գէշանալ, գէշբուկ, գէշութիւն, գիշագրող, գիշան, գիշոտուիլ «մէկի հետ գժտիլ»։-Թրքախօս հայոց մէջ գտնում ենք Ատն. գէշլէնմէք «շուտով բար-կանալ» (տե՛ս Արևելք, 1888, նոյ" 8-9)։

NBHL (6)

Զոգիս բարեկամացն տեսանեն անկեալս, եւ քան զիշոյ գիշով եւ՛ս չար զանց առնեն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։)

Ի վերայ գիշի կամ գիշուց իջանել. (Ոսկ. ՟Ժ՟Դ։ Երզն. մտթ.։)

Կամ Խեշերանք իրաց անկելոց իբրեւ զգէշ.

Յորժամ գոյն գէշ եւ թուխ զգենուն օդ եւ երկիր, գիշեր կոչի. (Վրդն. ծն.։)

ԳԷՇ ԳԷՇ. ԳԷՇԱԳԷՇ. մ. Յօշ յօշ. պատառ. գիշատմամբ. բզիկ բզիկ, բզըքտելով.

Մանր մանր կոտորեալ զայս թռչնոց գէշագէշ (յն. մասն մասն) ջամբեցից. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 33։)


Գէջ, գիջի, ոյ

adj.

humid, moist;
lewd, libidinous;
— ականջաց, ear-wax.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «խոնաւու-թիւն, թացութիւն» Երեմ. խը. 18, «խոնաւ, թաց» Եփր. երշտ. 200. Փիլ. Արիստ. Նիւս. կազմ., «վաւաշոտ, ցանկասէր, անառակ» Փիլ. Նիւս. կազմ. Յճխ., «ականջի աղտ» Վրք. հց. Ա. 57, որից գիջութիւն «խռնաւու-թիւն, թացութիւն. 2. ցանկասիրութիւն, պրղ-ծութիւն» ՍԳր., գիջագոյն «վազող (աչք)» Ծն. իթ. 17 կամ գիջակն Ոսկ. բ. կոր. Կոչ. 114, գիջագործ Կոչ. 404, գիջալից Մծբ., գի-ջին Խոր. Նեղոս., գիջանալ «ջրոտիլ (աչքը)ո Եղիշ. Վրդ. ծն., «խոնաւանալ (հողի)» Ա-րիստ. աշխ., «անառակիլ» Խոր. Փարպ. գը-րուած է գէճ Վեցօր. 173, որից ունինք գէ-ճակունք Կոչ., գիճագոյն, գիճական ևն։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g2hoidh-io-ձևից սրա հետ հմմտ. հսլ. židukù «ջրոտ, թառ». židosti «խոնաւութիւն», սլով. židèk «հե-ղուկ, ջրալի, ճկուն, դիւրաթեք», խորվաթ. židak «հեղուկ», սերբ. židak, žitka «հե-ղուկ, ջրալի, ճկուն», židina «ջրալիութիւն, անխինութիւն (ապուրի, կաթի համար ա-նուած)», ռուս. жидкiи «հեղուկ, ջրալի, ճկուն», жижe «աւելի հեղուկ, ջրալի», жи-кa «հիւթ, հոյզ», жидять «հեղուկ ջրալի լինել, ջրիանալ», որոնք ծագում են հնխ. g'haidh-ձևից։

NBHL (3)

Ի գէջ յամպ։ Զառ ի գիջոյն բերեալ արտաշնչութիւնքն։ Առ մուտս դիջոցն։ Գիջոյն մաքրագոյնն, եւ հրոյն նրբագոյնն. (Փիլ.։ Արիստ.։ Նիւս. կազմ.։)

Ա՛յլ են անխուզ գիջին երազք, եւ ա՛յլ համեստ պարկեշտին. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե։)

Զգէջ այր։ Գէջ պղծութեամբ։ Գէջ ախտից կամ ցանկութեան։ Զպղծասէր գէջսն. (Նեղոս.։ ՅՃԽ. ՟Ը։ Մխ. երեմ.։ Սկեւռ. աղ.։ Վրդն. դան.։)


Գէս, գիսոց, աց

s.

hair, head of hair, long hanging hair.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

= Պհլ. gēs, պրս. [arabic word] gēs, [arabic word] gōsu (արդի արտասանութեամբ gis, gisu) «կա-խուած մազեր, ծամ», աֆղան. gēsū «խո-պոպիք», օսս. γēsá, qis «խոզի մազ», քրդ. [arabic word] gisu, ❇ kezi «վարս, ծամ, խոպո-պիք», զազա gšžək «գիսակ», զնդ. gaēsa çխոպոպիք» (Horn, § 950 և Bartholomae, 480)։ Իրանեան բառի ծագման մասին տե՛ս Lidén, IF, 19, 319, ուր ցեղակից են դրւում իռլ. gaoisid «ձիու մազ», յն. χαίτη «գէս»։ Pakornv. 1, 527, բոլորի նախաձևը դնում է ghaites «գէս»։-Այլ է սանս. kēça «գէս», kèçara «բաշ» (որից գնչ. քեցա «գէս», քե-ցաշ «բաշ»)= լտ. caesariēs «գլխի մազ» Walde, 109։-Իրանեաններից փոխառեալ են նաև ասոր. [arabic word] gēs «մազ», կովկաս-ևան յեզուներից՝ վրկ. կուպ. քիս, կայտ. խիզ, խիւրկ. ղիզ «մազ, ծամ» հոմանիշ-ները։-Հիւբշ. 127։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իբր պրս. կիյսու։ ՆՀԲ սանս. քէսա, պրս. քէյ-սու, կիսու։ Peterm. 21 սանս. kēça։ Windisch. 7 սանս. kēça և լտ. cae-saries, Էմին, Истор. Bарданa էջ 66 ռուս. кoca «մազ» բառի հետ, որ սակայն այլ ծագում ունի՝ ըստ Berneker 580. Karst, Յուշարձան, 404 սումեր. gis, guš, kiš «մազ»։ +ԳԻՏ, ի-ա, ի հլ. «գիտակ, գիտուն, գիտ-ցող» Կոչ. Եւս. պտմ., «ծանօթ, ճանչւոր, բա-րեկամ» Եւս. պտմ., «կախարդ, հմայող, քաղդեայ» ՍԳր. Եփր. թգ., «գնոստիկեան աղանդաւոր» Կոչ. 339, «գիտցուած, ծանօթ» Սկևռ. աղ., որից՝ գիտել «գիտենալ, իմա-ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 25, «համարել, կարծել» Ագաթ. Կիւրղ. ծն., «մերձաւորիլ, գուռաւո-րիլ» ՍԳր., գիտենալ «գիտենալ, ճանաչել» Պղատ. օրին. Արիստ. առաք. Նիւս. կազմ., «խառնակիլ, զուգաւորիլ» Նոննոս. Վրռն. օ-ոին., գիտոտել «լաւ գիտենալ» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ), գիտուն ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. Եփր. յես. թգ. և Փիլիպ., գիտակ ՍԳր. Եփր. ծն. Ագաթ. Կոչ., գիտահարց Մծբ., գիտութիւն ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ծն-գիտնական Փարպ. Պիտ., գիտաստութիւն «գիտութիւն» Իմ. իա. 16, արուագէտ Ա. կոր. ա. 10. զ. 10, անասնագէտ Մանդ. Կանոն., մեռելագէտ «մեռելի հետ խառնաևոր» Բառ երեմ. էջ 213 (չունի ԱԲ), երկնագէտ Ոսկ. ես. 335, խորագէտ ՍԳր. Վեցօր., տգէտ ՍԳր., տգիտանալ Ագաթ., տգիտանք Կոչ., չգիտանք Եզն., չգիտուն Սեբեր., յանգէտս ՍԳր. Ագաթ., զանգիտել «վախենալ» ՍԳր., զանգի-տանք «երկիւղ» Սեբեր., անզանգէտ «ան-վախ» Աթան. էջ 556։ Նոր բառեր են՝ գի-տակցաբար, գիտակցական, անգիտակցա-բար, բնագիտութիւն, լեզուագիտութիւն, ձայնագիտութիւն, ձայնագրագէտ, լեզուա-գէտ, աշխարհագրագէտ, բևեռագէտ ևն ևն.

= Բնիկ հայ բառ, որ կարող է գալ հնխ. թէ՛ veid և թէ՛ void ձևից. այս երկուսից են ծագում նաև միւս հնդևրոպական ձևերը, ինչ-պէս ցոյց են տալիս յատկապէս յն. οἰδα և εἰδω։ Այս արմատի նախնական նշանակութիւններն էին «տեսնել, գտնել», որից յետոյ էլ «գիտե-նալ, իմանալ», իբրև արդիւնք տեսած լինե-լու։ Հայերէնի մէջ «տեսնել» իմաստը չէ՛ պահուած, իսկ «գտնել» իմաստի համար յատկացուած է գիտ, գիւտ ձևը, որ միևնոյն ծագումն ունի։ Միւս լեզուներից համեմա-տելի ձևերն են՝ սանս. [other alphabet] vé́da-«գիտեմ», véda-«Ս. Գիրք», vεtti «գիտէ», ῥz -vid (բարդութեաց ծայրին՝ ճիշտ հայերէնի պէս) «-գէտ, գիտցող», vidatha «գիտուն, իմաս-տուն, ջերմեռանդ», զնդ. vaēδa «գիտեմ». յն. fοῖδα «գիտեմ», εἰδω, εἰδον, ἰδε, ἰδοιμι, εἰδομαι «տեսնել, նկատել, քննել», լտ. vldeo «տեսնել», գոթ. witan «գիտենալ», wltaida «նկատել», հբգ. wlzzan, գերմ. wissen «գի-տենալ», weise «իմաստուն», անգլ. wit «զիտենալ», հսլ. vidēti «տեսնել», vêdêti «գիտենալ», ռուս. вeдать «գիտենալ, ճա-նաչել», видeть «տեսնել», вижу «տեսնում եմ», вeдьмa «վհուկ, գէտ», հպրուս. wal-dima «գիտեք», գնչ. վացա «գիտութիւն», վաթաշ «գիտուն, կղեր», հիռլ. ro fetar «գի-տեմ», հիսլ. vitr «իմաստուն», լիթ. yéizd-mi «նայել, դիտել» ևն (Walde, 834, Boi-saqq, 688, Trautmann, 357-8, Kluge, 533, Pokorny. 1, 236-9, Ernout-Meillet. 1062-3). միւս ձևերը տե՛ս գիւտ արմատի տակ, -Հիւբշ. էջ 435։

ՆՀԲ լծ. եբր. իատա՛, յն. իտե՛օ, ի՛տօ, յորմէ լտ. video։-Peterm. 21 սանս. vid։-Windisch. 7 սանս. vid, յն. ίδεῖν, լատ. videre։ Մորթման, ZDMG, 26, 560 բևեռ. uedadubi, իսկ էջ 515 բևեռ. vidini, գերմ. Wissen, յն. εἰδω, հոլլանդ. veten։ -Հիւնք. գի-տել՝ յն. ϰοίτη «անկողին, զուգաւորու-թիւն» ձևից։ Յ. Արշէզ, ՀԱ, 1896, 268 եբր. [hebrew word] «գիտել»։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, ծանօթ. 127, 130 հյ. գէտ «գու-շակ» բառը բաժանելով միւսներից դնում է պհլ. ❇ հոմանիշից, սր գըտ-նում է գործածուած Կարնամակ, ժե. 1-5 և մանաւանդ ժե. 2՝ զետ ու գու-շակ ձևով։ Րлeйe, Cбори. мaтер. Kавк. 31, 6 կիմր. guibit «գիտէ»։

ՓՈԽ (borrowing) Տ. Վ. Պալեան, Բիւրակն, 1898, էջ 712 հլ. անգէտ ձևից է համարում Կեսարից։ թուրք և յոյն ժողովուրդի գործածած angəd բառը, որ նշանակում է «տխմար». օր. gotl be hey angəd adam «գնա՛, ո՛վ տխմար մարդ»։ Ըստ իս կասկածելի է, որովհետև անգէտ բառը հայոց մօտ գործածական չէ։ Աւելի հաւանական է դնել անկուտ բառից, որ փոխաբերաբար Այն. Պլ. նշանակում է «անխելք, անմիտ» (տե՛ս իմ Գաւառական բառարանը, էջ 102)։

NBHL (1)

Ա՛յլ շնորհք տեսանին ի սամփսոն ըստ թուոյ եօթներեակ գիսուց նորա. (Եղիշ. դտ.։)


Գի, ոյ

s.

juniper-tree.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. «մի տեսակ ծառ է. luniperus oxycedrus L (ըստ Արթինեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 60), ǰuniperus macrocarpa S (ըստ Տիրացուեան, Contributo alla flora dell' Armenia, էջ 30, ուր juniperus oxу-cedrus համարում է ցրդի), luniperus com-mιunis՝ L. (ոստ Aннeнковъ-ի բուսաբանա-կան բառարանի, էջ 181), թրք. արտըմ (որ ըստ Aнненковъ 182 է luniperus oxу-cedrus)» Ես. խա. 19, Գ. թագ. զ. 31, 33, Ագաթ. Վեցօր. 92. արդի հայերէնում գոր-ծածական է գիհի ձևը՝ բառ. Երեմ. յաւել. 574.

3 Արշէզ, Բազմ. 1899, 104=վրաց. ղվիա. այս մասին աւելի ընդարձակ տե՛ս գինի բառի տակ։-Lidén, IF, 18 494-8 նախաձևը դնելով *viso-(*vei-so-. *yoiso-) կամ *vito-(*voito-) հա-մեմատում է առաջին պարագային սանս. vèsta-tē «ոլորուիլ, գալարուիլ», լիթ. yys-t-yti «բալուլել», սանս. vès-ká-s «խեղդելու չուան», հհիւս. visk «յարդի կապոց», նիսլ. visk «յարդէ խցան», շվէդ. viska «փոքր աւել»։ հբգ. wisk «յարդե խցան», չեխ. vich նոյն նշ., լեհ. wlecha «ծաղիկների ող-կոյզ», սլով. vèchet «խուրձ» ևն.-

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ղվիա «զիհի», թուշ. ղվիէ խե «գիհի ծառ (Խէ «ծառ» բառով). ըստ Анненковъ-ի Բուսաբանական բառարանի, էջ 181-2 (գրում է rpla, ria, mbia, gywa) նշանակում են ǰunīperus L կամ ǰuniperus sabina L, վրաց. გია զիա «գիհի ծառը» Չու-քինով 321։

NBHL (2)

Ի փայտից գիոյ, կամ գիոց. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 31. 33։)

ἅρκευθος, ἁρκεύθιος junper, juniperinus ռմկ. Գիհի կամ գիհոյ ծառն, եւ փայտ նորա. Տունկ մշտադալար իւղային, անուշահոտ, խիտ եւ կարծր իբր անփուտ. որպէս վայրի կիպարիս կամ կարճ նոճի, սուր տերեւօք. եբր. ղէմզ