to shoot or throw out rays, to beam, to glitter, to shine, to twinkle, to scintillate, to blaze, to flame, to flash, to glitter, to gleam, to sparkle.
· Calfa
Յորժամ որոտմունք ճայթիցեն, փայլատակունք շողայցեն. (Ոսկ. ես.։)
Կամ որպէս Սողալ, սիգալ, սլանալ, լուղիլ, ճեմել, ի վեր երեւիլ.
Յորժամ մանր նաւքն ի մէջ մեծամեծ նաւացն շողայցեն. (Սեբեր. ՟Ը։)
to get warm, to become heated, to burn.
· Calfa
Բացօթեայ ի ձմերայնի եւ յամարայնի, սառուցեալ եւ շողացեալ. (Հ. նոյ. ՟Ի՟Ա.։)
Էր ի տօթ ժամանակին, յորում քարինք շողանային. (Ներս. մոկ.։)
ἑκπυρόομαι candeo, ardeo. Որականալ ջերմութեամբ շողոյ. տապանալ. շանթանալ. տոչորիլ.
cf. Շուայտիմ.
· Calfa
Շուայտանային եւ արբենային։ Որկորստութեամբ շուայտանայցեմք. (Ոսկ. ՟ա. կոր. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Շատ եւ բաւական համարեա՛ քեզ զհարկաւոր կերակուրսն. մի՛ անցանէր, եւ շուայտանար. (Եղիշ. հայր մեր.։)
Բազում արբեցութեամբ շուայտանան, աղքատեաց չըտան. (Գանձ.։)
cf. Երագեմ.
· Calfa
Շուտանալ (կամ շոյտանալ), եւ արթուն լինել. (Վրք. հց. ձ։)
lewd-minded, lustful, inclined to debauchery.
· Calfa
Շռայլամիտ ցանկութիւն կանանց խոտորեցոյց զնա (զսողոմոն). (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
s. mus. andantino.
· Calfa
cf. Շտապաձայնութիւն. ձայն երգոց գնա՛ց կամ յորդորական՝ հակակայ ստեղւոյ.
Երաժշտական չափոց, շտամբաձայնութեան, ստեղնաչափութեան. (Քերթ. եկեղ.։)
s. adj. encyclic, circular.
· Calfa
Որպէս նամակ կամ թուղթ շրջաբերական.
Ի շրջանամակ հաւատանամակ թղթոցն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Խենեշանամ.
· Calfa
Ցոփանալ ամբարհաւաճութեամբ. խենեշանալ յանձնապաստանութեամբ. սնոպարծիլ. փքանալ. յոխորտալ. խրոխտալ.
Եւ եթէ ուիցիմք բան եւ շնորհք վարդապետութեան, մի՛ շփասցուք այնուիկ։ Տե՛ս զմեծանձնութիւնն. զի յոլով մասն ամբոխին զարմացեալս ընդ իւր ունելով՝ ո՛չ շփանայ, այլ հեզութեամբ ընդ խիստսն բարբառի։ Ոչինչ էր մեծ (այսինքն դիւրին էր) շփանալ ի վերայ առն, որ իջեվանեալ էր առ մշակի (խաղախորդի). (Ոսկ. գծ.։)
to lord, to act the great man, to pique or plume oneself, to glory, to vaunt in.
· Calfa
Մի՛ շքար ի ժամանակի նեղութեան քո. (Սիր. ՟Ժ. 29։)
to be circumscribed, bounded, limited.
· Calfa
Լեառնն՝ ոլորտացեալ եւ ի մշակականն եւ ի զինուորութեանն եւ ի նաւաստութեանն ամենավայելուչ արհեստից. (Պիտ.։)
Գոլ միջոց, որով ոլորտանայցէ ամենայնն։ Իմանալին արտաքս ելանէ ընդ (կամ ըստ ) սահման, եւ ոչ միով իւիք ոլորտացեալ։ Սահմանօք ոլորտացեալ եւ եզերացեալ է։ Արդեօք անեզե՞րք, եթէ ոլորտացեալք. (Առ որս. ՟Է։ Նիւս. երգ.։ Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Մերթ՝ ի բաց պարուրիլ. զատանիլ, կամ տարագիր գտանիլ.
περατόομαι, περατοῦμαι terminor, finior, circumscribor, contineor. Յոլորտս իմն եղերօք պարունակիլ, ամփոփիլ, պարագրիլ. բովանդակիլ. սահմանիլ. եզերանալ. պարուրիլ.
cf. Ոխանամ.
· Calfa
ՈԽԱՄ կամ ՈԽԱՆԱՄ. ἑνέχω, ἑγκοτέω, μηνίω malevolo sum animo, simultatem gero, irascor եւ այլն. Ոխս ունել՝ պահել. ոխակալել. մախալ, խեռալ. քէն պահել, խոխալ, մխալ.
to devise, to foment hatred;
to resent an injury, to be resentful, bitter, hating.
· Calfa
ՈԽԱՄ կամ ՈԽԱՆԱՄ. ἑνέχω, ἑγκοτέω, μηνίω malevolo sum animo, simultatem gero, irascor եւ այլն. Ոխս ունել՝ պահել. ոխակալել. մախալ, խեռալ. քէն պահել, խոխալ, մխալ.
vn. va. to lament, to bewail, to groan, to complain, to weep, to deplore;
to wear mourning;
ողբամ զքեզ հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն, I mourn for you, Armenia! I mourn for you, oh chief among the nations of the North !.
· Calfa
եւ ն. ὁλολύζω, ὁλοφύζω ululo, ejulo θρηνέω plango, lamentor, ploro, fleo. Ողբս առնուլ կամ ասել. լալ աղաղակաւ. աշխարել. կոծիլ. կականիլ. ճչել. աւաղել. արտասուել. լալ ու ողբալ.
Ողբացէ՛ք դրօշեալք։ Ողբասցեն յարկք տաճարին, կամ սարոյք։ Ողբացէք կաղնիք։ Ողբացին յանկողինս իւրեանց։ Ողբա՛ առ իս իբրեւ զհարսն քրձազգած ի վերայ առն իւրոյ ամո սնոյ։ Ողբացէ՛ք ի վերայ ցորենոյ, եւ այլն։ Ի վերայ իմոցն ողբալով ասեմ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Ո՞վ ոք զնոսա ոչ ողբասցէ, որ զմիտս ունիցի։ Ողբամ զքեզ հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն. (Խոր. ՟Բ. 89։ ՟Գ. 68։)
Ողբալով ողբայ զմարդկեղէն կեանսս։ Զաստի կեանսս բազում անգամ իբրեւ զստուեր ողբացաւ։ Զյանկարծակի ապականութիւնս ողբացաւ. (Իսիւք.։)
to weep bitterly, to shed a shower of tears;
to scream, to screech, to shriek.
· Calfa
Հեղեղիլ, եւ իբրու Լուղիլ ի յորդութիւնս արտասուաց. կամ որպէս ռմկ. ողիկ ողիկ գալ. (լծ. յն. օլօլի՛զօ, ողբալ. կտկանիլ. աշխարել. եւ լտ. ուլո՛ւլօ. գոչել լալեօք) տե՛ս եւ ՈՂՈՂԱՆՔ, եւ ԲՈՂՈՔ.
to be in one's right senses;
to be chaste, to observe chastity.
· Calfa
Մինչեւ յե՞րբ ոչ ողջախոհանամք յամրագոյն եւ սթափիմք։ Յետոյ ողջախոհասցին, եթէ կամեսցին։ Գոյր հնար մեզ այլոցն պատուհասիւք ողջախոհանալ։ Ոչ պատուհաս ընդունել է չար, այլ չողջախոհանալն հարուածովն չարագոյն է. (Ածաբ.։)
Եթէ կամիմ, ողջախոհանամ (կոյս մնամ). եւ եթէ ոչ կամիմ, ոչ հարկաւորիմ. (Ճ. ՟Գ.։)
safe and sound, soundly, safely, safe;
quite, totally, entirely, completely;
— դառնել, հասանել, to return, to arrive safe;
— եկիր, — տեսի զքեզ, you are welcome;
երթ —, God keep you, God be with you, adieu!.
· Calfa
Հասաք ողջամբ եւ խաղաղութեամբ յերուսաղէմ։ Ե՛րթ ողջամբ ի տուն քո։ Ողջամբ ընկալաւ զնա. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 62։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 8։ Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 27։)
Ըստ յառաջ լուսաւոր եկիցն ողջամբ յայնպիսի հեռաւոր ճանապարհէ. (Փարպ.։)
Կամ իբր Ամբողջ.
Ողջամբ պահէ զպայծառութիւն իմ. (Ճ. ՟Ա.։)
որ եւ Ո՛ՂՋ. ὐγιαίνων, -ουσα, -ον sanus, salvus, -a, -um. Ողջութեամբ. ողջ եւ առողջ գոլով.
Ամենածախ հրովն ի չարչարիլն ողջամբ կիզեալ. (Նար. խչ.։)
right-minded, of sound judgment, in one's right senses, sensible, rational, reasonable, judicious;
orthodox;
— վարդապետութիւն, sound doctrine;
— լինել, to be in one's right mind.
· Calfa
Ողջամիտս ի հաւատս. (Տիտ. ՟Բ. 2։)
Կենակից է արդարն՝ արդարութեան, եւ ողջամիտն՝ ողջամտութեան. (Փիլ. լին. ՟Դ. 68։)
Ողջամտացն՝ գրոց պէտք ոչ են. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Է.։)
Կրտսերքն ի հրէիցն ողջամիտք էին, եւ իշխանք նոցա ապականեալք էին։ Իցէ՞ ոք՝ որ զմեզ յայդ խորհուրդ ողջամիտ համարիցի, եւ ոչ մոլեկանս եւ այսահարեալս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։ եւ ՟Ա. 6։)
Եւ իբր Ողջամտական.
Ողջամիտ վարդապետութիւն. (՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 10։ Տիտ. ՟Բ. 1։)
Ողջամիտ յուսով։ Ողջամիտ կամօք։ Մնալ յողջամիտ սահմանի առաքինութեան. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։ Նար. ՟Ձ՟Գ։ Պիտ.։)
ὐγιαίνων, ὐγιαίνος, ἁκέραιος sanus, sanae mentis, sincerus, integer. Ոյր միտք են ողջ. ողջախորհուրդ. ողջախոհ. առողջամիտ. իմաստուն. ուշիմ. անկեղծ. միամիտ. հաւատարիմ.
to recover one's health, to heal, to get cured of, to get well again.
· Calfa
Ջերմ արեամբ լուանալ, եւ ողջանալ. (Խոր. ՟Բ. 80։)
perfect in body, sound in wind and limb;
safe and sound;
entirely, wholly.
· Calfa
Զի իցէք ողջանդամք եւ կատարեալք, եւ ոչինչ իւիք նուազեալք. (Յկ. ՟Ա. 4։)
Օրէնքն զողջանդամս հրամայեն կացուցանել քահանայս. (Խոր. ՟Բ. 18։)
Մեք յիրաւի պատժիմք, զի զողջանդամ մարդիկսն խեղէաք. (Եղիշ. երէց.։)
Զյովնան միւսանգամ ողջանդամ կացուցեր ի կենդանութենէ. (Ագաթ.։)
Մի՛ ակնունիցիս ողջանդամ բարեմիտ ապրել։ Դարձաւ ամենայն ժողովուրդն առ յեսու ողջանդամք։ Ողջանդամք եւ առանց խոցոտելոյ ի պատերազմէ ելանեն. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 19։ Յես. ՟Ժ. 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 36։)
Այլք ամենայն ողջանդամք ապրեալ՝ երթային զհետ փախստականացն։ Եւ ինքն ողջանդամ անդրէն յերկիր իւր դառնայր. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը։)
Ինքեանք դարձեալք ողջանդամք հասանէին։ Գնացին ղջանդամք։ Եւ զձեզ պատուով ողջանդամ ի տունս ձեր արձակել. (Փարպ.։)
Ողջանդամ զնա լուծեալ ի կապանարանէ։ Լուծանել թողուլ ողջանդամ անվնաս. (Յհ. կթ.։)
ὀλομελής qui membris est integris ὀλόκληρος integer ὐγιής sanus. Ողջ անդամօք. անվնաս. անթերի. անվթար. ողջ եւ առողջ. ամբողջ.
perfection in all the members.
· Calfa
Ողջանդամն գոլ կամ մնալ. ամբողջութիւն. առոգութիւն. ուժեղակութիւն.
Ի նանիր պատառել ձեռնարկեն զի վերուստ անկեալ պատմուճանն քրիստոսի, այսինքն զնորա հաւատոցն ողջանդամութիւն. (Գերմ. թղթ.։)
Հրէիցն առողջութիւն եւ ողջանդամութիւնն եղեն պատճառք գալոյ յամբարտաւանութիւն. (Ոսկ. ես.։)
to be reduced to nothing, to be nullified, annihilated.
· Calfa
Որոյ զօրութեամբ ամենայն հեթանոսք ոչնչացեալք՝ յոչինչ համարեցան նմա. (Արշ.։)
to howl, to yell.
· Calfa
Առիւծք ոռնային քծնելով։ Առիւ ծուցն եկեալ՝ քծնէին, եւ մեծաւ գոչմամբ ոռնային. (Ճ. ՟Բ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Թագաւոր՝ ասեն՝ ասէ, է՛ջ այտի. ոռնային առաջի աստուծոյ ի վերայ այնորիկ՝ որ առաքեաց զնոսա. (Եփր. համաբ.։)
cf. Առոյգանամ.
· Calfa
Առուգանալ. ուռճանալ իբր ոռոգմամբ.
Ոռոգացեալ իմաստութեամբ։ Ուսումնասիրութեանն վարժիւք ոռոգացեալ. (Արծր. ՟Գ. 19։ ՟Դ. 8։)
embroidered with gold, covered with gold embroidery, spotted with gold, gold braided.
· Calfa
Զճամկաւորն, եւ զոսկեճամուկն, եւ զոսկէտտունն. (Ես. ՟Գ. 23. յն. ոսկւով անկեալ կամ հիւսեալ։)
Ոսկեճամուկ զգեստուք։ Յոսկէճամուկ հանդերձանաց։ Զգեստս արքունականս ոսկէճամուկս. (Յհ. կթ.։)
Առ զոսկիճամուկն ի պարանոցէն, եւ եբարձ զապարանջանսն եւ զմեհեւանդս. (Եփր. արմաւ.։)
Aurea mater (title of Diana).
· Calfa
որ եւ ՈՍԿԵՄԱՅՐ, կամ ՈՍԿԷՄԱՅՐ. Որ է որպէս մայր ոսկեղէն, կամ որոյ մայրն է իբր ոսկի. յոսկի մօր է ծնեալ. ոսկիածին. (մակդիր անահտայ, այսինքն լուսնի, ծնունդ կամ քոյր արեգական համարելոյ առ հեթանոսս)
Երկրորդ (մեհեանն) ոսկիամօր ոսկիածին դից. եւ բագինն իսկ յայդ անուն անուանեալ ոսկիահատ ոսկէմօր դիցն. (Ագաթ.։)
to become gold, to be transmuted into gold.
· Calfa
Անդաստանք՝ ոսկիացեալքն հաւատով առաքեալք եւ մարգարէքն. (Համամ առակ.։)
Աստուածեղէն զօրութեամբն ոսկիացեալ։ Ոսկիացան առաքեալքն եւ աւետարանիչքն։ Անմաքուրքն սրբեցան աւազանաւն, եւ ոսկիացան հաւատովք, եւ ամբիծ գործովք. (Տօնակ.։)
to branch out, to ramify, to shoot out;
to become invigorated, ramified.
· Calfa
Որպէս ոստ շառաւիղեալ եւ բարձրացեալ ուռճանալ, ծաւալիլ. ոստս արձակել. ճղճղիլ, համարձակ տեղ գտնալ.
shoe;
cf. Կօշիկ.
· Calfa
Աման ոտից. հողաթափ. կօշիկ. ոտքի աման.
Ոտնաման ոչ երբէք ագաւ. (Մարթին.։)
to be qualified;
to be coloured;
— յարիւն, to be changed into blood.
· Calfa
ποιόω ἑμὲ qualitate afficio me τυποῦμαι formor, informor. Զգածիլ որակութեամբ. լինել այսպիսի եւ այնպիսի. փոխիլ յայս ինչ. կերպարանիլ.
to become the son of;
to be adopted by.
· Calfa
Որդի լինել կամ համարիլ. որդեգրիլ. յորդեգիրս լինել.
Մեռեալ կոստայ՝ փոխանորդ նմա առաքէ դիոկղետիանոս զնորին որդի, եւ զիւր որդիացեալն կոստանդիանոս։ Բազում փառօք մեծարեաց զորդիացեալն (կամ զորդի որդիացելոյ) իւր. (Խոր. ՟Բ. 80։ Վրք. սեղբ.։)
որդիանալ. Հարազատ որդի կամ ծնունդ գտանիլ.
Նորն ադամ հնոյն ադամայ որդիացաւ, ի կուսէն աստուած եւ մարդ նոր խառնեցաւ. (Շ. միշտ էիդ.։)
Հայր միշտ հայր. եւ ոչ երբեք որդիանայ. հոգին սուրբ միշտ բղխումն, եւ ոչ երբէք հայրանայ կամ որդիանայ. (Լծ. նար.։)
to belch;
to feel inclined to vomit, to retch, to vomit.
· Calfa
Եփեալ (զթաղթն) սերմամբն հանդերձ եկեր, եւ սկսաւ ործալ. (Մխ. առակ.։)
Այլ թէ հիւանդ խուխաբերիցէ անընդմիջելի, կամ ործասցի, մի՛ տացեն հաղորդ, մինչեւ դադարեսցի. (Կանոն.։)
Ընդունայն ործալով աղեքսանդր, զգիշերն ամենայն անցուցանէր ցաւագին հեծեծանօք. (Պտմ. աղեքս.։)
Նախ քան զամենեւին մաքրելն՝ զերկրորդ կերակուրն ի վերայ արկանելով՝ դարձեալ ործան հանդերձ ցաւով. (Բրս. վաշխ.։)
Ոչ հեռի յործացելոցն եմք, եւ ի ցնորելոց, որոց շուրջ գալ ամենայն թուի՝ ինքեանք թմբրեալք. (Ածաբ. աղք.։)
ἑρεύγω, -ομαι ructo, eructo եւ νατιάω nauseo ἑμέω vomo, evomo. որ եւ ՈՐԾԿԱԼ, ՈՐԾԿՏԱԼ. Ի ծանրութենէ ստամոքաց կերածոյն ի վեր տալ ընդ որկորն մինչեւ ի բերանն. զգայռել. նողկտալ մօտ ի ժայթքումն. եւ ժայթքել. փսխել. խառնիլ սրտի.
gluttonous, greedy, gormandizing, voracious, ravenous;
— լինել, to be gluttonous, greedy.
· Calfa
Որկորամոլ աւելաստացու այլանդակաց։ Ի յորկորամոլ ճակաճանաց, որ փոխանակ աստուծոյ պատուեն զպորտս. (Պիտ.։)
Որկորամոլ դպիրքն եւ փարիսեցիքն, որ ուտէին մանր զտունս այրեաց. (Արշ.։)
Յաղագս որկորամոլ շուայտութեան խորտակեցան տախտակք օրինացն. (Տօնակ.։)
λαίμαργος, λίχνος, πρόσκορος , προσκορής gulosus, gulae deditus, vorax, liguritor, catillo, avidus, ventri indulgens, helluo. որ եւ ՈՐԿՐԱՄՈԼ. Մոլեալն զհետ որկորոյ՝ ուտելեաց եւ ըմպելեաց. որկորեայ. որկորագահ. որովայնամոլ. անյագ.
gormandizing, gluttony, greediness, guttling, voracity;
որկորամոլութեամբ, gluttonously, greedily.
· Calfa
Որկորամոլութիւն է անսահման բաղձանք ուտելոյ եւ ըմպելոյ. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Ի ձեռն որկորնմոլութեանն անիմաստասէր եւ աներաժիշտ արասցէ զսեռն ամենայն. (Պղատ. տիմ.։)
Ուտելեաց եւ ըմպելեաց պարապեալ ... վասն առաւել պղերգութեանն, եւ սաստիկ որկորամոլութեանն։ Անյագ յորկորամոլութիւնս։ Զանյագ որկորամոլութեան զեխութիւն։ Ի մարմնապարար որկորամոլութեանն. (Խոր. ՟Բ. 21։ Պիտ.։ Արշ.։)
Յիւրեանց որկորամոլութիւնն ամենեքումբք վարին. (Ածաբ. ժղ.։)
Ապրեցուցանէ զբազմամարմինն (ի կենդանիս) որկորամոլութիւնն. (Նիւս. կազմ.։)
γαστριμαργία, λιχνεία, λαιμαργία , ἁσωτία gula, ingluvies, liguritio, edacitas, epulatio. որ եւ ՈՐԿՐԱՄՈԼՈՒԹԻՒՆ. Մոլութիւն որկորոյ. որկորաժետութիւն. որկորստութիւն. որովայնամոլութիւն. շատակերութիւն. անյագութիւն. շուայտութիւն. անգահութիւն.
cf. Որկորամոլ.
· Calfa
Զորկրամոլսն, եւ զպարկեշտսն ի պահս սուրբս։ Որկրամոլ եւ վատթար մարդկան։ Որկրամոլ, եւ արծաթասէր։ Ո՛վ որկրամոլք, եւ որովայնասէրք. (Յճխ. ՟Թ։ Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Է։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
s. adj. stone easily thrown by the hand;
ի — գալ, to wheel.
· Calfa
, ի-ա հլ. «քար» Ա. մակ. բ. 36. Մա-միկ. էջ 27, 48 (յգ. գրծ. գլօք ձևով), որից գլաջարդ «քարկոծ» Զենոբ. էջ 45. Մամիկ, Լաստ. առաջին և նախնական նշանակութիւնն է «գլտորիլ, գլորում», որից ի գիլ գալ «գլո-րիլ, գլտորիլ» Նար., ի գիլ հանել «գլորել» Թլկր. 37, գլաթաւալ «թաւալգլոր» Լաստ., գը-չել «գլտորել» Առակ. իզ. 27. Փիլ. Պիտ., «յաղթահարել, յաղթել, գերազանցել» Ոսկ. ես. մ. բ. II. Փիլիպ. է. թ. «արագութեան մէջ գերազանցել, նրանից առաջ անցնիլ» Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 55, գլեցուցանել «խօսքով յաղթել, ըմբերանել». Օրբ. էջ 206 (նորագիւտ բառ) «Այսու բանիւք գլեցուցեալ զրաբան բերանս խոտորախօս արանց և պապանձե-ցուցեալ զլեզու փառորսակ և անձնահահ մարդկան» (ձեռագիրներից մէկը և հրտր. Շահն. բ. 25 գլեցուցեալ բառի տեղ ունին լռեցուցեալ, որ նոյնի հոմանիշը կամ թարգ-մանութիւնն է). գլումն «յաղթութիւն» Պտմ. աղէքս., մշտագիլ «միշտ գլորտկող» ԱԲ։-Նոյն արմատից -ան մասնիկով՝ գլան Արիստ. աշխ. -որ մասնիկով՝ գլոր «գլորուիլը» Լաստ., գլորել Սղ. ճժէ. 13. ժղ. դ. 10 Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 17, գլորակամ Մծբ., գլորումն ղկ. բ. 34 Ագաթ. Եզն., թաւալագլոր Նաւում. գ. 3, խաղագլոր Ոսկ. Փիլիպ.։ Ժողովրդական և արդի գրական լեզւով կլոր, կոլոր «բոլորակ կամ գնդաձև» և նոր մասնիկով՝ գլտորել, գլտոր գլտոր գալ ևն։-+իլ բառի երկրորդ ձևն է գիղ ԱԲ, որից գիղահմայք «գիլ՝ քար ձգելով հմայող?» Մանդ. իզ. մանաւանդ գայ-թագղիլ կամ գայթակղիլ՝ բարդուած գայթ արմատի հետ (տե՛ս գայթ)։ = Բնիկ հայ բառ. ձայնդարձն է գել ար-
մատի, որ տե՛ս վերը առանձին։ Նշանակու-թեան զարգացման համար հմմտ. յն. «գլա-նաձև քար» ռուս. valúnъ«կլորակ խիճ», ո-րոնք նոյնպէս ծագում են հնխ. wel-«գլո-րել» արմատից (Persson, Beitr, 540, որ տե՛ս Pokorny, 1, 299)։-Հիւբշ. 435։
ՆՀԲ զլել «գլորել» լժ. յն. ϰνλίω «գլո-րել», ϰλίνω «ծռել, թեքել», եբր. կա-լալ.-գլել «յաղթահարել» դնում է գուլ «բութ» բառից, իսկ գլան լծ. յն. ϰύ-λινδρος «գլան»։-Gosche, 24 փռիւգ, γλούρεα «ոսկէ, ոսկեայ» և γλουρèς «ռա-կի» բառերի հետ համեմատում է հյ. գլորել, սանս. harit, յն. γλωρός «կա-նաչ»։ Lag. Gesam. abhand. 29 զիլ = պրս. gil «կաւ»։-Նոյն, Urgesch. 493 գլել =հսլ. waliti, յն. εἰλմειν, լտ. vol vere։-lusti, Zendsp. 267 գլել=զնդ. var «գլորել, դարձնել»? Lag. Arm. Stud. § 496 գլել «յաղթել» ըստ ՆՀԲ գուլ «բութ» բառից։ Թօփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 42 իրար է կցում ոլոր, մո-լոր, զլոր, խոլոր, բոլոր։ Uanini, Et. étym. 133 գլ-որել=հսլ. kelo «անիւ»։ Տէրվ. Նախալ. 106 հյ. հոլովել, գալա-րել, ոլորել, բոլորել, յն. εἰλύω, լտ. vol-vo, գռթ. valvjan ձևերի հետ՝ հնխ, yar, varuvarv «թաւալիլ» արմատից։ Յ. Ար-շէզ, Բազմ. 1897, 52 գիլ, զլոր, գլել, գալար՝ հնխ. gal, gul «կլոր լինել» արմատից, որ նոյն է սեմական gul արմատի հետ. հմմտ. եբր. gāl, gīl «շրջան առնուլ», gālīl «շրջանակ», յն. ἀυλίνδω «զլորել», ϰολλός «կոր» ևն։ Հիւնք. յն. ϰυλίω «գլորել»։ Meilet MSL, 9, 144 գլել դնում է<*զուլել <հնխ. yó-leve, իբր սանս. varáyati, հսլ. valiti։ Հիւբշ. 127 մերժում է Lagarde-ի գիլ = պրս. gil «կաւ» մեկնութիւնը և էջ 435 ընդունելով Meillet-ի մեկնութիւնը, իրար է միացնում գլել, գելուլ, գիլ, գեղձ, որոնց վրայ աւելացնում եմ նաև զալար, գաղձ, (գայթա)-գղիլ։ Սագը-զեան, ՀԱ, 1909, 335 մեր գլել բառը մեկնելով իբր «ձեռք երկարացնել», կցում է սումեր. gilim «երկար» բառին։ Dictet բ. տպ. Ա. 152 սանս. çila «քար» = լտ. silex ձևերի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. գլօր, գուլօր, գլօրէլ, գուլօրէլ, գօլօրվէլ, Երև. գլօրէլ, Տփ. գլօրիլ, Մնկ. գոլի-գոլի, Պլ. գլօրէլ, գլդօրէլ, Ալշ. Մշ. Ջղ. գ'լօրել, Ալշ. կլօր, Սեբ. գ'լօրէլ, Տիգ. գլ'օրէլ, Ռ. քըլ-դօրիլ, Խրբ. գ'ըլդըրիլ, գ'լան «անիւ», Ախց. Կր. կլօրիլ, Հմշ. գլօրվիլ, Սչ. գօլօրել «գլտո-րել», Ոզմ. գ'յըլուրիլ, Սլմ. գ.լդրրել, Վն, կլորել, Մկ. կ.ըլիւրիլ, Մրղ. կիւլլէօրէլ, Զթ. գ'ը'լը՝յիլ, գ'ը'լը՝րիլ, գ'ը'լդը՝յիլ, գ'ը'լդը'րիլ գ'ընդըլիլ, Ասլ. գ'ըլդօրվէլ՝, Շմ. կուլօլիլ կամ քուլօլիլ «մէկին գետին տապալել, յաղ-թահարել», Հճ. գ'mլլmյէլ։-Սրանց հետ հմմտ. նաև գիլ Վն. «մի տեսակ կակուղ քար» (եթէ չէ պրս. k gil «կաւ»), գլան Ղրբ. «քարերը գլորելով տանելու յատուկ փայտէ գլան», գլել Հմշ. «տապալել», գլիլ Հմշ. «սա-հիլ, վայր ընկնել», գլլալ Շշ. «գլորուիլ», գլլել Բն. «գլտորել», Ակն. «կոնծել»։ Նոր բառեր են՝ գլերան, գլմլկիլ, գլմլտկիլ, գլոր, գըլտոր գլտոր, գլորկոտուիլ, գլորս, գլորտիլ, գլորտը-կիլ, գլուիլ, գլուկ, գլտորել, կլորան, կլորիկ, կլորկեկ, կլոլել, կլոլակ, կոլորաւուն, կոլորել. կոլոլել, կոլոլանք, կոլոլուիլ։ Յատկապէս յի-շելի է կլոր «սեխ», որի հին յիշատակութիւնն ունի Բառ. երեմ. էջ 283՝ սեխ բառի բացա-տրութեան մէջ և աւելի յետոյ՝ Պատմ. ԺՈ դարից (Դիւան Հայոց Պատմ. ժ. էջ 112՝ երեք անգամ)։
Ոչ գիլս արձակեցին, ոչ զամուրսն փակեցին. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 36։)
line, stroke, dash, trace;
notch, incision, cut;
flourish;
hyphen.
· Calfa
Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 41 զեզ, գզել, գիծ, կիծ, կին իրար է մի-ացնում։ Larst, Յուշարձ. 418 օսմ. čiz-mek «դծել», čiz-gi «գիծ»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 59 հյ. գիր, զնդ. vaēma-«ժայռ, վէմ», հսլ. vaǰati «քան դակել», սանս. veçi «ասել» բառերի հետ՝ հնխ. uei, uoi «ճեղքել արմատից։
Գիծ՝ երկարութիւն առանց լայնութեան, եւ բովանդակութիւն իւր յերկուս կէտս. զի է լոկ իբր անընդհատ ձգումն կէտի. որ եւ նիշ կամ նշանակ։
Մեր ստուգութիւն (կամ մերս տըւչութիւն) գծի ... յաստուածուստ երեւեալ. (Մագ. քեր.։)
ԳԻԾ. Ուղղութիւն ընթացից կամ դիտելոյ նպատակի. քանոն. տող շարք անխոտոր եւ անվրէպ.
Նաւեմ, եւ ի գիծն թուլանամ. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
γραμμή linea Շարունակեալ տող, նիշ ձգեալ գրչաւ կամ լարիւ .... Ըստ երկրաչափից առ եւկղիդեայ.
price;
value;
tax, estimate, valuation;
rate, tariff;
purchase, bargain;
— հատանել, արկանել, to rate, to appreciate, to value, to estimate, to tax, to set a price on a thing;
անարգ — հատանել, to undervalue;
գնոյ առնուլ, գնոց ստանալ, to buy, to purchase for money;
գնոյ ըմպել զջուր, to drink water that has cost money;
բարձրացուցանել, աճեցուցանել, իջուցանել, նուազեցուցանել զ—, to buy dearly;
վիճել վասն գնոյ, to raise, to augment, to reduce, to lower the price;
վիճել վասն գնոյ, to bargain;
սովորական —, price-current;
որոշեալ —, no abatement;
դնելով դնեցից ի քէն դնոց, I will pay you the price.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «մի բանի արժէքը» ՍԳր. Կիւրղ. ել., «գնում» Ա. մակ. ժգ. 49. Գ. թագ. ժգ. 28, «նաւի վարձ» Յովն. ա. 3, որից՝ գին հատանել, գին արկա-նել «արժէքը որոշել» ՍԳր., գնոյ առնուլ «ծա-խու առնել» Կող. դ. 5, Եփր. համաբ., գինս տանել կամ խնդրել «վճարքը պահանջել» Եզն., գնել ՍԳր. Ոսկ. եփես., գնածոյ Պղատ. օրին. Վրք. հց., գանձագին առնել «դրամով գնել» Ասող. Յայսմ., մեծագին Մրկ. ժդ. 3. Յհ. ժբ. 3. Սեբեր., մեծագնի ՍԳր., առգին «ապրանքի նմոյշ, որ ցուցադրում են» Ոսկ. ես. 274, առգնող «վաճառական» Ես. իգ. 8, տժգին Ոսկ. մ. գ. 3, 8, տժգնել Ոսկ. ես. 419, ծանրագին Մտթ. իզ. 7. Վեցօր. Եզն., մար-դագին Բ. մակ. ը. 11, 25, 34, նորագին Ոսկ. ա. տիմ., դիւրագին Մանդ., անգին «շատ թանկագին» Ոսկ. բ. կոր. «առանց փրկանքի» Պտմ. Ներս. հյր. 70, ձիթագին, խնկագին «ձէթի՝ խունկի համար եկեղեցուն տրուած դրամ» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ճը. գնուրդի «դրամով առնուած» (չունի ԱԲ) Անսիզք 21. նոր բառեր են՝ գնորդ, թանկա-գին, սակագին, գնահատել, անգնահատելի, գնահատական, արժեգին, լուսագին, հացա-գին, դասագին, գնում ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vēs-no-ձևից. սրա ves-no, vos-no համազորներից են ծագում սանս. vasna-«գին», vasnám «վար-ձը», vasnayāmi «սակարկել», պհլ. vahák, պրս. [syriac word] bahā «գին», յն. ῶνοσ «գին», ὥνή «գնումն» (լեսբ. ὄννα), ὥνέομαι «գնել», գորտ. ωνὴν «ծախել», լտ. *vēnus (պահուած է միայն հյց. venum և տր. veno ձևերով) «վաճառ», vēnum dare «տալ ի վաճառ»։ որից vendere «վաճառել» (ֆրանս. vendre, իտալ. vendere, սպան. vender, ռում. vin-de, բոլորն էլ «ծախել»), կամիս. uššaniya «ծախել» և waš «գնել», որ ներկայացնում է պարզական արմատը՝ առանց -no մաս-նիկի (Pokorny, 1, 311 և Ernout-Meillet, 1044)։ Բառիս կրկին նշանակութիւնները նրանից են յառաջանում, որ վաճառումը հնապէս փոխանակութեամբ էր և վաճա-ռողը միաժամանակ նաև գնող էր (Walde, 818, Boisacq, 1082, Horn, § 242)։-Հիւբշ. 434։
Windisch. 7 սանս. guna։ Lag. Ur gesch. 442 սանս. vaniǰ «վաճառա-կան», լտ. vendere, իբրև ven-dere համաձայն հյ. գին տալ ոճին։ Հիւբշ. KZ, 23, 24 առ-գին բառը դնում է արգ արմատից, որ յայտնապէս սխալ է։ Տէրվ. Նախալ. 108, Bugge, Beitr. 24 գին մեկնում են վերի մեկնութեամբ։ Հիւնք. քանի բառից։-Յ. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. 16 ճապոն. ճին բառի հետ։
ՓՈԽ (borrowing) Գնչ. Kinava «գնել, ծախու առնել», սպանական գնչ. quinar «գնել». (Paspati իզուր է համեմատում այս բառերը սանս. kr «գնել» ձևի հետ)։
Հաւատարիմ բարեկամի չի՛ք գինք. (Սիրաք. ՟Զ. 15։)
Առօրեայ բարութեամբ ափշեալ՝ մատնէր զվարդապետն դոյզն գնոյ զանանց գանձն. (Համամ առակ.։)
Թէ ոք զումեք գողացեալ լինի զինչս, կամ խլեալ, կամ ի գինս վաճառոյ խաբեալ, ի տէրն դարձուսցէ. (Ոսկիփոր.։)
Հրամայեաց զաւուրս տարւոյն համարել յորմէ հետէ գին լինիցի (գնեալ, իցէ, լինիցի). (Կիւրղ. ել.։)
Ստացաւ Քրիստոս զայս եկեղեցի, ո՛չ վայրապար, այլ գնիւք. եւ գինն զի՞նչ. իւր սուրբ եւ պատուական արիւնն. Լմբ. սղ.։ որ է վճարք կամ ինչք գնօղ։
ԳԻՆ ՀԱՏԱՆԵԼ կամ ԱՐԿԱՆԵԼ. Որոշել զգին։ (Ղեւտ. ՟ի՟է. 8. 12. 14։ Մտթ. ՟ի՟է. 4։ Փիլ. քհ.։ Վրդն. ել.։)
Առ զնա գնոյ. (Եփր. համաբ.։)
ear-ring, buckle, ear-drop.
· Calfa
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ականջի օղ» ՍԳր. Եփր. ծն. «մանեակ, օղա-մանեակ, շրջանակ» Փիլ. նխ. բ., որից գըն-դապաճոյն «գինդերով կամ գնդանման զար-դերով զարդարուած» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 171, գնդանոց «գինդ կամ գինդի օղակը» Գնձ., գնդակալ «գինդի օղը» Վրդն. ծն., գնդակ «շրջանակ, պսակաձև զարդ» Կիւրղ. Թուոց. «Ճիւղ, մանաւանդ խա-ղողի խիղբ» Ծն. խթ. 11. Վեցօր. 92. 95. Կռ. 152, գնդաձև «ոլոր ոլոր, մանուածապատ» Մաօս. դիոն.-գրուած է նաև գինտ.
= Բնիկ հայ բառ. նախնական իմաստն է «բոլորակաձև, ոլորակ, օղակի պէս կլոր, rond», որ տարբեր է գունդ «գնդաձև, ձմե-րուկի պէս կլոր, sphérique» բառից։ Ինչպէս կլոր աշխարհաբարի մէջ շփոթ կերպով նշա-նակում է թէ՛ «բոլորակ, rond» և թէ՛ «գըն-դաձև, sphērique», նոյնպէս և այստեղ կա։ նման շփոթութիւն գինդ և գունդ բառերի գոր-ծածութեան մէջ. մանաւանդ որ այս երկուսը ածանցման մէջ հաւասարապէս տաւես են գնդ-, որով արմատը որոշել անկարելի է։ Գըն-դակ «շրջանակ» կամ «խաղողի ծիլ», գնոաձև «ոլորապտոյտ» (օր. գնդաձև գնացք օձից) անշուշտ sphérique չեն և հետևաբար բխած են գինդ «բոլորակ» բառից։ Կարող են սա-կայն նաև շփոթմամբ գունդ բառից յառաջա-ցած լինել։ Ինչ որ էլ լինի, գինդ բառի բուն իմաստն է «կոլոր» և յետոյ միայն դարձել է «ականջի օղ», ճիշտ ինչպէս հյ. օղ «կլորակ. 2. գինդ» կամ գերմ. King «բոլորակ, օղակ» և յետոյ Ohrring «ականջի գինդ»։ Այս նշա-նակութեամբ հյ. գինդ ծագում է հնխ. vendha ձևից, որի միւս ժառանգներն են հհիւս. vinda, հբգ. wintan, գերմ. winden «ոլորել, դարձնել», հբգ. uuindinga «զինդ, կանացի զարդ», նբգ. Winde «բաղեղ», հբգ. Uuinton «խաղողի ծիլ» (այս երկու բառերը նոյնանում են մեր գնդակ որթոյ ձևի հետ). ումբր. -uendo «դարձած», սանս. vandhura «կառքի կողով» (Pokorny, 1, 261)։ Տե՛ս նաև վարը գինձ, որ նոյն արմատից է։
ՆՀԲ սանս. կունտալա «գինդ, մատա-նի»։ Հիւնք. քիթ բառից է հանում։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lidén Arm Stud 5-7։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. ganda «ձիու սանձի վրայ իբրև զարդ դրուած վարդ կամ կոճակ, կապ ևն», gandu «կապ, հանգոյց», մոնգոյ.
Գինտք ձօնեալք զականջաց կախիցին կամ զարանց կամ զկանանց. (եւ այլն. Եղիշ. դտ.։)
Մերթ որպէս Մանեակ կամ գունտ որպիսի եւ իցէ. վասն որոյ անխտիր գինդ եւ գունդ գրի առ Փիլոնի. նխ. բ։ Զի եւ ի յատուկ անուանս մարդկան անխտիր են ձայնքս գիւտ, գինտ, գինդ, գունդ։
ԳԻՆԴ որ եւ ԳԻՆՏ. ἑνώτιον inauris, monile Օղ ի զարդ ունկան, ուրեք ուրեք եւ քթի. է՛ որ լոկ մանեկաձեւ կամ գնդաձեւ, եւ է՛ որ հանդերձ մեծագին իրօք՝ որ կախին զօղմանեկէ նորա. (սանս. կունտալա, է գինդ, եւ մատանի). Տե՛ս (Ծն. ՟Ի՟Դ. 22. 47։ ՟Լ՟Ե. 4։ Ել. ՟Լ՟Բ. 2։ ՟Լ՟Ե 22։ Դտ. ՟Ը. 24. 26։ Առակ. ՟Ժ՟Ա. 22։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 12։)
wine;
զգինեօք անկանել, ընդ գինիս մտանել, ի գինւոջ լինել, to be merry with wine, to drink, to get drunk;
թափել զ—, սթափել ի գինւոյ, to sleep one's self sober;
զուարթացուցանել ի գինւոյ, to make tipsy, to fuddle;
պարզել զ—, to clear the wine.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ. ծագում է նախաւոր գէ-նի ձևից, որի մայրն է հնխ. voinio-սրա հետ հմմտ. լն. οϊνος «գինի» (
Առաջին ուղիղ համեմատութիւնները տուաւ Klaproth, Asia polygl. 106։ ՆՀԲ համեմատում է վրաց. ղվինո, յն. οἰνος, լտ. vinum ձևերի հետ։ Peterm 25 դը-նում է լտ. vinum, յն. οίνος, եբր. [hebrew word] уain և արաբ. vain։ -Windisch. 7 յոյն և լտ. ձևերի հետ։ Այսպէս նաև միւսները։ Տէրոյենց պատուելի, Երևակ, 1857, էջ 194-5 Ուայզմէն անգլիացի հեղինակի «Պատմութիւն գիտութեան լե-զուաց» գրքի թարգմանութեան մէջ, ուր ասուած է, թէ գինեգործութիւնը նախնա-պէս վերաբերում էր սեմականներին և սրանց ձեռքով արևելքից արևմուտք է տարածուած, աւելացնում է այս ծանօ-թութիւնը թէ «խաղողի մշակութիւնը ըստ Ս. Գրոց սկսած է Հայաստանի մէջ, յԱ-կոռի, Նոյի ձեռքով. նախալեզուեան բա-ռը գինին է. ասկէ փոխ առին հրեայց, և
ասոնցմէ ալ տարածուեացաւ Եւրոպա»։ Lag. Arm. Stud. § 484 և էջ 170 չէ ըն-դունած յն. և լտ. բառերի համեմատու-թիւնը։ Դինի բառը կովկասեանների հետ են համեմատել Tomaschek, Deutsche Litteraturz. 1883, էջ 1254, Bugge, KZ, 32, 83, Jensen, Hitt. u. Armen. 100, 130, 210 և ZDMG, 48 (1894), էջ 465։ Վերջինը, ինչպէս և Meillet և ուրիշ-ներ, կովկասեան ձևերը համարում են հայերէնից փոխառեալ։ Հիւնք. յն. ϰαινός «նոր» բառից։ Գինի բառի վրայ մի զարմանալի կարծիք յայտնեց Յ. Արշէզ, ՀԱ, 1896, 267-270, որի համեմատ գի-նի բառը ծագում է գի ծառի անունից այս էլ ակկադերէն gi «եղևնի կամ ար-մաւենի և կամ որթ?» բառից. -նի՝ ծառ նշանակող -ենի մասնիկն է։ Գիհի ծա-ռից պատրաստում էին մի տեսակ օղի, որ յետոյ փոխանակուեց խաղողի գի-նիով. առաջինի անունը սակայն դրուեց ու պահուեց երկրորդի վրայ։ Այս յո-դուածի առթիւ մի երկար բանավէճ Յ. Արշէզի և Հ. Գ. Մէնէվիշեանի միջև՝ տե՛ս ՀԱ., 1896, 289-292. Բարմ. 1897 49-54 և 1899, 104 = ՀԱ, 1899, 83։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 13 հայ բառը գտնում է Փոքր Ասիոյ Oινοανδα քաղաքի անուան մէջ։ Մառ, O полож. aбхaз. էջ 41 հլ. գինի, վրաց. ղվինի, ափխազ. aγ︎ ևն համարում է բնիկ յաբեթական բառ, որի մնացորդն է այգի, ուր այ տեղական մասնիկ է։
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. Պլ. Տփ. գինի, Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. գ'ինի, Ագլ. գ.ի՛նի, Ռ. Տիգ. քինի, Հմշ. Ղրբ. Շմ. կի-նի, Մրղ. Սլմ. Վն. կ'ինի, Զթ. գ'ինէ, Մկ. կ'ի. նը, Ոզմ. գ'էնէ։ Նոր բառեր են՝ գինազոխ, գինախում, գինակ, գինահոտ, գինաման, գի-նաջուր, գինարբ, գիներբուկ, գինուկ, գինով, գինովնալ ևն։
յորմէ վր. զվինօ. յն. ինօս. լտ. վինում. οἷνος vinum Բեր որթոյ կամ այգւոյ. արիւն խաղողոյ. քաղցու կամ խազմուզ ինքնին եռացեալ. դնի եւ փոխանակ Գինարբութեան կամ արբեցութեան.
Արբ ի գինւոյն, եւ արբեցաւ։ Սթափեցաւ ի գինւոյ անտի։ Որպէս հզօր՝ զի թափէ զգինի (այսինքն սթափեցի)։ Գինւով (կամ գինեաւ) անօրէնութեան արբենեն։ Զուարթասցի սիրտն ի գինւոյ.եւ այլն։
Ո՛չ վարիչք, եւ ո՛չ դատաւորք, ներգործօղք ելով, գինի ամենեւին ճաշակել. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Եւ ինքն ի գինւոջ էր. (յն. արբեալ, կամ ըմպօղ)։ Ընդ գինի մտեալ էր, եւ արբեալ. (յն. արբեալ եւ արբեցեալ էր). (՟Գ. Թագ. ՟Ի. 12. 13։)
Իբրեւ ընդ գինիս մտին, հրաման ետ թագաւորն. (Ագաթ.։)
Համարեցաւ զնա եթէ գինի կալաւ զխելս նորա. (Եփր. թագ.։)
coriander.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ, որ յառաջացած է գինղ «կլոր» բառից. այսպէս է կոչուած բոյսը սերմի կլորիկ ձևից առնելով. այս նախնա-կան նշանակութեան համար հմմտ. վրաց քինձի, որ է «գինձ», բայց քինձիս-թավի «գնդասեղ» (բառացի. «գինձի գլուխ»). Նոր-Ջուղայի բարբառով էլ գինձը կոչւում է բո-ւորգինձ։-Աճման ձևի համար հմմտ. փո-խինդ-փոխինձ, խեղդ-հեղձ, պիղծ-պղտոր, խայծ-խայտ ևն։-Աճ։
ռմկ. քիշնիշ. κόριον, κορίανον coriandrum Համեմ. բոյսն եւ սերմն նորա բոլորակ իբրեւ զբիբ.
fur-coat, pelisse.
· Calfa
«աբեղայի յատուկ մաշկեայ հա-գուստ կամ վերարկու» Լմբ. առ Լևոն, տպ. Վենետ. 1865, էջ 218, 240 (ռմկ. գրծ. գշտով), որից գշտիլ «մաշկեղէն հագուստ հագնիլ, ա-բեղայ դառնալ» (նորագիւտ բառ) Արշ. վերջ, «ի Կարմեղոս լերինդ անապատացեալ ուլե-նեաւ գշտի»։
ՆՀԲ գիշտ բացատրում է «աբեղայի գդակ կամ հագուստ», ՋԲ միայն «հան-դերձ ի մորթոյ կենդանեաց, մուշտակ»։ Ուղիղ է միայն «մաշկէ հագուստ» նշա-նակութիւնը, որովհետև Լամբրոնացու կրկին օրինակներումն էլ այս մասին է խօսքը։ Վերջին վկայութեան մէջ էլ ՆՀ1 գշտի կարծում է թէ գիշտ բառի սեռա-կանն է։-Հացունի, Պատմ. տարազի, 418 գիշտ հանում է քշտել «յապաւել» բայից, իբրև թէ «կարճ հագուստ»։
ԳԻՇՏ որ եւ ԳՏԱԿ, ՔՍԱԿ. Գլխարկ, որպէս զգիշերնոց. եւ Ագանելի աբեղայից, ի ցփսոյ կամ ի բրդէ. որ եւ ասի ԳԻՍԱՒՈՐԵԱԼ. որպէս յն. πίλος, πιλίδιον pileus, galerus, tegmen.
letter, character;
hook, volume, writing;
letter, epistle;
letters, soience, literature;
holy scripture, Bible;
— or թուղթ մեկնելոյ, act of divorce;
cf. Ապահարզան;
— առնել՝ հանել՝ հաստատեմ, to publish, to write, cf. Գրեմ;
— հաստանել, to post up or stake on the wall a bill, writing or advertisement;
ի —՝ ընդ գրով արկանել՝ լինել, to be written or registered;
զգրով or զրովք գալ, to dedicate one's self to reading;
ի —՝ ընդ գրով արկանել, ի գրի առնել՝ հարկանել, ի — դրոշմել՝ արձանացուցանել, to write, to write down, to registrate;
to treat a subject;
to circumscribe.
· Calfa
, ո հլ. «տառ, 2. գրուածք, գրութիւն, .նամակ, 4. Ս. Գիրքը, Աստուածաշունչ, 5. որևէ գիրք, մատեան» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ռ. 16. Եոն.. որից՝ գրել «գիր գրել, 2. փորա-գրել, քանդակել» ՍԳր. «3. նկարել» Ոսկ պօղ. բ. 467. «4. համարել, ենթադրել» Եզն. Ոսկ. ես. մ. բ. եբր. «5 վերագրել» Կիւրղ. թագ., գրիչ ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն., գրագէտ Ես. իթ. 11. Եւս. քր. Ոսկ. ես., գրագիր Եւս. քր., գրակ «տառ» Կոչ., գրաձև Ոսկ. ես., գրեան Ոսկ. մ. ա. ես. և Կոր., գրեանք Եւս. պտմ., գրեթէ ՍԳր. եզն., գրեղէն Ոսկ. ես., արագա-գիր Սղ. խտ. 2, մեհենագիրք Եւս. քր., որդե-գիր ՍԳր, բնագիր Մանդ. Խոր., գեղագրել Նար., յառաջագիր Ագաթ., վարազագիր Բուղ., անգիր Յոբ. խբ. 11. Ոսկ. ա. թես. Եւս. քր. Կոչ., նշանագիր Եբր. ե. 12. Եփր. թգ. Եւս. քր. և պտմ. Ագաթ. Կորիւն., համագրել Եւս. քր., ձեռագիր Կող. բ. 14. Ոսկ. Բուզ. Սեբեր. երկաթագիր Մխ. ապար., տարագիր «աքսո-րական» Սգր. Սեբեր. Եւս. քր. (յն. προ-γραφω բառից թարգմանաբար), գրչութիւն Խոր., գրապան «գրադարանապետ» (չունի ԱԲ) Ա-ռաք. պտմ. 343, ևն ևն։ Նոր բառեր են՝ կեն-սագրութիւն, զարդագիր, տարեգիրք, լուսան-ցագրութիւն, սեպագիր, ամսագիր, անստո-րագիր, արտագրութիւն, աղերսագիր, գրիչ-կարիչ (Kiggs, էջ 15), ընկալագիր, բողոքա-գիր, բևեռագիր, թռչնագիր, տպագիր, ան-ղորրագիր, վաւերագիր, սղագրութիւն, սկըզբ-նագիր, գրագիտական, գրադատական, գրա-Արմատական բառարան-36 դարան, գրադարանապետ, գրադարանապե-տուհի, գրախանութ, գրականագէտ, գրակա-նական, գրահաշիւ, գրահաշուական, գրաճա-նաչ, գրասենեակ, գրասենեկային, գրավա-հառ, գրավաճառանոց, գրավաճառութիւն. գրատուն, գրացուցակ, գրչագրական, գրչա-ծայր, գրչակոթ, գրչահատ, գրչափորձ ևն-
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. wer «պատռել, քերել, քերթել, ճանկռտել» արմատի եր-կար wēr ձևից. ցեղակիցներն են պարզ wer կամ k, d, ei աճականներով աճած ձևի տակ՝ սանս. vraná-«վէրք, պատառուածք». vrcčáti «պատռել, հերձել, ճեղքել», յն. ῥινος «կաշի, մորթ», ῥαϰος (ևոլ. βράϰος) «ցնցոտի, պատառոտած շոր», ῥαϰοῦν «աատաւռաևւ». իἰνη «խարտոց», ալբան. vorε «վէրք», հսլ. ռաւս. rana «վերք», ռուս. вередъ «պալար, վէրք», սլով. vreskniti «շառաչմամբ խոր-տակուիլ, պայթիլ», դան. vraade, անգլսք. wrōtan, հիսլ. röta, հբգ. ruossan «փորել» ևն։ Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. γράφω «ճանկռել, փորագրել, գրել, նկարել», որի համեմատ էլ հյ. քերել և քե-րականութիւն։ Մեր բառի հետ ճիշտ համե-մատելի են գոթ. writs «գիծ», անգլսք. writ «գիր», wroett «փորագրութիւն, զարդա-րանք», writan, մսգ. writen, որոնք բղխում եննոյն wer-արմատից՝ աճածչ t աճակա-կանով և նշանակում են «վիրաւորել, պատ-ռել, փորագրել, նկարել, գրել» (Pokorny, ,286-7, Boisacq, 341, 833)։-Աճ.
Հները մեկնում էին քերել բառով, ինչ-պէս է իսկ յն. γραφω «դրել», որի ա-ռաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «քերել», ըստ որում հների գրութիւնը քարերի վրայ փորագրութիւն էր։ Աւս-պէս՝ Թր. քեր. էջ 4 «Գիր ասի, վասն զի իբր քերելով իմն գաղափարի. քանզի գրելդ քերել ասիւր առ նախնեօքն»։ Եր-զըն. քեր=Սիւն. քեր. 199 «Գիրդ է ի րե-րելոյ և ի գծելոյ»։ ՀՀԲ ևս հետևելով սրանց՝ համարում է քերել բառից։ Brosset lAs. Paris 14(1834), 369-405 վրաց. վծեր, յն. γραφω «գրել»։ ՆՀԲ լծ. վրաց. ბէրիլի, հյ. ծիր, գիծ, քերումն
իսկ սանս. կիր է «ձայն, հնչումն»։ Pe-lerm. 25, 37 սանս. giri «լեռ», gir «իւո-սակցութիւն»։ Windisch. 7 յն. γραφω «գրել»։ Ազգասէր Կալկաթայի, 1847, էջ 415 հայերէնը համարում է նախալե-զուեան բառ, որից անգլ. graphy «գրու-թիւն». քերել բառի նմանութիւնից էլ հե-տևցնում է, որ նախապէս գիրը «քարի վրայ քերծելով» էր։ Lag. Urgesch. 975 յն. γράφειν «գրել» բայի հետ։ Մորթ-ման, ZDMG, 26, 527 բևեռ. cirsini, յն. γράφω. լատ. scribo, գերմ. grabeh «փորել», schreiben «գրել», հյ. քեր-ծել=գերմ. kratzen։ Սողոմոն Մուրատ-եան, Մասիս, 1883, սեպտ. 26 յն. γράφω, լտ. s-cir-bo (1), գերմ. gri-ben, s-chr-eiben ֆրանս. è-crire, անգլ. s-cribe։ Canini, Et. étym. 186 յն. γράφω և լտ. scribo։ Հիւնք. յն. γράτω, γράμμα ևն։ Patrubány,։ SA, 1, 189 հնխ. yer «պահել, պահպանել» արմա-տից։ Նոյն, ՀԱ, 1906, 343 յն. ϰραὶνω «մի բանի հպիլ, Հքսուիլ»։-L'apaя, Oбъ orнoш. aбхaзcк. яз. էջ 48 ափխազ. aγərа «գիր»? Kорщъ, թրգմ. Հովիտ, 1914, 455 ֆինն. kirja «գիրք», kirje «նաման» սառերի հետ։ Petersson, Ar. u. Armen. Stud. 58 հյ. գիծ, զնդ. vaema «վէմ», հսլ. vajati «քանդակել», սանս. vecf «ասեղ» բառերի հետ՝ հնխ. uei, uoi «ճեղքել» արմատից, որից աճած ui-ro ձևն է ներկայացնում հյ. գիր։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ննխ. Պլ. (հին լեզուով) Տփ. գիր, Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ջդ. Սեբ. գ'իր, Սչ. գ'ի՛րր, Գոր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Շմ. կիր, Մրղ. Սլմ. Վն. կ'իր, Պլ. (նոր լեզուով). Ռ. Տիգ. քիր, Ոզմ. գ'ե՛ր. Հճ. գ'իյ, Զթ. գ'էյ, գ'էր.-Ննխ. Պլ. (հին լեզուով) գրէլ, Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. գ'րել, Ախց. Կր. Սեբ. գ'րէլ, Ասլ. գ'րէ՝լ, Պլ. (նոր լեզուով) Ռ. Տիգ. քրէլ, Տփ. գրիլ, Երև. գ'րիլ, Ղրբ. Մկ. կ'ըրիլ, Զթ. գ'ը'րիլ, գ'ը'յիլ, Հմշ. կրուշ, Հւր. գիրէլ, Գոր. կիրէլ. Շմ. կիրիլ, Մրղ. կ'իրէլ, Ագլ. գაիրի՛լ. -Ննխ. Պլ. (հին լեզուով) գիրք, Սչ. զ'ի՛ըրք, Մրղ. կ'իրք՝, Ննխ. Պլ. (նոր լեզուով) Ռ. Տիդ. քիրք, Ոզմ. գ''F՛րք ևն։-Նոր բառեր են՝ գիրկապ, գիրկարդում, գրբաց, գրելչէք, գըր-ման, գրող (սրա հին վկայութիւնն ունի Վստկ. 132. Շոյտ փակեա և ծեփեա, որ օդ չմտանէ. զի իւր գրօղն օդն է), գրողամաղ, գրողամայր, գրողամնայ, գրողերես, գրող-տարուկ, գրոտել, գրուկ, գրուիլ, գրւոր, գըր-քևար, գրօրէնք։
ՓՈԽ (borrowing) Բոշայերէն գրխիկարել «գրել», որի մէջ խի-կար բոշայական յաւելուածներ են։ Այս յաւելուածների համար հմմտ. ծամխը-կարիչ «ծամօն, մազտաք», ծասխըկարիչ «ծածկել, խնամել», կարխը «կար, կարկա-տան», կարխըկարիչ «թել, մանած», կաշիչ, քաշիչ «ծխախոտ» (յառաջացած քաշել բա-ռից)։-Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. დაკრულვა դակրուլվա «անէծք, նը-զովք», որ յիշեցնում է մեր -գրող, գրո-ղը տանի ևն-ժողովրդական դարձուածները,
Կա՛ զգիր քո։ Ո՞յր է պատկերս այս կամ գիր։ Նորոգութեամբ հոգւոյն, եւ ոչ հնութեամբ գրոյն.եւ այլն։
Կիկրոփս արար զգիրն յունաց, զոր ոմանք զկադմոս ասեն։ Դրոշմեցին նախ ի վերայ տախտակի, եւ ապա ի վերայ քարտիսի։ Գիր ասի, վասն զի գերելով կամ քանդակելով իմն գաղափարի։ Ի կնիք մատանւոյ զգծեալ գիրն ընդունի մոմն. եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
Եւ ականս գրոյ ի գործ վակասինՄ. յն. քանդակ կամ դրուագ. (Ել. ՟Ի՟Ե. 7։)
Յորժամ հանաւ գիրն (այսինքն գիծն) բոլորակ. (Շիր.։)
Գիր սիրոյ, կամ հրամանի, կամ թախծանց։ Գրեալն էր ի գիրս վասն մեր։ Էր ի գիրս ասացեալ. եւ այլն. (Շ. թղթ.։)
Այս է գիր արարածոց։ Գրեա՛ զայդ առ ի յիշատակ ի գիրս։ Գիր ուխտին, կամ օրինաց։ Վասն այնորիկ ասի ի գրի, պատերազմ տեառն եւ այլն. (Թուոց. ՟Ի՟Ա. 14։)
Գիրք ծննդեան Յիսուսի Քրիստոսի։ Գիր կամ դպրութիւն կենաց։ Ի գիրս սաղմոսաց, մարգարէից։ Ետուն նմա գիրս զԵսայեայ մարգարէի։ Եբաց զգիրսն։ Խփեալ զգիրսն՝ ետ զպաշտօնեայս։ Կայ իսկ ի գրի.եւ այլն։
Որդւոյ անուամբ մեծարեաց զնա գիր. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Բազում անգամ գրովք զօրէնս գրոց լուծանեմք. (Լմբ. սղ.։)
ԳԻՐ ԱՌՆԵԼ, ՀԱՆԵԼ, ՀԱՍՏԱՏԵԼ. իբր Գրել. գրով դրոշմել կամ հրատարակել զբան, եւ այլն։
Գիր հանցէ ձեռամբ իւրով, թէ աստուծոյ եմ ես. (Ես. ՟Ի՟Դ. 5։)
Ի ԳԻՐ ԱՐԿԱՆԵԼ, ՀԱՆԵԼ. Ի ԳՐԻ կամ ԶԳՐԻ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Գրել. արձանագրել. մատենագրել. գիր անցընել.
Գումարեա՛ զամենայն (զմեղսդ), եւ ի գիր ա՛րկ։ Եթէ դու գրեսցես, աստուած ջնջէ. իսկ եթէ դու ոչ գրեսցես, աստուած ի գիր արկանէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 16։)
Կնքեալ զնա՝ հրամայէ քահանայիցն ի գիր հանել զնա եւ զռաաջնորդն (զկնքահայրն) նորա. (Դիոն. եկեղ.։)
Պատշաճ համարեցայ ի գրի հարկանել. (Խոսր. պտրգ.։)
Կամիմք ի սկզբանէ զթագաւորսն Մակեդոնացւոց զգրի հարկանել. (Սամ. երէց.։)
Ի ԳԻՐ կամ ԸՆԴ ԳՐՈՎ ԱՆԿԵԱԼ, եւ ԼԻՆԵԼ. Անցանել ի կարգ արձանագրութեան.
ԶԳՐՈՎ կամ ԶԳՐՈՎՔ ԳԱԼ. Դեգերիլ ի գիրս, կամ յածիլ.
Հրամայեաց հանապազ զգրով գալ, եւ աղօթից ստէպ կալ. (Խոսր. պտրգ.։)
(լծ. Վր. ծէրիլի, հյ. ծիր, գիծ, քերումն) γράμμα, γραφή, χαρακτήρ littera, character Տառ դրոշմեալ. նշանագիր. արձանագիր. դրամագիր. գրուած որպիսի եւ իցէ. որպէս եւ կտեալն ի մարմին. (սանս. կիր. է ձայն, հնչումն)
ԳԻՐ. ἑπιστολή epistola, litterae որպէս Ողջունագիր. նամակ. թուղթ. հրովարտակ. բարեւագիր.
ԳԻՐ, կամ ԳԻՐՔ. βίβλος, βιβλίον liber, libellus Գրեան, գրեանք. մատեան աստուածաշունչ, կամ արտաքին. քիթապ, քիւթիւպ, կէրիտէ, կէրտիտ. եբր. սէֆէր. (յորմէ սոփեր).
the two arms extended, open arms;
bosom, breast;
fathom;
—ս արկանել, — ընդ —ս խառն լինել, to embrace, to hug one another;
ընդ —ս մտանել, ընդ աղեղն լինել, to draw the bow well;
այն ինչ լինէր զոգիսն ի —ս իւր թափել, whilst he drew his bow tight;
— ընդ — խառնել or խառն լինել, — ընդ խառն or գրկընդխառն or գրկախառն լինել, to wrestle, to struggle with one;
— ընդ խառն կռիւ or մարտ, wrestling.
· Calfa
, ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզաբար գործածուած) «գոգ» ՍԳր. Ագաթ., «մէկ գըր-կաչափ» Գծ. իէ. 28. Եւս. քր., որից ոճերով աւնինք գիրկս արկանել «գրկել» ՍԳր. Եւագր. Ոսկ. ես., ընդ գիրկս մտանել «աղեղը լարել» ՍԳր, գիրկ ընդ գիրկ խառնիլ Վեցօր. Ոսկ մ. ա. 13 կամ գիրկ ընդ խառն լինել «գրկա-խառնուիլ» Եւս. քր. ղանաղան ածանցումնե-րով՝ գրկալիր Երեմ. դ. 29, գրկախառն Ոսկ մ. բ. 22 և բ. տիմ. գրկախառնիլ Ոսկ. բ. կոր. և հռ., գրկատարած Ոսկ. ես. 205, ընդգրկել Առակ. իդ. 33. Ագաթ., իննագիրկ «ինը գըր-կաչափ» Նոննոս., լիագիրկք Ոսկ. ես., գիր-կուծոց «գիրկընդխառն» Քուչ. 73։
Իբրեւ զմանուկ ի գիրկս առեալ։ Ի գիրկս ըստ նմանութեան մանկամօր առեալ. (Ագաթ.։)
Գիրկս արկանել զնովաւ, զքեւ. զնմանէ, նմա. փշոց, ընչից. կենցաղոյս սիրոյ. զերկայնամտութեամբ եւ զսիրով. (Խոր. հռիփս.։ ՃՃ.։ Սարգ.։ Նար.։ Եւագր. ՟Ժ։) Որ եւ ասի. ԳԻՐԿՍ ՏԱՐԱԾԵԼ.
ԸՆԴ ԳԻՐԿՍ ՄՏԱՆԵԼ. Լարել զաղեղն, յորոյ ի լիճն մտանէ կեւսն գրկաց լարողին. ըստ յն. եւ լտ. ասի, լնուլ կամ ձկտել զաղեղն.
Ընդ գիրկս եմուտ (յէու), եւ եհար զյովրամ. (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 24։)
Այն ինչ լինէր զոգիսն ի գիրկս իւր թափել, եւ նա յետս կոյս կործանեցաւ. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 47.) իմա՛, յորժամ Յովնաթան զամենայն ոյժ ետ ի լարել զաղեղն եւ հարկանել զբաքիդ, յետս կոյս ընկրկեցաւ։
ԳԻՐԿ ԸՆԴ ԳԻՐԿ ԽԱՌՆԻԼ. Պատիլ զմիմեամբք՝ սիրով, եւ ի գօտեմարտի.
Յորժամ գիրկ ընդ գիրկ խառնիցին, ցուցանիցէ թէ որպէս պարտ իցէ կռուել եւ յաղթել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
Յորժամ գիրկ ընդ խառն լինիցի (Յուդա ընդ Յիսուսի) ի համբուել զնա, յայնժամ արկցեն ի նա զձեռս. (Իգն.։)
Գիրկ ընդ խառն եղեն (սամփսոն եւ առիւծ). (Փիլ. սամփս.։)
Մերկ ընդ մերկ ի թշնամւոյն կամէր լինել գիրկ ընդ խառն։ Վիրօք գիրկ ընդ խառն թշնամւոյն լինէր. (Իսիւք.։)
Ուստի ԳԻՐԿ ԸՆԴ ԽԱՌՆ ԿՌԻՒ կամ ՄԱՐՏ. Գօտէմարտութիւն. կիւլէշ, քէհլիվանլըգ.
ԳԻՐԿ մանաւանդ ԳԻՐԿՔ. ἁγκάλη gremius, sinus, ulna Գոգ կամ ծոց բացեալ բազկօք տարածելովք.
village;
country;
գնալ՝ բնակել ի —, to go or live in the country.
· Calfa
(որ և գեւղ, գեաւղ, գեօղ և գաւառա-կան ձևով գեղ), ի հլ. (նաև սեռ. գեղջ, բց. գեղջէ, յետնաբար գրծ. գիւղօք) «գիւղ» ՍԳր. Եղիշ. Փարպ., որից՝ գեղաքաղաք Մրկ. ա. 38, քաղաքագիւղ Ադաթ., լեռնագիւղ Եփր. մն.. գեւղեան կամ գիւղեան Բուզ., գեղաստա-նեայք (գեօղաստեայք, գեօղաստայք) Կաղն-կտ., գեղօրէք Մխ. դտ., գեղջեայ «գիւ-ղացի» Եփր. վկ. արև. 184. Վրք. հց. Ա. 19, գեղջուկ Խոր. Փիլ. Նար., գեղջաւագ Կանոն., գեւղջացի «գիւղացի» (նորագիւտ բառ) Վրք. Աբերկիոսի (ՀԱ, 1910, էջ 373, տող 86), ան-գեօղ Ոսկ. ես. 385 ևն։ Նոր գրականում ըն-դունուած ձևն է գիւղ, որից կաղմուած են գիւ-ղացի, գիւղատնտես, գիւղատնտեսութիւն, գիւղատնտեսական, գիւղախումբ, գիւղանը-կար, գիւղական, գիւղաբնակ, բայց նաև գեղջկական, գեղջկուհի ևն։
ՆՀԲ (գեղ բառի տակ) լծ. թլք. kóy «գիւղ»։ Gosche, 64 լտ. vicus, սանս-veca։-Justi, Zendsp. 281 սանս. vie զնդ. vīs։-Bötticher, Horae aram. 2 արամ. [hebrew word] gailā բառի հետ համե-մատում է հյ. գիւղաքաղաք, որ մես-ժամ է Lag Arm. Stud. § 495։ Տէրվ. Altarm. 65 և Նախալ. 76 զիւղ<*գիսղ <*վիսղ. իրր լտ. villa ԳՒՌ (dialectal) Այշ. Հճ. Մշ. Սչ. գեղ, Ագլ. Ննխ. գէղ, Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Սեբ. գ'էղ, Չթ. գ'եղ, գ'էղ «Զէյթուն գիւղը» (ընդհանու-րից դարձել է մասնաւոր անուն. ընդհանուրի համար գործածական է թրք. kōy). Ասլ. գ՝ եղ, Հմշ. կէղ, Ոզմ. գ'եղ, Սլմ. Վն. կ'եղ, Մկ. Մրղ. կէղ, Պլ. Ռ. քէղ, Տփ. գիղ, Տիգ. քիղ. Նոր բառեր են՝ գեղարդի, գեղախռիւ, գեռա-հաւան, գեղավրայ, գեղաւրիչք, գեղունաք, գեղամէջ, գեղատեղ ևն։ ՓՈԽ (borrowing) Pedersen, KZ, 40, 198-a= Հայ. դր. լեզ. 190-193 հայերէնից փոխա-ռեալ է համարում օսմ. aγəl «փարախ», կրկըղ. aul, Կաղանի թթր. auəl, թարանչի =γil «գոմ», կոյբալ. al, եակուտ. yal «ոս-րացի». սրանց միջոցով էլ ռուս. aul «կով-կասեան լեռնականների գիւղ», չերեմիս. aιὶ «գիւղ, աւան», մոնգոլ. ail «դրացի, դրացնու-թիւն, աւան», ailčin «հիւր», aileilasu «հիւր լինել».-բոլորի նախաթրքական ձևն է *agyl, որ փոխառեալ է նախահայ. *aguel ձևից։
Ի Բեթղէհէմ գեղջէ։ Երթա՛յք ի գեղջ (կամ գեաւղդ) որ առաջի ձեր է։ Շրջէր Յիսուս ընդ ամենայն քաղաքս եւ ընդ գեղս (կամ գեւղս, կամ գեաւղս)։ Կոչել գեաւղն այնմիկ ... գեաւղ արեան։ Տեարք էին գեւղից։ Խորել ի գնոց գեաւղջն.եւ այլն։
Երթա՛յք ասէ ի գեօղդ. գիւղ զբովանդակ տիեզերս կոչէ, վասն գեղեցկագիր կարգաց աշխարհիս ... կամ զսուրբ եկեղեցի՝ որ գեղեցկացաւ ի հին տգեղութենէն. (Երզն. մտթ.։)
ԳԻՒՂ κώμη, χωρίον , φρούριον, ἁγρός vicus, pagus, castellum, villa, rus գրի եւ ԳԵՒՂ, կամ ԳԵԱՒՂ, ԳԵՕՂ. մանաւանդ ԳԵՂ. ... Շէն. աւան. բնակութիւն ի վայրս անդաստանաց, հանդերձ ագարակօք եւ անդէոք.
invention, discovery, findling;
profit;
artifice;
salvation;
finder;
առ —, for the want of;
չքնաղ —ք, fine or rare inventions or discoveries;
—ք ձկանց, fishing;
— որսոյ, hunting;
—ք որովայնի, tape-worm;
եղիցի քեզ անձն քո ի —ս, you will save your soul;
ի — ածել, to invent;
ի — ածիլ, to be invented.
· Calfa
, ի հլ. «մի բանի գտնուիլը, գըտ-նուած բան, հնարք, շահ, վաստակ» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ել., «գտնուած, դիւրագիւտ» Երզն. քեր. Շնորհ. թղթ., «գտնող, գտիչ» Կաղնկտ. Լմբ. պտրգ., որից կազմուած են անգիւտ Ագաթ. Կորիւն. Բուզ., չքնաղագիւտ Ագաթ., չգիւտ Եւս. քր. ա., հնարագիւտ Եզն. Սեբեր., դիւրագիւտ Ոսկ. մ. ա. 1, յանկար-ծագիւտ Կորիւն., ստգիւտ կամ ըստգիւտ «թե-րութիւն, յանցանք» Կոչ. Ոսկ. բ. կոր. մ. բ. 15։-Արմատի երկրորդ ձևն է ԳԻՏ «գիւտ» որ միայն յետնաբար գործածուած է առան-ձին (ինչպէս Համամ առկ.), իսկ հների մօտ գտնում ենք միայն ածանցման ժամանակ ինչ. գտանել (կտ. գտի, եգիտ) ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Փիլիպ., գտակ «գտնող» Եւս. քր., գտա-կաւ «ճիշտ ու ճիշտ» Եւս. քր. Սեբեր. Եզն. Ոսկ. մ. և Եբր., ըստ գտանել կամ ստգտա-նել «մի թերութիւն գտնել» ՍԳր. (հմմտ. յն. ϰατα-γιγνώσϰω «նկատել. 2. կարծիք կազ-մել, դատել. 3. դատապարտել, նախատել»). ըզբանգտանք «հնարովի սուտ բան» Եզն. էջ 98 (հմմտ. բանագտակ լինել «սուտ պատ-ճառներ հնարել». տե՛ս և ՀԱ, 1914, 123 և 243)։
= Բնիկ հայ բառ. պատկանում է հնխ. veid, void արմատին, որի մէկ ձայնդարձն է։ Այս արմատը նշանակում էր «գիտենալ» և «գտնել». առաջին նշանակութեամբ ունինք հյ. գէտ, գիտել (միւս ցեղակիցները տե՛ս գէտ), իսկ երկրորդ նշանակութեամբ ունինք հյ. գիւտ, գիտ. գտանել, որին համապատաս խան են սանս. vid «գտնել», ներկ. vindáti «գտանէ», կտր. ávidat «եգիտ», զնդ. vindaiti «գտանէ», հիռլ. finnaim «գտանեմ»։-Հիւբշ. 437։
ԳՒՌ (dialectal) Գ' Դ.-Ալշ. գ'դնել, Ջղ. գ'դ'նել, Սեբ. գ'ըդ-նէլ, Ննխ. գդնէլ, Մշ. Պլ. գդնալ, Ախց. Կր. «'տնիլ, Խրբ. գ'դնիլ, գննալ, Ակն. գ'ըննիլ, Սչ. գ'դնուլ, Ագլ. գիդm՛նիլ, Յղ. քրթm՛նmլ. Շմ. քիթmնmլ, Տփ. գթնիլ, Ռ. քղնէլ, Երև. քթնթէլ, Տիգ. քդնmլ, Ոզմ. կընդընիլ, Վն. կընդնել, Մկ. կընդնիլ, Հմշ. կդնուշ, Ասլ. գ'ը*նալ, Հճ. գ'ը'ննել, Սլմ. գինել, Մրղ. գին-նէլ։ Նոր բառեր են՝ գտելուկ, գտնովի. գըտ-նողչէք, գտուկ, գտում, գտունի, իսկ գիտ Ակն. «ուտելեղէնների առատ ժամանակը, երբ ամէն բան առատ է գտնւում»։
εὔρημα, εὔρεσις inventio, inventum, commentum, quaestum, lucrum Արմատ Գտանելոյ, որպէս Գտումն իրի կորուսելոյ կամ խնդրելոյ. եւ Հնարք. հանճար. ճարտարութիւն. եւ Իրն գտեալ դիպուածով, աշխատութեամբ, կամ ճարտարութեամբ. շահ. օգուտ.
Զփոխա իբրեւ զգիւտ համարեցան։ Համարի եթէ գիւտս գտի։ Տու՛ր բարձրելյոն ըստ տրոց նորա, եւ առատ ակամբ զգիւտ ձեռաց։ Սիրաք. (՟Ի՟Թ. 4. եւ 7. ՟Լ՟Բ. 12։)
Առաջի՛ կայ գիւտ եւ կորուստ։ Յուսով գիւտի կորուսելոյն։ Գիւտ իրացդ, կամ գրոյ. (Փարպ.։)
Գիւտք իմաստից, կամ Ժամանակաց. (Խոր.։)
է՛ իսկ գիւտ՝ եւ կոչի, որ ոչ իւր ինչ իցէ, կամ ոչ ընդ վաստակոց գայցէ, այլ դիպուած ինչ բարւոյ լինիցի առանց աշխատութեան եւ ակնկալեաց. (Խոսր.։)
Գտցեն շնորհս. այսպիսի գտիւք հարստացեալ երանելին Դաւիթ. (Համամ առակ.։)
cf. Գծուծ.
· Calfa
(գրուած նաև գծուծ) «անարգ, չըն-ւեն, նուաստ» Սիր. լբ. 10. Ոսկ. «խռնաոհ համեստ» Եփր. Բ. տիմ. 254 (չունի ՆՀԲ), ո-րից՝ գձձել «նուաստացնել, խայտառակել» Եզն., գձձիլ «խեղճանալ, անարգ մի բան դառնալ» Բ. մակ. ը. 35. Բուզ. Ագաթ. Եփր. պհ., գձձութիւն Եփր. թգ. 379. հռ. 24. Ոսկ. հռ. Փիլ., գձձասէր Ասող. ևն։
Կարճ հասակաւ, եւ գծուծ (կամ գձուձ) տեսլեամբ. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Ձեւանալ կամ ունել զանձն խոնարհ եւ գծուծ. (Սարգ. յկ. է։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ԳՁՈՒՁ կամ ԳԾՈՒԾ. εὑτελής, σμικρός , πενιχρός tenuis, vilis, frugalis, frivolus, rudis, pauperculus (լծ. հյ. կծծի. եւ արաբ. խէսիս, խէզէլէ) Անշուք. անպաճոյճ. աղքատին. որ ինչ լինի դոյզն ծախիւք. արհամարհ. փոքր. չնչին. փանաքի. դուզնաքեայ. անարգ. նուաստ. խոնարհ. փուճ.
notch of an arrow
· Calfa
, ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. էջ 152 «Ո՛չ եթէ նե-տիւ կռուիմ, այլ գղզրկով պողեալ զբոլորս ցնդեմ»։ Բառիս ուղղականը պիտի լինի կա՛մ գղզիկ և կա՛մ գղզուկ, նշանակութիւնը (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) «նետի ծայրը, կոթը» կամ «նետի ծայրը՝ փետուրի վրայի ճեղքը, որ աղեղի լա-րին է անցնում»։
ՆՀԲ յիշում է յն. γυφίς «նետի կոթ»։ -Եթէ ուղղելի լինէր *գազկով, ուղղա-կանը կարելի էր դնել գազիկ կամ գա-զուկ և համեմատել պրս. ❇ gaz «տե-սակ ինչ անփետուր և անսլաք նետի, ո-րոյ միջին տեղին է ստուար». որից արե-վել. թրք. ❇ gez «անփետուր, անսայր նէլր»։
ԳՂԶԻԿ կամ ԳՂԶՈՒԿ. ռմկ. կէզ, օգ կէզի, կէտուք. յն. գլիֆի՛ս γλυφίς incisura, crena, cocca Գծիկ կամ հերձիք փետրոյ նետին, որ յենու ի լարն աղեղան. ստորին ծայր նետի.
cf. Գղզիկ.
· Calfa
, ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. էջ 152 «Ո՛չ եթէ նե-տիւ կռուիմ, այլ գղզրկով պողեալ զբոլորս ցնդեմ»։ Բառիս ուղղականը պիտի լինի կա՛մ գղզիկ և կա՛մ գղզուկ, նշանակութիւնը (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) «նետի ծայրը, կոթը» կամ «նետի ծայրը՝ փետուրի վրայի ճեղքը, որ աղեղի լա-րին է անցնում»։
ՆՀԲ յիշում է յն. γυφίς «նետի կոթ»։ -Եթէ ուղղելի լինէր *գազկով, ուղղա-կանը կարելի էր դնել գազիկ կամ գա-զուկ և համեմատել պրս. ❇ gaz «տե-սակ ինչ անփետուր և անսլաք նետի, ո-րոյ միջին տեղին է ստուար». որից արե-վել. թրք. ❇ gez «անփետուր, անսայր նէլր»։
ԳՂԶԻԿ կամ ԳՂԶՈՒԿ. ռմկ. կէզ, օգ կէզի, կէտուք. յն. գլիֆի՛ս γλυφίς incisura, crena, cocca Գծիկ կամ հերձիք փետրոյ նետին, որ յենու ի լարն աղեղան. ստորին ծայր նետի.
dome, cupola, vault, arched roof.
· Calfa
. ի-ա հլ. «շէնքի վրայի կիսագըն-դաձև մասը» Վեցօր. գրուած է նաև գմբէթ, ուղիղ ձևը յայտնի չէ. ռամկական ձևեր են՝ գմպէթ Կիր. էջ 220, գումբէթ, կմբեթ, կմպէտ. կմբէթ, գումբեթ Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 190, գումբայթ Գիրք թղ. 512, գունբէդ Օգոստ-բաջ. 17, կումբէթ Արձ. 1342 թ. (Վիմ. տար. 167), որից գմբեթայարդ կամ գմբեթարդ «գմբեթաձև» Վեցօր. էջ 15, 49, գմբեթեայ Անգ. ա. 4, գմբեթաձև Յհ. իմ. եկ., երեքգմբե-թակիր Վեցօր. 166։ Սխալ գրչութեամբ կմբե-թաձև Ագաթ., կմբեթեայ Ոսկ. եբր., կմբե-թայարկ Սրբ.։
Ուղիղ մեկնես նախ ԳԴ։-ՆՀԲ դնում է արաբ. qubba, qubbat, պրս. kum-bad, kumba (?), իտալ. cuppola. ար-մատը համարում է կումբ (տե՛ս կըմ-բեայ բառի մէջ)։ Böttich. Arica, 73 230, Lag. Urgesch. 932. պրս. gunbad
ԳՄԲԵԹ կամ ԳՄԲԷԹ. κοῖλον cavum գրի եւ իբր ռմկ. ԳՈՒՄԲԷԹ, ԿՄԲԷԹ. (արաբ. գուպպէ, գուպպէթ. պ. գիւմպէտ, գիւնպէ. իտ. գու՛բբօլա) Կամարաձեւ կամ վրանաձեւ գլուխ շինուածոյ՝ գոգեալ ի ներքոյ. փոր կամ ծոց կամարի. (կաթուղիկէ. այսինքն բոլորական).
Զգմբեթին վերամբարձութիւն. (Նար. խչ.։)
bosom;
lap;
hollow, cavity;
— լերանց or վիմաց, grotto, cavern, den;
— ծովու, handle;
creek;
— նաւու, hold of a ship;
— գործել or —ս առնուլ, to be concave or filled.
· Calfa
. ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։
Հիւնք. գող բառից։ Scheftelowiti BВ, 28 (1904), 152 և 29, 16, 43 կը-ցում է յն. γεεια «խորշ» և լտ. fovea «փոս» բառերի հետ, որոնք թէև նշա-նակութեամբ համաձայն են, բայց ո՛չ ձևով. սպասելի էր նախաձայն ձ։ Li-dén, Armen. Stud. § համեմատում է լիթ. gōgas «ձիու կռնակի բարձրու-թիւնը», շվէդ. gag, gagr «ետ ծռուած», իսլ. gaga «վիզը ետև ծռել» ևն, որոնք հանում է հնխ. g2hog2h, g2hēg2h-«ծը-ռած, կորացած» արմատից։ Karst, Յու-շարձ. 402 սումեր. agub «երկնակա-մար», 418 թաթար. kot, koy, kut, kuy «վարը, խոր, փոս», չաղաթ. ku-tuk, kuduk «հոր», օսմ. quyə «հոր, ջրհոր», qoyn, qoyun «ծոց»։ (Կան նաև թուշ. գագաօ «որովայն, փոր», զազդար «հաւաքել, պահպանել», աբա-զա. կիկա, ավար. կեկէ, անդի. կոկա, մոնգոլ. զոզու, դիդ. կիկի, անցուգ. կեյկ, կազիկումուկ կուկու, մանչու. խուխուն, թրք. gōgus, góks «կուրծք», բայց այս բոլորն էլ պատահաևան նմա-նութիւն միայն ունին)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 տճկ. quj-aq «գիրկ» բառի հետ։
«ասել». արմատ մի հին, կորած բայի, որից մնում են միայն ապառնիի և հրամայականի մնացորդները (գո՛գ, գոգջի՛ր. գոգէ՛ք, գոգցես, գոգցուք, գոգջիք, գոգցեն). ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. ես. (Ասիցեն, գոգցե՛ն), է︎ 311. Բուզ. 209 (Ասացէք ցարքայ, գոգէ՛ր). Եփր. ղևտ. բայց կայ նաև գոգելով «գոչելով, Կիւրղ. Գնձ. բառիս հին նշանակութիւնը ջըն-ջուելով յետոյ դարձել է մակբայ. գոգ, գոգ-ցես, գոգցես թէ, գոգցես իմն «կարծես թէ» Գաղ. բ. 11. Խոր. Յհ. իմ. ատ. Յհ. կթ. մակ-բայական գործածութիւն ունին. գոգցես գոր-ծածաևան է նս և արդի գրականում, ուր հե-տըզհետե ջնջուելու վրայ էս
κόλπος (յորմէ իտալ. golfo ) sinus, gremium Ծոց, գիրկ փոր, որպէս փորոքեալ, գոդեալ. խորշ պորտոյ, եւ հանդերձի ամփոփելոյ. ծոցաւոր ընդունարան կամ տեղի հանգստեան. (եբր. խէյիք. յն. գօ՛լբօս)։
ԳՈԳ. նմանութեամբ, իբր Ծոց ծովու, երկրի, առագաստի, եւ այլոց իրաց.
Զխորշ գոգոցն՝ որ են յամենայն կողմունս երկրի. (Շիր.։)
Այս ծով մեծ՝ բոլոր էից գոգ, անքոյթ ծոց։ Գոգք ամփոփման ծոցոյն կազմածոյ (նաւի) անարգեցան. (Նար.։)
կամ ԳՈԳ. ԳՈԳՑԵՍ. եւ ԳՈԳՑԵՍ ԹԷ. ԳՈԳՑԵՍ ԻՄՆ. մանաւանդ՝ իբր մ. կամ շ. Գրեա՛ թէ. գրեթէ. ասա՛ թէ. դի՛ր թէ. իբր թէ. սայքի. սանքի.
Գոգցես յերկրին հայկազանց զայս լինել։ Որպէս յաստուածային գոգցես տեսչութենէ։ Աստուածային իմն գոգցես տեսչութեամբ. (Խոր. Ա. 25։ Բ. 28. 88։)
Հրեշտակային իմն գոգցես թէ ազդմամբ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զոր գոգցես նմա պարգեւեալ ի տեսչութենէ շնորհացն աստուծոյ։ Աստուածային գոգցես պատշաճողութեամբ։ Հողմ ահագին գոգցես իմն աստուածային հրամանաւ շնչեալ։ Աստուածասաստ իմն գոգցես բարկութեամբ հարեալ. (Յհ. կթ.։)
to say.
· Calfa
. ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։
Հիւնք. գող բառից։ Scheftelowiti BВ, 28 (1904), 152 և 29, 16, 43 կը-ցում է յն. γεεια «խորշ» և լտ. fovea «փոս» բառերի հետ, որոնք թէև նշա-նակութեամբ համաձայն են, բայց ո՛չ ձևով. սպասելի էր նախաձայն ձ։ Li-dén, Armen. Stud. § համեմատում է լիթ. gōgas «ձիու կռնակի բարձրու-թիւնը», շվէդ. gag, gagr «ետ ծռուած», իսլ. gaga «վիզը ետև ծռել» ևն, որոնք հանում է հնխ. g2hog2h, g2hēg2h-«ծը-ռած, կորացած» արմատից։ Karst, Յու-շարձ. 402 սումեր. agub «երկնակա-մար», 418 թաթար. kot, koy, kut, kuy «վարը, խոր, փոս», չաղաթ. ku-tuk, kuduk «հոր», օսմ. quyə «հոր, ջրհոր», qoyn, qoyun «ծոց»։ (Կան նաև թուշ. գագաօ «որովայն, փոր», զազդար «հաւաքել, պահպանել», աբա-զա. կիկա, ավար. կեկէ, անդի. կոկա, մոնգոլ. զոզու, դիդ. կիկի, անցուգ. կեյկ, կազիկումուկ կուկու, մանչու. խուխուն, թրք. gōgus, góks «կուրծք», բայց այս բոլորն էլ պատահաևան նմա-նութիւն միայն ունին)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 տճկ. quj-aq «գիրկ» բառի հետ։
«ասել». արմատ մի հին, կորած բայի, որից մնում են միայն ապառնիի և հրամայականի մնացորդները (գո՛գ, գոգջի՛ր. գոգէ՛ք, գոգցես, գոգցուք, գոգջիք, գոգցեն). ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. ես. (Ասիցեն, գոգցե՛ն), է︎ 311. Բուզ. 209 (Ասացէք ցարքայ, գոգէ՛ր). Եփր. ղևտ. բայց կայ նաև գոգելով «գոչելով, Կիւրղ. Գնձ. բառիս հին նշանակութիւնը ջըն-ջուելով յետոյ դարձել է մակբայ. գոգ, գոգ-ցես, գոգցես թէ, գոգցես իմն «կարծես թէ» Գաղ. բ. 11. Խոր. Յհ. իմ. ատ. Յհ. կթ. մակ-բայական գործածութիւն ունին. գոգցես գոր-ծածաևան է նս և արդի գրականում, ուր հե-տըզհետե ջնջուելու վրայ էս
ԳՈԳ. նմանութեամբ, իբր Ծոց ծովու, երկրի, առագաստի, եւ այլոց իրաց.
Զխորշ գոգոցն՝ որ են յամենայն կողմունս երկրի. (Շիր.։)
Այս ծով մեծ՝ բոլոր էից գոգ, անքոյթ ծոց։ Գոգք ամփոփման ծոցոյն կազմածոյ (նաւի) անարգեցան. (Նար.։)
կամ ԳՈԳ. ԳՈԳՑԵՍ. եւ ԳՈԳՑԵՍ ԹԷ. ԳՈԳՑԵՍ ԻՄՆ. մանաւանդ՝ իբր մ. կամ շ. Գրեա՛ թէ. գրեթէ. ասա՛ թէ. դի՛ր թէ. իբր թէ. սայքի. սանքի.
Գոգցես յերկրին հայկազանց զայս լինել։ Որպէս յաստուածային գոգցես տեսչութենէ։ Աստուածային իմն գոգցես տեսչութեամբ. (Խոր. Ա. 25։ Բ. 28. 88։)
Հրեշտակային իմն գոգցես թէ ազդմամբ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զոր գոգցես նմա պարգեւեալ ի տեսչութենէ շնորհացն աստուծոյ։ Աստուածային գոգցես պատշաճողութեամբ։ Հողմ ահագին գոգցես իմն աստուածային հրամանաւ շնչեալ։ Աստուածասաստ իմն գոգցես բարկութեամբ հարեալ. (Յհ. կթ.։)
κόλπος (յորմէ իտալ. golfo ) sinus, gremium Ծոց, գիրկ փոր, որպէս փորոքեալ, գոդեալ. խորշ պորտոյ, եւ հանդերձի ամփոփելոյ. ծոցաւոր ընդունարան կամ տեղի հանգստեան. (եբր. խէյիք. յն. գօ՛լբօս)։
as, about, almost, nearly.
· Calfa
. ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։
Հիւնք. գող բառից։ Scheftelowiti BВ, 28 (1904), 152 և 29, 16, 43 կը-ցում է յն. γεεια «խորշ» և լտ. fovea «փոս» բառերի հետ, որոնք թէև նշա-նակութեամբ համաձայն են, բայց ո՛չ ձևով. սպասելի էր նախաձայն ձ։ Li-dén, Armen. Stud. § համեմատում է լիթ. gōgas «ձիու կռնակի բարձրու-թիւնը», շվէդ. gag, gagr «ետ ծռուած», իսլ. gaga «վիզը ետև ծռել» ևն, որոնք հանում է հնխ. g2hog2h, g2hēg2h-«ծը-ռած, կորացած» արմատից։ Karst, Յու-շարձ. 402 սումեր. agub «երկնակա-մար», 418 թաթար. kot, koy, kut, kuy «վարը, խոր, փոս», չաղաթ. ku-tuk, kuduk «հոր», օսմ. quyə «հոր, ջրհոր», qoyn, qoyun «ծոց»։ (Կան նաև թուշ. գագաօ «որովայն, փոր», զազդար «հաւաքել, պահպանել», աբա-զա. կիկա, ավար. կեկէ, անդի. կոկա, մոնգոլ. զոզու, դիդ. կիկի, անցուգ. կեյկ, կազիկումուկ կուկու, մանչու. խուխուն, թրք. gōgus, góks «կուրծք», բայց այս բոլորն էլ պատահաևան նմա-նութիւն միայն ունին)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 տճկ. quj-aq «գիրկ» բառի հետ։
«ասել». արմատ մի հին, կորած բայի, որից մնում են միայն ապառնիի և հրամայականի մնացորդները (գո՛գ, գոգջի՛ր. գոգէ՛ք, գոգցես, գոգցուք, գոգջիք, գոգցեն). ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. ես. (Ասիցեն, գոգցե՛ն), է︎ 311. Բուզ. 209 (Ասացէք ցարքայ, գոգէ՛ր). Եփր. ղևտ. բայց կայ նաև գոգելով «գոչելով, Կիւրղ. Գնձ. բառիս հին նշանակութիւնը ջըն-ջուելով յետոյ դարձել է մակբայ. գոգ, գոգ-ցես, գոգցես թէ, գոգցես իմն «կարծես թէ» Գաղ. բ. 11. Խոր. Յհ. իմ. ատ. Յհ. կթ. մակ-բայական գործածութիւն ունին. գոգցես գոր-ծածաևան է նս և արդի գրականում, ուր հե-տըզհետե ջնջուելու վրայ էս
ԳՈԳ. նմանութեամբ, իբր Ծոց ծովու, երկրի, առագաստի, եւ այլոց իրաց.
Զխորշ գոգոցն՝ որ են յամենայն կողմունս երկրի. (Շիր.։)
Այս ծով մեծ՝ բոլոր էից գոգ, անքոյթ ծոց։ Գոգք ամփոփման ծոցոյն կազմածոյ (նաւի) անարգեցան. (Նար.։)
կամ ԳՈԳ. ԳՈԳՑԵՍ. եւ ԳՈԳՑԵՍ ԹԷ. ԳՈԳՑԵՍ ԻՄՆ. մանաւանդ՝ իբր մ. կամ շ. Գրեա՛ թէ. գրեթէ. ասա՛ թէ. դի՛ր թէ. իբր թէ. սայքի. սանքի.
Գոգցես յերկրին հայկազանց զայս լինել։ Որպէս յաստուածային գոգցես տեսչութենէ։ Աստուածային իմն գոգցես տեսչութեամբ. (Խոր. Ա. 25։ Բ. 28. 88։)
Հրեշտակային իմն գոգցես թէ ազդմամբ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զոր գոգցես նմա պարգեւեալ ի տեսչութենէ շնորհացն աստուծոյ։ Աստուածային գոգցես պատշաճողութեամբ։ Հողմ ահագին գոգցես իմն աստուածային հրամանաւ շնչեալ։ Աստուածասաստ իմն գոգցես բարկութեամբ հարեալ. (Յհ. կթ.։)
κόλπος (յորմէ իտալ. golfo ) sinus, gremium Ծոց, գիրկ փոր, որպէս փորոքեալ, գոդեալ. խորշ պորտոյ, եւ հանդերձի ամփոփելոյ. ծոցաւոր ընդունարան կամ տեղի հանգստեան. (եբր. խէյիք. յն. գօ՛լբօս)։
heat.
· Calfa
«տաքութիւն» Ոսկ. ես. «տօթ ժամա-նաև բարձրացած շոգի» Գնձ., որից՝ «ուա-խառն «տօթագին և միգամած» Եփր. դտ. 335. Վկ. արև. էջ 59. Գէ. ես. Ճառընտ., գո-լանալ «տաքանալ» Ոսկ. ես., գոլոշի կամ գո-լորշի (մասնիկի համար հմմտ. բոլորշի, լայնշի) Սիր. իբ. 30. լը. 29. Եզն. Եղիշ. Փիլ. որ և գոլոշիկ Տաթև. հարց. 208, գոլոշանալ Բրս. արբեց., ջերմագոլ Ագաթ., գոլաւոր «տաք» Շիր. 66։
Ուղիղ մեկնեց Bugge, BВ, 3, 121 (տե՛ս Pokorny, 1, 298, 302, 306)։ = Շէֆթէլովից, KZ, 53(1925), 257 և 269 դնում ալբան. vale, «տաքութիւն», մբգ. walm «տաքութիւն», հֆրիզ. wal-la «եփել», սանս. ulkā, ülmukam «հըր-դեհ» բառերի հետ, որոնք Pokorny դնում է ուրիշ արմատի տակ։ Oanini, Et. etym. 4 կիմր. gal «պայ-ծառ», իռլ. gal «տաքութիւն» բառերի հևտ։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ. 6 ծա-դամով նոյն է գնում ջեր բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. գ'ոլ, Ախց. Երև Խրբ. Կր. գ'օլ, Սչ. գ'օլ «պատուհանի ապակու շշի կամ բաժակի վրայ նստած շոգին», Պլ. գօլ (միայն պահուած ամպգոլ բառի մէջ), Տփ. գոլ «գաղջ», Ռ. քօլ, Վն. կ'ոլ, Տիգ. քուլ՝, Սեբ. գ'էօլ, Հմշ. կէօլ «վառ», Ոզմ. գ'ν իւ, Մկ. կ'իւլ «տաք գոլորշի»։ Նոր բառեր են՝ ամպգոլ (հին վկայութիւնն ունի Քուչ. 46 ամպուգոլ ձևով), գոլել «վառել», գոլուկ, գոլք, արևգոլ. գոլնալ, գոլիլ, գոլգլուկ։
Շող եւ տապ. շոգի եւ մռայլ ի տօթի։ Գանձ.։ Կամ Ջերմութիւն. ջեր.
ԳՈԼ ի, կամ ոյ, ոց. Նոյն եւ ռմկ. գոլ, գոլոշտիք. Ջերմ շոգիք. շոգոլիք.
content, easy, satisfied;
— լինել, to be content, satisfied, to take it kindly.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Սեբ. գ'օհ, Ակն. գ'օյհ, Ոզմ. գ'օհանալ, Ալշ. Մշ. գ'օյ, Տիգ. քoհmնmլ', Տփ. գուհանակ, Զթ. գ'օհօթը՝ն, գ'ուութը՝ն.-իսկ Պլ. ջէշգուհալ, Եւդ. Պլ. ջուշգուհալ, Խրբ. չուչգ'օհանք, Ասլ. ջօշգ'ալ «դժգոհիլ, գանգա-տիլ, տրտնջալ» ծագում են դժգոհ բառից ջժգոհ ձևի միջնորդութեամբ։ Ակն. ջրշգօհալ, Ախց. ջ'ըջ'գուհիլ «դժգոհիլ»։ Գւռ. ջշգոհալ ձևի նախնականն է տժգոհալ, որ երկու ան-գամ գործածում է Գիրք առաք. 433բ (փո-խանակ դժգոհիլ ձևի)։
εὑχαρίστατος, ἰκανός contentus, satisfactus, gratus (animus) Արմատ Գոհանալոյ, իբր Գոհացեալ. շատացեալ. հաճ եւ հաւան՝ շնորհակալութեամբ հանդերձ. վարի ընդ էական բայի.
precious stone, gem, diamond;
a precious thing;
**** —, false stone, paste;
****** -**, facet.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ազնիւ քար, ակունք» Կոնկտ, Գնձ. Թղթ. դաշ. «պատուական, ըն-տիր» Խոր. աշխ. Նար. տաղ. Գնձ. գրուած է նաև գօհար, գաւհար, գուհար Կոստ. երզն 158։ Սրանից ունինք գոհար վարդ «մի տե-սակ վարդ» Նար. տաղ., որ նոյն ձևով և նշա-նակութեամբ կենդանի է դեռ Սեբ.-նոր գրա-կանում շինուած բառեր են՝ գոհարեղէն, գո-հարավաճառ. գոհարազարդ ևն։
Առին զգանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյ անհամարս, եւ գուհարս ականց պատուականաց. (Կաղանկտ.։)
λίθος, ὁφθαλμός gemma Ակն կամ քար պատուական. գրի եւ ԳԱՒՀԱՐ, ԳՕՀԱՐ, ԳՈՒՀԱՐ. գիւհէր, կիւհէր, կէվհէր, ճէվհէր, ճէվահիր. (իտ. ճիօ՛յա. լտ. ճէ՛մմա).
thief, robber, bandit;
sharper.
· Calfa
, ո հլ. «գող» ՍԳր, որից՝ գողանայ ՍԳր. Եզն., «վարպետութեամբ խաբել» Ծն. իս. 20, 26. Եղիշ., «վարպետութեամբ ծած-կել, պատրուակել» Նանայ., «անհետացնել, վերացնել, ջնջել» Եփր. ծն. Ոսկ. Եղիշ., «թրշ-նամու ձեռքից կռուով մի տեղ գրաւել» Սմբ. պտմ. 105, գողակից Ես. ա. 23, գողութիւն ՍԳր, գողօնք Ծն. լ. 33. լա. 39. Եփր. թգ., գողունի Տոբ. բ. 21. Առակ. թ. 17. Մծբ. Եզն., գողանք Եփր. գող., գողացիկ Ոսկ. մ. ա. 1, գողուղի Ա. մակ. ժ. 82, գողումն Ոսկ. ես. Եփր. ել. Մծբ., գաղտագողի ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 8, յարդգող Փիլ. Շիր. Պիտառ., ջրգողեալ Ղկ. ժդ. 2. Ագաթ., մարդագող Օր. իդ. 7.-այս-տեղ է պատկանում նաև գողել «ծածկել, թագցնել» Մծբ. Վրք. հց. Միխ. աս. անծանօթ մասնիկով է գողախէժ Վրք. իգն. 151, որից գողախիժաբար «գողի կերպով, հնարքով» Ղևոնդ, էջ 96 (մի ձ. գողաիժաբար, ԱԲ ունի և գողաղիժաբար)։
= Արտաքին նշաններից երևում է, որ բնիկ հայ բառ է. իր հետ անձուկ կերպով կապուած գաղել «ծածկել» և գւռ. գեղել «ծածկել, թագ-ցընել» բառերի հետ երևան է հանում գող, գեղ, գաղ ձևերը, որոնք մատնանիշ են անում հնխ. vol, vel, vl ձայնդարձները։ Հայե-րէն բառերը՝ իրար հետ կանոնաւոր համա-պատասխանութեամբ՝ աճած ենք գտնում նաև տ աճականով. այսպէս՝ գողտ-(որից գողտուկ), գաղտ և գեղտ (տե՛ս վերը գաղել և գաղտ բառերի տակ), որոնք ցոյց են տալիս հնխ. vold, veld, vld ձևերը։-«Գող» և «գաղտնի» իմաստների առնչութեան համար հմմտ. գերմ. stehlen «գողանալ» և ver, štohlen «ռաղտնի, ծածուկ», գոթ. Biubs «գող» և θiubjo «գաղտնի», գոթ. hlifa «գո-ռանալ» և պրուս. auklipts «գաղտնի, ծա-ծուկ», լտ. fur «գող» և furtim «ծածուկ», հսլ. tati «գող» և tai «գաղտնի», taiti «ծած. կել, կեղծել»։-Բայց հնխ. vol, vold ևն ար. մատները, որ այնպէս գեղեցիկ կանոնաւո-րութեամբ պահուած են հայերէնում, չեն գտնւում միւս ցեղակից լեզուներում. այստեղ են պատկանում թերևս միայն լեթթ. wilt «խաբել», welts «սնոտի, փուճ», լիթ. pri-vilti «խաբել», viltis «յոյս» (որ է «ինքնա-եւառէութեւն»). yeltui «սնոտի, անպէտք», հպրուս. prawilts «խաբել, մատնել», ս-րոնք յառաջանում են հնխ. vel արմատի ա-ճած velt ձևից։ Ըստ Pokorny, 1, 298 նոյն vel-արմատին են պատկանում նաև յն. οῦλος «խաբուսիկ (երազի համար ասու-ած)», իռլ. fell «կեղծութիւն, խարէութիւն», և bh աճականով՝ vele-արմատաձևից՝ յն. ἔλεσαιρομσι «խաբել, պատրել», լիթ. vilbinti «հրապուրել» (Boisacq, 243)։
ՆՀԲ իրար է խառնում գաղտ, ղօղել, ղուղակել։ Bugge, Btrg. 38 համեմա-տում է զնդ. gadha և աֆղան. γal «գող, աւազակ» բառերի հետ։ Հիւնք. քօղ բառից։ Meillet, MSL, 9, 150 գող, գաղտ համեմատեց լեթթ. wilt «խա-բել» բառի հետ։ Հիւբշ. 431 աւելաց-նելով նաև վերի միւս եւրոպաևան ձև-վերը, միացնում է նրանք սանս. vrthā «ըստ կամս, ձրի, սնոտի, թիւր» բա-ռին և նշանակութեանց տարբերութեան պատճառով անստույգ է համարում։ Patrubány, SA, 1, 5 ֆրանս. vol-eur լտ. fur-are, in-vol-are։ Scheftelovitz, BВ, 29, 43, լտ. volare «թռչել», velox «արագ», ռուս. vilatl «վազվզել» բա-ռերի հետ, ինչպէս որ ֆր. voler է «թրռ-չել և գողանալ», Karst, Յուշարձ. 414 մոնգոլ. xulagai, կալմ. xulugai, թուն-գուզ. մանչու. xulxa «գողութիւն», ա-րևել. մոնգոլ. xulagu, կալմ. xulu, kulu «գողանալ», 418 ույգուր. okri, ok-rin «ծածուկ», okrik «գող», չաղաթ. ogri «գող», ogrin «ծածուկ», եակ. vor "գող-նալ», voru «գող» ևն։ Պատահական են թուշ. ղ'օլօ ևն։
Մեռցի՛ գողն։ Իբրեւ գողք գիշերոյ։ Բաժանակից լինի գողոց։ Գող է եւ աւազակ։ Օր տեառն իբրեւ զգող գիշերի այնպէս հասանէ։ Ահա գամ իբրեւ զգող, եւ այլն։
Կողոպտել գող խարդախութեամբ. (Առ որս. ՟Թ։)
κλέπτης, φῶρ fur Որ գաղտ բառնայ զինչս այլոյ ընդդէմ կամաց տեառնն.
mild, delicate, soft, morbid.
· Calfa
«փափուկ և անուշ» Տիմոթ. կուզ, էջ 324. Սարկ. լս. Տօնակ. Վանակ. յոբ. Մխ. այրիվ. էջ 9, որից՝ գողտրիկ Փիլ. Լծ. կոչ. Խոսր. Վանակ. յոբ. Տօնակ., գողտրաբար-բառ Թէոդոր. մայրագ., գողտրական Նար. 115. -«ողտր բառը «լոյծ» նշանակութեամբ գործածում է երկու անգամ Տիմոթ. կուզ, էջ 324 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 82-83)։
ՆՀԲ համեմատում է Ջղ. ροղanς քաղցր ձևի հետ. Տէրվ. Պատկեր, 1891, K 14, էջ 331-4 թաղցր բառի հետ հնխ. svadu ձևից, հմմտ. լն. ἠδύς, լտ. suavis, լիթ. saldus. հայերէնի նախա-ձևն է *քաղտր։
ԳՈՂՏ կամ ԳՈՂԿ. Ըստ Հին բռ. Մահիճք։
Ըստ մարմնոյն վտիտ եւ գողտր, եւ ըստ գունոյն շեկ կամ թուխ. (Տօնակ.։)
Որպէս զցօղն առաւօտու ի գողար ժամանակս. (Վանակ. յոբ.։)
ԳՈՂՏՐ որ եւ ԳՈՂՏՐԻԿ. Փափուկ եւ քաղցր (որ ըստ ջուղայ) քողցր. յն. γλυκύς հեշտալի. ամոք. մեղմ. կակուղ ու անուշ. իբր լտ. tener, dulcis, placidus եւ այլն.
turkois;
lapis lazuli.
· Calfa
«մի տեսակ ազնիւ քար. ambro fossile կամ lapis-lazuri» Ել. իը. 19, լթ. 12. Եզեկ. իը. 13. Պատմ. աղերս. 155. Վրդն. ել.։
λιγύριον lyncurius Քար պատուական կապուտակ՝ անթափանց, ոսկեգոյն երակօք. կայ եւ դեղինն։ (Ել. իը. 19։ լթ. 12. ըստ եբր. լէշմ։ Իսկ Եզեկ. իը. 13.) ըստ եբր. թարշիշ։ յն. միշտ դնի լիղի՛րիօն։ cf. ԼԻԳՈՒՐԻՈՆ կամ cf. ՂԻԳԻՐՈՎՆ, եւ cf. ՍՈՒՏԱԿ.
to be, to exist, to subsist.
· Calfa
, ո, ի-ա հլ. (բց. ի գոմոց Ոսկ. ամ-բակ. ի գոմաց Նորագիւտ Ա. մնաց. ժէ 7) «փարախ, ախոռ» ՍԳր. Ոսկ. ամբակ. Խոր. փիլ. (հների մօտ նշանակում էր թէ՛ ոչխարի և թէ՛ տաւարի ախոռ, հիմայ ասւում է տա-ւարի գոմ, ոչխարի փարախ, ձիու ախոռ). ո-րից գոմամուտ լինել «ախոռը քաշուիլ տա-ւարի» Վեցօր. 186։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ghomo-ձևից, որ մես հետ պահում են դան. gamme «գոմ, ա-խոռ, ոչխարի փարախ», շվէդ. gamma «կովի մսուր», gamme «ցիւ, կտուրի դուրս ելած մասը», նորվ. gamme «խրճիթ», հհիւս. gam-mi «ֆիննական խրճիթ», շվեյց. gámmeli «կով կամ յարդ պահելու մարագ ևն»։-Գեր-մանական ձևերը տալիս են ghomo-n-նա-խաձևը, որին համապատասխան է նաև հայե-րէնը (Pokorny, 1, 637)։
Բայ էական պակասաւոր, եւ այն ստէպ վարի յերրորդ դէմս. Գտանիլ կամ լինել իրօք. որ եւ ասի կայ, կայր, եւ այլն. է, էր. որպէս եւ ոչ գոյ, չգոյ, նոյն է ընդ Չի՛ք, չկայ, չէ՛.
Զի գոյր տեսլեամբ հրեշտակական. այսինքն էր. (Խոր. Գ. 67։)
Ո՞ր կին իցէ, որ գուցէ նմա դրամք տասն. (Մծբ. Ա։) Դուն ուրեք վարի յառաջին եւ յերկրորդ դէմս.
Ընդէ՞ր բնաւ եմք եւ գոմք. յն. մի բայ, կեամք. (Ոսկ. յհ. Ա. 11։) Միթէ եւ ձկանդ որսո՞րդ գոս. (Ոսկ. ղկ.։)
Անհնար է յոչէիցն ի գոլ գալ, յորժամ ոչ առցի յառաջագոյն պատճառք ինչ առ ի լինելութիւն լինողացն. (Փիլ. նխ. ա.։)
Որոց հաւատացին (զնա) որդի քո, որ էրն իսկ ճշմարտութեամբ գոլ. (Սարկ. աղ.։)
Գոմս ի լերինս։ Յայրս եւ ի գոմս։ Գոմս հօտից կամ խաշանց. (Դտ. Զ. 2։ Ա. Թագ. ԺԳ. 6։ Բ. Մնաց. ԼԲ. 28։ Յուդթ. Բ. 16։ Սոփոն. Բ. 6։)
Պակասեցան հօտք ի գոմոց. (Ոսկ. ամբակ. այլ Ամբ. Գ. 17.) դնի հյ. եւ յն. ի ճարակոյ։
buffalo.
· Calfa
, ո կամ ի-ա հլ. «գոմէշ» Օրին. ժդ. Խոր. աշխ. Յայսմ. Վրք. հց. Բ. 420. Վրդն. ծն. Ոսկիփոր.։
+ Պհլ. gāvmēš «գոմէշ», պրս. [arabic word] gāvmeš, [arabic word] gāmūš, փարս. gomis, ո-րոնք բուն նշանակում են «եզնախոյ», իբր զնդ. *gao-maeša, բարդուած gao «արջառ» և maeša «խոյ» բառերից։ Պհլ. gā̄vmēš պիտի տար հյ. *գաւմէշ> *գօմէշ. ուստի պէտք է կարծել, որ կա՛մ հյ. գոմէշ ուղղելի է գօմէշ և կամ թէ պհլ. gāvmēš բառի դէմ կար նաև գւռ. պհլ. *gōmēš ձևը (հմմտ. փարսին), որից ուղղակի հյ. գոմէշ։-Իրանեաններից փոխա-ռեալ են նաև աֆղան. gāvmēš, բելուճ. gvameš, gāmēš, ասոր. [syriac word] ︎ gomisa, արաբ. ❇ jāmūs, քրդ. gaumis, games, komiš, վրաց. aამემი գամեշի, კამბემი կամ-բեշի, კამბეჩი կամբեչի, ուտ. gōmiš, g'a-տնš, ինգ. կամմեչ, սվան. կամբեզ, մինգը. կամբեչի, լազ. gomuš, jamusi, ափխ. akan-baš, չեչէն. gamuš, խիւր. gāmuš, ավար. kamyš, garmuš, gainuš, կար. կայտ. անդ. կիւր. ագաւլ. gamiš, տարաս. gamuš, gay-nuš, ռատ. jemis, դիդ. gamuš, ջեկ. բուա-gomus, թաւշ. օսս. kambeč ևն. ըստ այսմ ամբողջ Արեելքի մէջ տարածուած մի բառ է։ -Հիւրշ. 128։
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. Ջղ. Տփ. գօմէշ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Սեբ. գ'օմէշ, Ոզմ. գ'νօմէշ, Վն. գէօ-մէշ, Զթ. Մշ. գ'ումէշ, Ղրբ. կ'ո՛ւմաշ, Շմ. գիւ-մmշ, Մկ. կ'իւմէշ, Հւր. գիւմէօշ, Գոր. կի՛մmշ, Ասլ. գ'ամէշ, Մրղ. Սլմ. գmմէշ, Ալշ. գ'մէշ (յգ. գ'մշտան, գ'մշտանք «գոմէշներ»)։-Նոր բառեր են՝ գոմշածաղիկ, գոմշակով, գոմշա-ձագ, գոմշասայլ, գոմշավազ, գոմշաեզ, գոմ-շագայլ, գոմշաբերան, գոմշանոց, գոմշանակ, գոմշաքշի, գոմշենի, գոմշաքար, գոմշեղէն, գոմշավարի, գոմշարած, գոմշատէր, գոմէշ-կոտրուկ, գոմշուճակտիկ։
Զայծեամն, եւ զգոմէշ. (Օրին. ՟Ժ՟Դ. 5։)
Արածէր ի վայրի իբր անասուն ընդ գոմշոց (կամ գոմիշոց, կամ գոմիշաց)։ Տեսի ջոկս գոմշաց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
որ եւ յն. բառիւ Բոբողոն ասի. βούβαλος, βούβαλις bubalus, -la;
bos vel vacca sylvestris Ազգ արջառոյ՝ յաղթանդամ, ջրասէր, հասարակօրէն սեւաստեւ, եւ գալարածոյ եղջերբք.
being, existence, that is, substance;
goods;
ըստ գոյին, գոյիւ, գոյիւ իւրով, գոյիւ չափ, as much as his means or property allow, as much as he had;
entirely, completely;
ի — ածել, to create, to cause to exist.
· Calfa
. ի հլ. «էութիւն. եղած բան, գոյա-ցութիւն. 2. Աստուած. 3. հարստութիւն, ինչք» Հռ. դ. 17. Բ. Կոր. բ. 11, 12. Եզն. Մծբ., «գո-յութիւն, գտնուիլը» Եփր. համաբ. 216, որից՝ գոյիւ, գոյիւ իւրով, գոյիւ չափ «լրիւ, ամբող-ջապէս» Ոսկ. յհ. բ. 3. Ագաթ. Եզն. Մրկ. ժբ. 44, գոյարար Եզն., գոյապէս Ոսկ. յհ. ա. 17, գոյաւոր «հարուստ» Ոսկ. յհ, բ. 31 և ես.. գո-յաւորութիւն Իմ. ժզ. 21. Ոսկ. մ. ա. 21, գո-յութիւն Եզն. Մծբ., չգոյ Հռ. դ. 17. Բ. կոր. ը. 12. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 6, գոյափոխիլ Մ. Մաշտ. էջ 177 բ., առ ի չգոյէ ՍԳր. Եփր. Բ. կոր. բա-յական ձևով ունինք գոլ (անորոշը) «գտնուիլ, լինել, գոյութիւն ունենալ» Կիւրղ. թգ. պակա-սաւոր բայ, որից մնում են միայն գոմ, գոս. գոյ, գոմք, գոյք, գոն, զոյր, գուցէ, գոլով ձե-վերը. ոսկեդարեան մատենագրութեան մեջ սրանցից գործածական են միայն երրորդ դէմքերը, այն է՝ գոյ, գոն, գոյր, գուցէ. միւս դէմքերը նմանողութեամբ շինուած են յետ-նաբար և խիստ քիչ գործածական են. շաղ-կապի կարգ է անցած գուցէ «մի՛ գուցէ, չլի-նի որ» ՍԳր. «թերևս» Եւս. քր. յետնաբար ստեղծուած են նաև գոյանալ, գոյացութիւն, գոյացողութիւն, գերագոյ, ինքնագոյ, ինքնա-գոլ ևն. Տիմոթ. կուզ, էջ 195 ունի գուութիւն փխ. գոյութիւն։-Նոր բառեր են՝ գոյականա-բար, գոյականակերտ, գոյականացուցիչ։
= Բնիկ հայ բառ, որ պատկանում է հնխ ves-արմատին. սրա բուն նշանակութիւնն է «մնալ, բնակիլ, տունուտեղ լինել», որից յա-ռաջացել են սանս. vásati «բնակիլ, մնալ, գիշերել», vasati-«բնակարան, բնակութիւն, բոյն», vastu-«տեղ, վայր, բան, իր», զնդ. vañhaiti «բնակում է», հպրս. a-vahana «բնակատեղի», յն. հոմեր. ἀεσα νύϰτα «գի-շերել», գոթ. wisan «մնալ, բնակիլ», հբգ. ωist և հիսլ. vist «բնակավայր», հիռլ. foss, feiss։ «մնալ, հանգիստ առնելը», կիմր. ar-os «մնալ, սպասել»։ Հնխ. ves կազմուած է նախնական au «բնակիլ» արմատից՝ -es-աճմամբ, իբր aves, կրճատ՝ ves (Walde, 829. Boisacq, 16)։ Վերի նշանակութիւն-ները բնաւ համապատասխան չեն հայերէ-նին. բայց նոյն ves արմատը գերմանական լեզուների մէջ ստացել է «լինել, գոյ լինել» նշանակութիւնը, որ ճիշտ համաձայն է մեր բառի նշանակութեան, այսպէս՝ գոթ. wisan «լինել», was «էի», wists «գոյու-թիւն, բնութիւն», հբգ. wèsan «լինել, գոյ լինել, ներկայ լինել», wist «էութիւն, գո-յութիւն», գերմ. war «էի», gewesen «ե-ղած», անգլ. was «էր, կար» ևն։ Հնխ. ves-արմատը պահուած չէ մեր մէջ ներկայի ձևով, ուր պիտի տար հլ. *գեմ, *գես, *գե, այլ միայն կատարեալի ձևով. հնխ. vóse> հյ. գոյ-և կամ ըստ Meillet. M 19. 18z ներկայի *vos ձևից է. հմմտ. հիռլ. foaid «զիշերը միասին անց կացնել, քնել» (Po-korny, 1, 307)։-Հիւբշ. 435։
Peterm. 25, 35 սանս. bhū, յն. φυ-ւտ. fu-«լինել»։ Windisch. 47 սանս. bhū։-Gosche. 64 սրանց վրայ աւե-լացնում է նաև պրս. [arabic word] būdan «լի-նել»։ Bopp, Abhd. d. Ak. d. w. zu Berlin, 1846, 318 գոմ
Նոյնը կրկնում է Հիւբշ. ZDMG, 3օ (1882), էջ 119 և Arm. Stud.։ Uanini, Et. etym. 234 գոլ (լինել) = քէշուա լեզւով go «լինել»։-Bugge, KZ, 32, 6-7 հակառակ է Հիւբշմանի մեկնու-թեան, առարկելով, որ հնխ. vēsō, vē-scti պիտի տային հյ. *զեմ, *զես, *գե. և զուցէ բառից հետևցնելով, որ բալի նախաձևն է *գոյմ. *գոյս, *գոյն ևն, կցում է հնխ. bheumi ձևին, իբրև սանս bhū ևն։-Meillet, MSL, 8, 155 և Dial indo-eur, 104 դնում է հնխ. ves ար-մատի կատարեալից՝ վերի ձևով։ Հիւնք. կամ բայից։ Karst, Յուշարձ. 418 թրք ol-maq «լինել» բայի հետ։
Չեմք բաւական մերձենալ յամենեցունց պատճառն, յէն, ի գոյն, ի մշտնջենաւորն. (Եզնիկ.։)
Բոլորից գոյից։ Հոգւոց գոյից արարիչ։ Չհամարելոց ընդ գոյս։ Ի փոքր գոյս։ Ամենայն տարերաց գոյից։ Ի տարր գոյի։ Ընդ պղնձոյս գոյի։ Փոքու սերմանի գոյի։ Զգոյիւ գագաթանս։ Իշխանականին գոյիւ։ Անկայուն գոյիւ զբաղեալ. եւ այլն. (Նար.։)
Բնութեամբ առաջին է գոյն (այսինքն գոյացութիւն), եւ վերջին՝ պատահմունքն. (Անյաղթ պորփ.։)
Գոյիւ փարթամացելոցն։ Մարմնաւորք գոյիւք. (Լմբ. սղ.։)
ԳՈՅԻՒ. կամ ԳՈՅԻՒ ԻՒՐՈՎ, կամ ԳՈՅԻՒ ՉԱՓ. իբր մ. Պարագրելով զիսկութիւն. բովանդակապէս. լրիւ. լրութեամբ. ամենայն մասամբ. ըստ բոլորին.
Մովսէս եթէ տեսանել զաստուած գոյիւ իւրով խնդրէր։ Զամենայն երկիրն իսրայէլացւոց գոյիւ իւրով. (Եփր. ել. եւ Եփր. համաբ.։)
Զամենայն անդամսն գոյիւ ուտել. (Ճ. ՟Թ.։)
Զամենայն ինչ՝ զոր ունէր, արկ գոյիւ չափ զկեանս իւր. յն. զբոլոր կեանս իւր. ունեցածը չունեցածը. (Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 44։)
lamentation, complaint accompanied with groans and cries;
sad news;
— առնուլ, — ի բերան առնուլ, — դնել, to lament, to deplore;
— արկանել, առնել, տալ, to bring bad news, cf. Գուժեմ.
· Calfa
, ի հլ. «վատ լուր, բօթ» ՍԳր. Բուզ. Եւս. քր., «ողբ, վայնասուն» Ես. կե. 19. Գ. մակ. գ. 3=6, Փարպ., որից՝ գուժել «լալ, ճչել» ՍԳր. «լացի՝ կոծի ձայնը հնչել՝ բարձ-ռանալ՝ լսելի լինել» ՍԳր, գուժկան «բօթա-բեր» ՍԳր. «ողբացօղ, լացօղ» Ես. իբ. 22. «գոյժ, դժբախտութիւն» Եղիշ., գուժումն ե-րեմ. լա. 15, գուժիւն Ոսկ. ա. տիմ., գուժաւոր Բուս.. գուժիկ «բօթաբեր» Փարպ. 125 (ՆՀԲ ունի, բայց ԱԲ ջնջած է), հրապարակագոյօ Ոսկ. մ. բ. 10, մահագոյժ Նար., աշխարհա-գոյժ առնել «ամէն տեղ յայտարարել» (լաւ բանի համար ասուած!) Ոսկ. մ. ա. 393։ Նոր դրականի մէջ չարագոյժ, դառնագոյժ ևն։
Հիւնք. գուսանից հանում է գուժկան. որից էլ կրճատուած գորժ։ Սազըզեան, ՀԱ. 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 4ns սումեր. gug'i «լուր» բառից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 72 և 81 հանում է զնդ. ga-təz «ողբալ», պրս. [arabic word] gila «գանգատ», պհլ. [arabic word] gilak (գրուած իբր girδ) «ողբ, լաց», պազ. gila<*gilöak<*girzak< *grza-ka ձևերից, իբր թէ հյ. գոյժ<*guž <*gurž, որ *guzd ձևով գտնվում է նաև գժդմնիլ բայի մեջ։ (Անճիշտ է. ինչպես զնդ. harək տալիս է հյ. արկ և զնդ. harəz հյ. արձ-ակ, նոյնպես և զնդ. garəz պիտի տար գարզ կամ զարձ)։
ԳՈՅԺ գրի եւ ԳՈՒԺ. ἁγγελία, ἁκοή եւ այլն. nuncium (molestum), rumor, auditus եւ այլն. Բօթ. լուր աղէտից. համբաւ չար. բան տխուր հասեալ. սեւ խապար.
ԳՈՅԺ. κραυγή, κοπετός, θρῆνος vociferatio, planctus, lamentatio որպէս Կոծ, ճիչ եւ աղաղակ, կամ բողոք. ողբ եւ կականումն վասն ձախող անցից.
colour;
complexion, ornament;
tint, dye;
jaundice;
թափել, հատանել or բառնալ զ—, to discolour.
· Calfa
= Պհլ. gūn «դոյն, տեսակ», սոգդ. γwn «գոյն, եղանակ, ձև», պազենդ. gūn «գոյն». պրս. [arabic word] gūn «գոյն, երանգ», [arabic word] gūnāgūn «գոյնզգոյն, երփներանգ, պէսպէս, կանազան», զնդ. gaona-«կերպ, եղանակ, գոյն» (գտնւում է միայն բարդութեանց ծայ-րը, ինչ. zairigaona-«դեղնագոյն) (=պրս. [arabic word] zargūn), hamagaona-«նոյնագոյն»= պրս. [arabic word] hamgūnևն). (Horn, § 946, Bar-thiolomac, 482)։ Իրանեան բառի առաջին և նախնական նշանակութիւնն է «մազ, յատ-կապէս անասունների մազը. 2. մազի գոյն և յետոյ ընդհանրապէս գոյն. Յ. տեսակ, ձև, եղանակ»։ Այս երեք յաջորդական նշանա-կութիւնները պահում է դեռ զանդկերէն gaona-, մասամբ նաև աֆղաներէն γuna. որ նշանակում է «մազ. 2. գոյն»։ Իմաստի այս զարգացումը, որ ըմբռնելի է անասնա-պահ ժողովրդի կեանքի համար, գտնում ենք նաև (ըստ Lidén, IF, 19, 317) ֆիններէն լեզուի մէջ, ուր karva ունի ճիշտ նոյն նշա-նակութիւնները։-Հիւբշ. 128։
Օտարացաւ նա նոցա վասն գունոց ճշմարիտ գեղոյ նորա. զի նոքօք փայլէր նա իբրու անհատ գեղով. (Եփր. համաբ.։)
Ծաղկաբոյս կամ բազմափայլ գոյնս։ Գոյնս ազգի ազգիս։ Կարմրատեսիլ գունոց։ Սպիտակափայլ կամ ամպեղէն գունով. (Փարպ.։)
Հարցէ զքեզ տէր ջերմամբ, եւ խորշակաւ, եւ գունով. իմա՛ դեղնութիւն, դալուկն. յն. օ՛խրա, ուր գոյն ասի խրօ՛ա։
ԳՈՅՆ 2 նխ. կամ մ. որ եւ ՀԱՆԳՈՅՆ, ԳՈՒՆԱԿ. Պէս. իբր. ըստ. նմա. ըստ օրինակի, որգոն. որկէն. (սանս. կունա, որպիսութիւն, լաւութիւն).
Գրէ կամ վիպագրէ կամ ասէ զայս գոյն օրինակ, զայս գոյն օրինակի. (Եւս. քր. Ա.) յն. τὸν τρόπον τοῦτον hoc modo, οὔτω ita, sic
as, like;
so, thus, in this manner.
· Calfa
= Պհլ. gūn «դոյն, տեսակ», սոգդ. γwn «գոյն, եղանակ, ձև», պազենդ. gūn «գոյն». պրս. [arabic word] gūn «գոյն, երանգ», [arabic word] gūnāgūn «գոյնզգոյն, երփներանգ, պէսպէս, կանազան», զնդ. gaona-«կերպ, եղանակ, գոյն» (գտնւում է միայն բարդութեանց ծայ-րը, ինչ. zairigaona-«դեղնագոյն) (=պրս. [arabic word] zargūn), hamagaona-«նոյնագոյն»= պրս. [arabic word] hamgūnևն). (Horn, § 946, Bar-thiolomac, 482)։ Իրանեան բառի առաջին և նախնական նշանակութիւնն է «մազ, յատ-կապէս անասունների մազը. 2. մազի գոյն և յետոյ ընդհանրապէս գոյն. Յ. տեսակ, ձև, եղանակ»։ Այս երեք յաջորդական նշանա-կութիւնները պահում է դեռ զանդկերէն gaona-, մասամբ նաև աֆղաներէն γuna. որ նշանակում է «մազ. 2. գոյն»։ Իմաստի այս զարգացումը, որ ըմբռնելի է անասնա-պահ ժողովրդի կեանքի համար, գտնում ենք նաև (ըստ Lidén, IF, 19, 317) ֆիններէն լեզուի մէջ, ուր karva ունի ճիշտ նոյն նշա-նակութիւնները։-Հիւբշ. 128։
Օտարացաւ նա նոցա վասն գունոց ճշմարիտ գեղոյ նորա. զի նոքօք փայլէր նա իբրու անհատ գեղով. (Եփր. համաբ.։)
Ծաղկաբոյս կամ բազմափայլ գոյնս։ Գոյնս ազգի ազգիս։ Կարմրատեսիլ գունոց։ Սպիտակափայլ կամ ամպեղէն գունով. (Փարպ.։)
Հարցէ զքեզ տէր ջերմամբ, եւ խորշակաւ, եւ գունով. իմա՛ դեղնութիւն, դալուկն. յն. օ՛խրա, ուր գոյն ասի խրօ՛ա։
ԳՈՅՆ 2 նխ. կամ մ. որ եւ ՀԱՆԳՈՅՆ, ԳՈՒՆԱԿ. Պէս. իբր. ըստ. նմա. ըստ օրինակի, որգոն. որկէն. (սանս. կունա, որպիսութիւն, լաւութիւն).
Գրէ կամ վիպագրէ կամ ասէ զայս գոյն օրինակ, զայս գոյն օրինակի. (Եւս. քր. Ա.) յն. τὸν τρόπον τοῦτον hoc modo, οὔτω ita, sic
God preserve us from it, God forbid;
take care.
· Calfa
177 = Երզն. քեր. Ես. նչ.։ Նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. թրք. saqən-maq «զգուշանալ, վտանգից խուսափիլ» և saqən «մի՛ գուցէ»։
=Բուն նշանակում է «լսի՛ր, ուշադրու-թի՛ւն արա» կամ «լսող, ուշադրութիւն անող» և իբր այն՝ փոխառեալ է իրանականից. հմմտ. պհլ. gōš, պրս. [arabic word] goš, բելուճ. gōš, հպրս. gauša, զնդ. gaoša-«ականջ», զնդ. guš, guoš «լսել, ականջ դնել» (Horn, § 943, Bartholomae, 486). տե՛ս նաև զու-շակ։-Հիւբշ. IF, 19, էջ 464։
ԳՈ՛ՅՇ կամ ԳՈՒ՛Շ. ԳՈ՛ՅՇ ԹԷ. ԳՈ՛ՅՇ ՈՒՐԵՔ. մ. Ի ձայնէս Գուցէ, եւ արմատ բառիս Զգոյշ. իբր՝ Գուցէ թէ. մի՛ գուցէ. մի՛ արդեօք ուրեք երբեք. զգուշալի՝ զի մի՛. չըլլայ թէ, վախեմ որ, եա՛ յանկարծ.
Գո՛յշ թէ ամենեքին մեռանիցիմք. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
Խափան եւս առնէին մեզ, զի ընդ հեթանոսս մի՛ խօսեսցուք զբանն աստուծոյ, թէ գոյշ ուրեք (կամ ւորեայք) ապրեսցին. (Եփր. ՟ա. թես.։)
cf. Գոյշ.
· Calfa
«միակտուր փայտեայ տաշտ» Նչ. խնդ. Դրնղ. 483-4. յիշում է նաև Բառ. ե-րեմ. էջ 138՝ խան բառի բացատրութեան մէջ. գրուած է գոշ Մագ. թղ. 88, որ անշուշտ պէտք չէ գրչագրական սխալ համարել, քանի որ նոր գաւառականների մէջ էլ ունինք գոշ ձևը։
ՓՈԽ (borrowing) Կապադովկ. լն. kuši «δογεῖον, μέ-γα σϰάφη, աման, մեծ տաշտ» Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. էջ 39, որ համեմատում է սանս. koša «ամէն տեսակի աման» բառի հետ։ Վրաց. ვუმი գուշի «111/, ֆնտանոս չափ». այլ է վրաց. კომი կոշի «փայտէ կամ դդումէ աման», որ կապւում է գւռ. სoი հո-մանիշի հետ։
Ո՞վ ի մարդկանէ զպնակ, կամ զգուշ, կամ զսկիհ էարբ. (Նչ. խնդ.։)
turnip.
· Calfa
«շողգամ» Վրդն. ծն. ուրիշ տեղ չէ գործածուած. նոյն բառն է, որ Բառ. եռեմ յաւել. 566 գրում է գանդի «շաղգամ», 574 գանտի «շողգամ»։
= Յն. γογγυλίς, γογγύλη «շողգամ», որից և լտ. gongуlis. ծագում է γօγγύλος «կլոռ» բառից։ -Հիւբշ. 345։
γογγύλη rapa, rapum rotundum Շաղգամ. շողգամ.
scurfy.
· Calfa
«խեղանդամ կամ հաշմանդամ». մեկնուած է զանազան ձևերով. Բառ. երեմ. էջ 68 դնում է «գոթի, ուրուկ կամ անտաշ փայտ», էջ 327 կցում է քաղթնատ, կակազ, թոթով բառերին. ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են իբր «խեղանդամ, բորոտ, գլուխը կեղոտ՝ կունտ» Երզն. քեր., որից՝ գոնջանալ «գոնջ դառնալ» Ագաթ. Ասող. գ. 8, գոնջութիւն Կանոն., գոն-ջացեալ Ոսկ. հռովմ. 165 (Եւ որպիսի ինչ իցէ մարմին արբելոյն. գոնջացեալ և լու-ծեալ). գրուած է նաև գունջ, գունչ, գոնճա-նալ։
ԳՒՌ (dialectal) Սեբ. գ'ոնջ'-գ'լուխ «գլուխը տձև ու այլանդակ կերպով մեծ, որի վրայ անհարթ ուռուցքներ էլ կան».-նոյն բառն է դարձեալ Ալշ. գօննօ «խոշոր գլուխ ունեցող» կամ նաև գոնչագլուխ, գոնչ, գոնչոյ (Երև. Շիր. Մշ.) «մեծ գլուխ ունեցող, մեծագլուխ, հաստա-գլուխ» Ամատունի, Հայ. բառ ու բան, էջ 148։-Վերջապէս միևնոյն բառն է Ջղ. գ'ոնջ «ածուխի խոշոր կտոր՝ որ քուրսու տակն են դնում», Պլ. գօնջ «որևէ բանից ջարդած խո-շոր ու տձև կտոր»։ Այս զանազան առումնե-իի յառաջացման համար հմմտ. անճոռնի, որ գրաբարում նշանակում է «շատ մեծ». այժմ «տգեղ», անդամալոյծ, որ գրաբարում նշանակում է «խեղանդամ», Պօլսի արդի բարբառով «անշարժ լինելու չափ մեծ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. გონჯი գոնջի «spoд հրէշ, ճիւաղ, калeка խեղանդամ», გაგონჯება զագոնջեբա «այլանդակել, տձևացնել» (Չու-բինով, 2 տպ. էջ 139, 328)։
Խեղ. հաշմ. կամ քոսոտ. գոգի. կեղոտ. կունտ. եւ այլն. սագատ։ (Երզն. քեր.։)
· Calfa
«քարձ, քօսա». մէկ ան-ռամ գործածում է Կիր. տպ. 1865, էջ 114, Մխիթար Գոշի մականունը մեկնելու հա-մար՝ «Այսպէս կոչէին զնա մականուամբ, զի հեգգագոյն եկին ալիք նորա»։ Ուրիշ վը, կայութիւն չկայ։
ՆՀԲ լժ. գօս «չոր» և քօշ «այծ»։ Մառ, Վրդ. առ. I, էջ 66 գոշ=պրս. [arabic word] kōsa=վրաց. քոսա, իբրև յաբեթական «ճաղատ»։ Karst, Յուշարձ. 423 թրք. kóse «քարձ»։ Նոյնը նաև Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 340։-Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] quš «կարճահասակ մարդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 347)։
Են գոշք, շէկք, եւ կարմիրք։ Միջոց սպիտակին եւ սեւոյն կոչեսցի գոշ. (Դամասկ.։)
ԳՈՇ կամ ԳՕՇ. որպէս Քարձ. կարճ մօրուօք. քէօսէ. (լծ. ընդ գօս, եւ քօշ). ուստի գրէ Կիր. պտմ. թէ Մխիթար գետկացին Գօշ կոչեցաւ, վասն զի ասէ հեղգագոյն եկին ալիք նորա։
wasp;
gad-fly;
horse-fly.
· Calfa
«իշամեղու, վայրի մեղու» Եզն. Վրք. հց. Վրք. և վկ. Բ. 10, 105. Ճառոնա Վրդն. առ. 316. Յայսմ. դեկ. 15։ Գրուած է նաև գոռող Վրք. հց. Ա. 90, գոռոխ, գոռեղ, գոռեհ Ուռհ. տպ. էջմ. էջ 405.-հին հոլով-մամբ՝ ո հլ.։
Հիւնք. պրս. [arabic word] xarak «ջորեակ» բառից։ Oštir, Worter und Sachen 3 205 ենթադրում է երկու հայերէն համանե» ռառ՝ *գոփ (<հնխ. uobhsā գերմ. Wespe) և *սառել (<հնխ. k'ǰ-sel-, լտ. crabro, լիթ. szirszlys) և ալս երկուսի գումարումից դնում է գոռեղ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 -եղ դնում է մասնիկ։
Զկծեցուցանէ զմեզ գոռեխով, մնով, եւ մկամբ. (Եզնիկ.։)
ԳՈՌԵԽ կամ ԳՈՌԵՂ կամ ԳՈՌՈԽ, կամ ԳՈՌՈՂ. σφήξ vespa, crabro Ազգ վայրի մեղուաց. իշամեղու. բոռ. բալղինջ. ձիաստաց.
arrogant, proud, haughty, imperious, insolent;
tyrant.
· Calfa
, ի, ի-ա հլ. «խրոխտ, հպարտ. 2. բռնակալ. 3. սատանայ. 4. թագաւոր, կայսր» Փիլ. Պիտ. Խոր. հռիփս. Յհ. իմ. ատ. Նար.. որից՝ գոռոզութիւն «ամբարտաւանութիւն» Ես. ժդ. 25. «բռնակալութիւն» Փիլ. Պղատ. օրին. Պորփ., գոռոզանալ Փարպ. Եղիշ. Կիւրղ. ղկ., գոռոզաբար Ոսկ. մ. բ. 23. Կիւրղ. ղկ., գոռոզասաստ Ուխտ. հտ. Բ. էջ 51։
ՆՀԲ հանում է գոռ արմատից, կամ (հպարտանալ բառի տակ) լծ. թրք. xoroz-lanmaq «աքլորանալ, այսինքն հպարտանալ» և կամ լծ. լն, γαῦρος «հպարտ» (պերճ բառի տակ)։-Mul-ler, Armen. VI հսլ. grozinu «զար-հուրելի»։ Հիւնք. պրս՝ xorōs «աքլոր» բառից։ Karst, Յուշարձ. 405 սումեր. gurus «բարձր, տէր»։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բառ. 120 պհլ. khrusitan «գո-չել», պրս. [arabic word] xruš «յուզում»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի յն. ϰόρος «գոռոզութիւն»։
Թագաւորաց եւ գոռոզաց։ Թագաւոր ոք կամ գոռոզ։ Ո՞ ոք գոռոզ։ Որք բաբելացւոցն գոռոզացան բարեպաշտութեամբք յաղթեցին. (Փիլ.։)
Առ գոռոզս իշխանացն։ Զեգիպտացւոցն գոռոզէն։ Սուզանելով ի յանդունդս հանդերձ ամբարհաւաճելա գոռոզաւն. (Պիտ.։)
Կարծեալ գոռոզին (սատանայի)։ Գոռոզն ապստամբ։ Խորտակեսցի եղջիւր գոռոզին։ Գոռոզն, եւ սպառազէնք իւր։ Ընդ դժնեայ գոռոզի մարմնոյս բռնութեան մարտուցեալ. (Նար.։)
Փարթամաց եւ գոռոզից. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)
ԳՈՌՈԶ. ՟ա. Բուռն. խրոխտ. բռնաւորական. ամբարտաւանական.
Զգոռոզ թագաւորին (փարաւոնի) հրամանս. (Պիտ.։)
Ուժգնակի գոռոզ բռնութեամբ. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
kettle-drum;
գոսերս գոչել, to beat the kettle-drum.
· Calfa
= Պրս. [arabic word] kós «մեծ թմբուկ», որ և իբրև արաբերէն բառ ունի Կամուս, թրք թրգմ. Բ. 286. բայց անշուշտ իրանեան է, որովհետև կայ նաև նորագիւտ սոգդ. kws «թմբուկ»։-Հիւբշ. 264։
Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ։-Նրանից յետոյ են ՆՀԲ, Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), էջ 663, Պատկ. Maтep. I, 9։
Բառ ռմկ. գօզ, քէօս. Թմբուկ մեծ, կամ միակողմեան.
Փող, եւ գոսերըս գոչէին, իբրեւ ամպոց որոտային. (Շ. եդես.։)
praise, eulogy.
· Calfa
, ի հլ. «գովեստ, ներբող, հռչակ, մեծ անուն» Փիլ. Պղատ. օրին, Նիւս. բն., որից գովել ՍԳր, գովիլ «պարծենալ» ՍԳր, գովե-լի Բ. թագ. ժդ. 25. Եզն., գովեստ ՍԳր, գո-վութիւն ՍԳր, գովասան Պղատ. օրին. Լմբ. պտրգ., ապագովել «վար զարնել, դսորովել» Ոսկ. մտթ. =ապիգովել Վստկ. 90, 214. բազմագով Առ որս. Յճխ., գերագով Գնձ., մշտնջենագով Սոկր., պատմագով Մամբր. ևն։
Müller, sWAW, 1862, σ75 պրս. [arabic word] goyam «ասեմ», փարս. gōyant «խո-սին», հպրս. gut։ Տէրվ. Մասիս, 1882 օգոստ՛՛ 30 հպրս. gub և պրս.* guftan «խօսիլ, ասել»։ Նոյն, Նախալ. 50, 81 սանս. hu, զնդ. zu, հսլ. zvati «հնչել» բառերի հետ հնխ. ghu «գոչել» արմա-տից։ Bugge, KZ, 32, 36 գ յաւելուա-ծով լտ. ovare «ցնծալ», ovatio «գո-վեստ»։ Meillet, MSL, 8, 280 հսլ. σονὲti «խնամել, զբաղուիլ», լտ. faveo «նպաստել»։ Հիւնք. քաւել բառից։ Pat-rubány, KZ, 37 (1904), էջ 428 նոյն-պէս հսլ. govêti։ Scheftelovitz, BВ, 29 16 սանս. ghošati «ծանուցանել, կոչել», զնդ. gaoša, յն. πιφαύσϰο «բա-ցատրել, յայտարարել, ապացուցել»։ հնխ. g*haus-արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 90 միացնելով գոհ բա-ռին՝ նախաձևը դնում է -ը-ձայնով, որ մի տեղ տուել է հ, միւս տեղ ι ուստի և մերժում է հսլ. govêti։ Meil-let, Dial. indo-eur. 73 դժւարանում է ընդունել հսլ. govêti։ Karst, Յուշարձ. 405 սումեր. gu, gugu, gug «ձայն, ասել, խօսիլ», 418 ույգուր. ökmek, ögmek, չաղաթ. ögumek, օսմ. óymek «գովել, գովաբանել»։
Ո՛չ պերճութիւն՝ որ ի նոսին, գով նոցա, կամ նուազութիւնն պարսաւ. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Ամենայն գովք առաքինութեան յոյժ արհամարհեալ էին ի նմանէ. (Ճ. ՟Ա.։)
work, affair, thing, deed, action, operation, business, trade, negotiation, practice, agency, enterprise, labour;
commission;
fact, effect, merit;
manufacture;
make;
— քաջութեան, esploit, signal action in war;
այր —ոց or —ոյ, an active man, a clever man;
օր —ոյ, a working day;
— է գտանել, it is difficult to find;
— առնել, ընդ — արկանել, to make use of, to employ, to use;
to practise, to effect, to accomplish, to execute, to realize;
ի — ածել, to use, to employ, to make use of;
բան ի — առնել, to establish, to advance, to take for granted, to agree;
ձեռն ի — արկանել, to undertake, to begin, to commence;
—, or —ք Առաքելոց, the Acts of the Apostles;
նովին իսկ ով, ipso facto, caught in the act;
— առ —ով, — ընդ —ով, transitorily, indifferently, cf. Երկրորդաբար, cf. Հարևանցի;
ի — or ընդ — մտանել, to enter on one's duties;
— ունել ընդ ումեք, to have to do with some one, to have business with some one;
ի — արկանել զերկիր, to cultivate or till the ground;
— դնել հողմոյ, to make use of the wind;
— օրական, journey work.
· Calfa
, ո հլ. «գործ, աշխատանք, պաշ-աօն ռանուածք, վարք» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. մ. ա 21. Եւս. օր. Եփր. ծն., որից՝ գործել «բա-նիլ. 2. անել. 3. արտադրել, շինել. 4. ազդել, ներգործել. 5. հողը մշակել. 6. կտաւ ևն հիւ-սել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. գործած ՍԳր, գոր-ծակալ Սգը, գործակից ՍԳր, գործավար ՍԳը, գործատեաց Առակ. ժթ. 15, գործաւր ՍԳը, գործելի «գործող, անող» ՍԳր. Եզն. Կոչ. «անելիք» Նիւս. բն. Փիլ. «ածուխ» Տա-թև. ամ. 79, Անսիզք 39, Վստկ. Անկ. գիրք հին կտ. 315 (որից գործելախառն «ածխա-խառն» Վստկ. 117), գործի ՍԳր. Եզն., գոր-ծութիւն «գործողութիւն» Եփր. համաբ. 119. գործօն Դ. թագ. ժբ. 14. Եզն., գործուն Եփր. եբր. և ել. Վեցօր., գործունեայ ՍԳր. Ոսկ Եզն., գիշագործ Կոչ., բարեգործ ՍԳր. Ա-գաթ., գաղտնագործք Մծբ., գթածագործ Կոչ., կաւագործ Իմ. ժե. 7. Ոսկ. մ. բ. 14. Եփր. թգ., ձեռագործ ՍԳր, երկաթագործ Ա-գաթ., գործանակ «խանութ» (չունի ԱԲ) Բառ. երեմ. էջ 238 ևն։ Նոր գրականում կազմուած նոր բառեր են՝ ածխագործ, ած-խագործութիւն, թիթեղագործ, ժամագործ. կաշեգործարան, գործադուլ, գործադուլա-ւոր, գործարանապետ, գործաւորուհի, ան-ռործարանաւոր, հանքագործ, գործադիր. գործադրութիւն, գործազուրկ, գործակատար, գործարանային, գործարանատէր, գործարա-նաւոր, գործելակերպ ևն ևն։
-Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vorg'-արմատից, սրա հետ հմմտ. յն. ἔργον (
Ուղիղ մեկնեց նախ Lag. Urgesch. 375, որից յետոյ կրկնում են միւսները։ Հիւնք. համառօտուած յն. γεωργία «երկ-րագործութիւն» բառից։
Տու՛ր նոցա տէր ըստ գործոց նոցա. ըստ գործոց ձեռաց նոցա հատո՛ նոցա։ Հատուսցէ իւրաքանչիւր ըստ գործս իւր։ Անդամքն ամենայն ոչ զնոյն գործ ունին։ Ի գործ խիստ կաւոյ։ Յամենայն գործ դաշտաց. եւ այլն։
Կարի անարժան գործ էր եւ ի լուսնոյ ի վեր զամենայն ինչ անմահ համարել։ Անօթ կազմեալ պիտանացու ի գործ տեառն իւրոյ. (Եզնիկ.։)
Որպէս եւ գործիցի մորթ ի գործ։ Յամենայն մաշկ գործոյ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ։ (ռմկ. բանի գալու )։)
Ընդ էր ասի Գործք առաքելոց. առաքինութիւն. եւ ութթութիւն ամենայն եւ այլն. (Ոսկ. գծ.։)
ԳՈՐԾՔ ասին աստուծոյ կամ տեառն՝ Ամենայն արարածք, եւ զոր ինչ ներգործէ ի նոսա.
Կատարեաց աստուած յաւուրն վեցերորդի զգործս իւր՝ զոր արար։ Հանգեաւ յամենայն գործոց իւրոց։ Օրհնեցէ՛ք ամենայն գործք տեառն զտէր։ Որպէս զի մեծ են գործք քո տէր.եւ այլն։
Առաջին գովեստ արարչին այս է, զի գործեաց գործս. եւ երկրորդ այս, զի յայտնեաց զանձն իւր գործոց իւրոց. (Եփր. համաբ.։)
ԳՈՐԾՔ. որ եւ ԳՈՐԾԱՏՈՒՆՔ. Յետին մասունք Հարցին, օրհնեցէ՛ք ամենայն գործք տեառն զտէր. եւ ամենայն.
Զհայրն եւ զարարիչն ամենեցուն գտանել գործ է, եւ գտեալ՝ ամենեցուն պատմել անհնար է. (Պղատ. տիմ.։)
ԳՈՐԾՈՑ ԼԻՆԵԼ. իբր Պարապել ի գործ. առնել զգործն արդեամբք. բանի հետ ըլլալ.
Եւ ինքն ի հնգէն (կամ ի հնգից) գործոց լինէր, եւ ի հնգիցն ախտանայր. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Գործ արասցուք զյամելն վրիժուց (առ յաստուծոյ), ամենեւին յանհնարին տանջանացն ապրելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 21.) յն. καταχράομαι utor
Ի գործ ածեալ, եւ արդեամբք անդրէն կատարէր։ Ի գործ ածել զխորհուրդն. (Ոսկ. յհ.։)
Զօրէնսն զոր ետ, պա՛րտ է ի գործ ածել ամենայն զգուշութեամբ. (Իգն.։)
Զկորդացեալ երկիր ի գործ արկանել. (Մամբր.։)
Ի գործ արկանել զիմաստութիւն, կամ զբարկութիւն, զչարութիւն։ Սուր ի գործ արկանել. (Լմբ. ստիպ.։ Մխ. երեմ.։ Իգն.։)
ԸՆԴ ԳՈՐԾ ՄՏԱՆԵԼ. Կրթիլ կամ վարիլ ի գործ. բանեցուիլ, բանեցուած ըլլալ.
ԳՈՐԾՈՎ. իբր Արդեամբք. փորձով. իրօք.
ԳՈՐԾ ԱՌ ԳՈՐԾՈՎ, կամ ԸՆԴ ԳՈՐԾՈՎ. իբր մ. παρέργως, πάρεργα obiter, negligenter, perfunctorie Արտաքոյ բուն գործելի գործոյ. երկրորդաբար. հարեւանցի. վեր ի վերոյ.
Այս ամենայն (հոգեւորն) լիցի՛ եղեալ գործ, եւ այն ամենայն (մարմնաւորն) գործ ընդ գործով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
ԳՈՐԾ. πράξις (յորմէ Պրակ). acta Գործողութիւն. ընթացք գործոց եւ վարուց. եւ գլուխ բանից. ամէլ.
ՁԵՌՆ Ի ԳՈՐԾ ԱՐԿԱՆԵԼ. ՁԵՌՆ Ի ԳՈՐԾ ԱՌՆԵԼ. ἑπιχειρέω, ἑγχειρίζω, δράσσομαι aggredior, caepi Բուռն հարկանել, կամ ձեռնարկել. սկսանիլ. ձեռք զարնել, սկսիլ.
ash-coloured, gray.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «թխագոյնի և մոխրագոյնի միջև» Մն. լ. 92, որից՝ գորշախայտ Ծն. լ. 33, 39, լա. 10, 12, գորշախարիւ կամ գորշախարու Եփր. աւետ., սևագորշ Երզն. քեր. գրուած նաև գող Դամասկ. Պղատ. տիմ. 143. Լծ. պրպմ. 539, 568. Ոսկիփ., որից գոշասպի-տակ Վրդն. լս. 55։ Նոր գրականում ընդու-նուած է միայն գորշ։
Տէրվ. Նախալ. 127. հնխ. kars-na ձևեր. հմմտ. սանս. krsna «սև ևամ կապոյտ ագռաւ», krsnāyāmi «գորշա-նամ» ևն։ Petersson, Ar. u. Arm. St. 81 համեմատում է հբգ. gris, հոլլ. grijs, գերմ. greis հոմանիշների հետ. որոնց ծագումը անհայտ է ըստ Kluge, 188 և որոնցից փոխառեալ են յետռւ ֆրանս. gris, իտալ. griso, grigio «գորշ»։ Ըստ Petersson գերմանական բառերը տալիս են հնխ. ghr-ei-so, հայերէնը հնխ. ghor-s-։
Զատո՛ ի միմեանց զամենայն ոչխար զխայտախարիւ եւ զգորշ. (Ծն. ՟Լ. 32։)
որ եւ ԳՈՇ. φαιός fuscus, subniger, cinereus Թխագոյն. մթնագոյն. ցորենագոյն կամ մոխրագոյն.
tenderness, sensibility, pity, compassion;
fondness, sympathy;
a. affectionate, tender.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Այս արմատից է գորովրել Վն. «սիրով ու գորովով համոզել»։
Ջերմագութ գորովով առաւել քան զհայր գթած խնամել եւ սիրել. (Մանդ.։)
Ջերմագութ գորովով ... պահեա՛ զհաւատացեալքս ի քեզ։ Այնու եւ գոհանամք եւ ի գորով ածեմք. (Խոսր. պտրգ.։)
Շունք բազում գորովս եւ միամտութիւնս ցուցանեն առ տեարս իւրեանց. (Վրք. ոսկ.։)
frog;
— թունաւոր, toad;
— կարկաչէ, the — croaks.
· Calfa
, ի, ո հլ. (յետնաբար նաև ու հլ.) «գորտ անասունը» ՍԳր. Եղիշ. դտ. Լմբ. իմ. Յհ. իմ. պաւլ. Երզն. քեր. «ձիու կամ եզան լեզուի տակ թաղանթային ծալք» barbillons (Նորայր, Բառ. ֆր. 129 ա). «լեզուի տակ այտոյց, ֆրնս. grenouillette» (Նո-րայր, Բառ. ֆր. 616 ա), «ձիու ոտքի սմբա-կի մէջի կլոր մասը» Վստկ. 198. յետնաբար գորտն, որից սեռ. գորտան, յգ. գորտուն1, գորտունս Մխ. առ. Շնորհ. թղթ. Երազ. (տե՛ս Նորայր, Կոր. Վրդ. 431)։
= Հնխ. wordo-ձևից, որի հետ նոյն են միայն լեթթ. wafde, արևել. լեթթ. vargle, լիթ. varlē «գորտ». միւս լեզուների մէջ գտնում ենք զանազան իրար անհամապա-տասխան ձևեր, ինչ. յն. βάτραχος, լտ. rana, գերմ. Frosch, հբգ. frosk ևն. բառիս այս-քան այլազան ձևեր ստանալը բացատրւում է գորտին վերագրուած հմայական յատկու-թիւններով (տե՛ս BSL, M 80, հտ. 26, էջ 58, Walde, 641, Boisacq, 116, Kluge, 158. Trautmann, 342, Pokorny, 1, 698, Ernout-Meillet, 812 (վերջինս համարում է բնա-ձայն բառ)։-Հիւբշ. 437։
Klaproth, Asla polygl. էջ 100 հա-մեմատում է աբաբ. qyrr բառի հետ։ Առաջին անգամ Lag. Urgesch. 780 աուաւ ուղիղ մեկնութիւնը՝ կցելով նաև յն. βάτραχος<βόρταχος «գորտ»։ Նոյն. Arm. Stud. § 519 ընդունում է նա-խորդները, բայց մերժում է յունարէնը։ Նմանապէս Հիւբշ. Arm. Stud. (կաս-կածով) առած է յոյնը, բայց չէ ընդու-նած Arm. Gram.։-Տէրվ. Altarm. 89 սանս. udra «խեցգետին, կուղբ», զնդ. udra «ջրշուն», յն. ὸδρος «ջրի օձ», հսլ. выдpa «կուղբ» բառերին է կցում։ Mül-ler, SWAW, 136 (1897), էջ 10 լն. βάτραχος և հբգ. chrota «դոդոշ»։ Հիւնք. 205 կոկորդ բառից, իսկ 216 խորդ բառից։
Հարից զամենայն սահմանս քո գորտիւ։ Բղխիցէ գետդ գորտ։ Բարձցին գորտքդ ի քէն։ Վասն ժամադրութեան գորտոյ։ Եռաց յերկիր նոցա գորտ։ Բղխեաց գետն բազմութիւն գորտոց.եւ այլն։
βάτραχος rana Տգեղ եւ զազիր կենդանի փոքրիկ քառոտանի, կարկաչօղ, ջրային եւ ցամաքային.
ditch, hollow;
well, cistern;
abyss;
subterraneous place;
cell of honeycomb.
· Calfa
, ռ հլ. (կայնաև սեռ. ի, յետնաբար յգ. գրծ. գբոք) «հոր, փոս» ՍԳր. Բուզ. դ. ժղ. Ճաոլնտ., «մեղուի բջիջ» Վեցօր., «ագու-գայ, փողրակ» Պղատ. օրին. զ, որից՝ գբա-ցի կամ գբեցի (տպ. գբնեցի) «գուբի մէջ բնակող» (մակդիր Յովհաննէս ճգնաւորի) Վրք. հց. ժմ., կրագուբ «կրի գուբ» Ճառընտ., զազրագուբ ԱԲ (չունի ՆՀԲ)։
= Ասոր. ❇ gubb, [syriac word] gubbā «գուբ, փոս, ջրհոր, բանտ», արամ. [hebrew word] gōb, ն. ասոր. gubá «փոս, խրամ, խորութիւն», եբր. [hebrew word] gēὶ︎ «փոս, գուբ, ջրամբար», ա-րաբ. [arabic word] ǰubb «ջրհոր», ասուր. gubbu «ջրամբար»։ Այս բոլորը միասին հաստա-տում են, որ բառը ընդհանուր սեմական է, բայց նոյնը գտնում ենք նաև հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ. ինչպէս՝ սանս. kupa «քարայր, խոռոչ, փոս», յն. ϰνπη «խոռոչ, նաւաև, գաւաթ», լտ. cupa, cuppa «կոնք, տաշտ, տակառ», լեհ. kubek «բաժակ», պրս. [arabic word] kūp «կուժ» ևն։ Ոմանք կարծում են որ այս հնդևրոպական բառերը փոխառեալ են սեմականից. բայց ըստ նորագոյն քննու-թեանց՝ նմանութիւնը պատահական է։ Հընդ-ևրոպական ձևերը կազմում են անջատ և անկախ մի խումբ, որ պատկանում է հնխ. qeup-, qeub-արմատին (տե՛ս Walde, 213 -4, Boisacq, 536)։ Պարսկերէնից են փո-խառեալ քրդ. [arabic word] kup «հողէ մեծ աման», արևել. թրք. [arabic word] kóp «հողէ աման», թրք. [arabic word] kup «թակոյկ. կարաս», որի միջոցով էլ սերբ. cup, cupa, բուլգար. kjup. նյն. ϰουμπὲς, ալբան. kupe ևն։ Բառիս վրալ ա-ւելի երկար համեմատութիւններ տե՛ս Mar-šel Cohen, BL, M 81, էջ 91-93։ -Հիւ-բըշ. 302։
Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ La Croze։-ՆՀԲ լծ. քաղդ. կուպ, կօպ, սանս. kupa։-Peterm. 17 ասոր. gub. եբր. gub, յն. ϰύπη, սանս. kūpa։ Die-fenbach, Berl. Jahrb. f. Wiss. 1843, 448 պրս. և ասոր. ձևերի հետ։ Müller, SWAW, 41, 11 չի պատկանում, ա-սում է, սանս. kupa ձևին, որ պիտի տար հյ. կուպ, այլ արամերէնից փո-խառութիւն է։ Bugge, Lyk. Stud. 1. 80 հայերէնի հետ միասին ասորական փոխառութիւն է դնում լիւկ. xupa «գե-րեզման», որից էլ ավար. xob «գերեզ-ման»։ Karst. Յուշարձ. 400 ասուր. gubbu, 430 ափ և հովիտ բառերի հետ՝ թաթար. kab, kob, kov, kev «ուռիլ, կլոր, դատարկ»։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնի միջոցով են կապադովկ. γοῦπα, ϰοῦπα «ջրհոր, զուբ, փոս» (Kаρολιδης, Γλωσσ. συγ. էջ 89 և 153), վրաց. ვუბი գու-բի «փոս», ვუბე գուբե «ճահիճ», დაგუბება դագուբեբա «թումբ շինել», დაგუბებული դագուբեբուլի «ջուրը թումբով արգիլել», գուբ «կղզի», լազ. գուբի «աղբիւրի ծո-րակ, ջուրը վազելու խողովակը». վերջին իմաստին է համապատասխանում հյ. գուբ «փողրակ» Պղատ. օրին. զ. (տե՛ս Աճա-Արրտ. 1911, 417)։
Ընկենուն ի կորստեան անգտանելի գուբ (կամ գուփ). (Սարկ. քհ.։)
Վեցօր. ը. ստէպ դնի Գուբք իբր Բջիջք, կամ խորշք խորսխի մեղուաց. յն. Քրէ՛ար, եւ սի՛րինգ, որ եւ Սրինգ։
Ի միասին ժողովելով դրօք զջուրսն ամենեցուն առատացուցանեն. (Պղատ. օրին. ՟Զ.) իմա՛ փողերակ. քիւնկ. յն. μεταλλεία ductus subterraneus
(լծ. քաղդ. կուպ, կօպ). λάκκος, φρέαρ , βόθυνος puteus, cisterna, fovea, fossa Փոս խոր, կամ հոր՝ ջրալից, որ է ջրհոր. հոր. գույու. եւ Խորխորատ. վիհ. փոս. չուգուր. որպէս եւ սանս. Գու՛փա, է գուբ, եւ փոս.
union of irregular troops.
· Calfa
«անկանոն զօրքի ամբոխ» Բուզ. գ. 7, 8. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
ՆՀԲ յն. γίγας, լտ. gigas «հսկայ, վիթխարի» բառերի հետ համեմատե-լով՝ մեկնում է «ամբոխ զօրու կամ քա-ջաց և հսկայից»։-Գ. Փառնաև. Անա-հիտ, 1904, 26 աքքադ. guk «կռուիլ»։
Ամբոխ զօրու կամ քաջանց եւ հսկայից. (լծ. յն. ղի՛ղաս. լտ. կի՛կաս կամ ճի՛կաս. հսկայ. վիթխարի).
pity, compassion, tenderness, commiseration, feeling, mercy, sensibility, tender heart;
ի — ածել՝ շարժել, — արկանել, ի — խանդաղատանաց շարժել, to move, to soften, to entreat tenderly;
փակել զ—ս իւր յումեքէ, to harden one's heart against another;
—ք նորա առաւել եւս են ի ձեզ, he loves yon more intensely;
առ — տոհմի նորա, for the love of his race;
յիմրիլ ի — երեսաց ուրուք, to go mad on account of the beauty of some one;
— մեր առաջի երեսաց քոց, let our supplications find favour in thy sight;
կին առնուլ ի նմանէ զի — անկցի, to marry into bis family for the purpose of strengthening the bonds of friendship;
-ք, the Goths, the nation of Goths.
· Calfa
ՆՀԲ «խութ, խթումն և գալարումն աղէաց»։ Հիւնք. խութ, խեթ, քիթ ըն-տանիքից։ Oštir, Wörter und Sachen 3, 205 հնխ. dhuopto-, իբր զնդ. dvai-ša «ցաւ», անգլսք. dofian «խենթե-նալ» կամ հնխ. uōk'to, իբր յն. οἰxτος «գութ» և կամ հնխ. ghuq-to, իբր լատ. prae-fica «եղերամայր»։--Պատահական նմանութիւն ունի սանս. kut «այրիլ, ցաւիլ, նեղուիլ»։
οἱκτιρμός, οἷκτον miseratio մանաւանդ՝ σπλάγχνα viscera (որ են աղիք. իսկ ըստ հյ. որպէս թէ խութ կամ խթումն եւ գալարումն աղեաց). Գորով. գթութիւն. ողորմութիւն. կարեկցութիւն. աղիք. սիրտ. անձուկ. սէր.
Զգութ, զողորմութիւն, զքաղցրութիւն։ Անձկացեալ եմ առ ձեզ ամենեսին գթովքն քրիստոսի յիսուսի։ Փակիցէ զգութս իւր առ ի նմանէ։ Գութք սրբոց քեւ հանգուցեալ են ե՛ղբայր (իբր աղիք կամ սիրտ)։ Ողորմութեամբ եւ գթովք տնանկաց։ Արարէք դուք զգութն զայն ի վերյա տեառն ձերոյ.եւ այլն։
Գութ մարդասիրութեան, կամ խնամոց. (Ագաթ.։)
Տնտեսն (վանաց) որպէս մայրենի գթովք առ ամենեսեան լինիցի. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Հայրենի, կամ մայրենի, կամ ծնողական գութք. (Արշ.։ Սկեւռ.։ Մաշկ.։)
cf. Գուղձ.
· Calfa
, ն հլ. (-ան, -ամբ, -ունք) «հողի կոշտ, հողի խոշոր կտոր» Փիլ. ժ. բան. Վրդն. Թուոց. Վստկ. 27, 39. գրուած է նաև գուղ-ցըն Վստկ., քուց Վստկ., կունձն Օրբել. հրտբ. Էմ. էջ 23, կունծն Վրդն. սղ. ճխ. էջ 476, գուղձ Վստկ.-(ՓԲ ունի նաև կունձ, ո հլ, «դալարաւէտ վայր հովանացեալ ծառովք», որ անշուշտ թիւրիմացութեան արդիւնք է)։
ԳՒՌ (dialectal) Զթ. գ'օխձ՝, Խրբ. գ'ունցխ, Երև. կունձղ (Պռօշեան, Սօս և Վարդիթեր, ա. տպ. էջ 40). բոլորն էլ նոյն նշ.-Յ. Ալլահվէր-տեան, Ուլնիա կամ Զէյթուն, էջ 182 ունի գուղձ Զթ. «գունտ, գնտակ ծոպաձև», ՆՀԲ (հտ. Բ, էջ 1064բ) կունծնուտ «գուղձ», Բառ. երեմ. էջ 198 կունծ «ճիմ»։ Նո՞յն են Հմշ. կունձ «կոյտ, դէզ», կունձալ «հողի կոշտ, ևւմորի գունդ»։
ԳՈՒՂՁ ԳՈՒՂՁՆ. βῶλος bolus, gleba, massa Զանգուած կամ կոշտ ինչ հողոյ. սակաւ մի հող՝ ձեռնաչափ, ոտնաչափ.
"knee, knees;
ի գուճս անկանել՝ իջանել՝ կալ՝ հարկանիլ, to bend the knees, to prostrate one's self, cf. Ծունր դնել, cf. Ի ծունր իջանել, cf. Խոնարհեմ, cf. Ընդգճիմ;
to squat."
· Calfa
«ծունկի կոճը, ծալքը». անհոլով է և գործածւում է միայն ոճերով. ինչ. ի գուճս իջանել, ի գուճս կալ, ի գուճս անկանիլ, հարկանել «ծունկ չոքիլ» Յուդթ. դ. 10, զ, 14. Գ. թագ. ը. Ոսկ. մ. ա. 25. Կիւրղ. ղևտ։ Բուզ., որից՝ գճիլ «ծնրադրել» Ոսկ. ճառք 907, Մխ. առակ. Մաշտ. Ոսկիփ., գճեցուցանել, գճկել «թեքել, կորացուցանել» (այս երկու-սր ունի միայն ՀՀԲ) Սիրաք. լը. 33, գճկիլ «չոքիլ» Առաք. պտմ. 190, դիւրագուճ Սարզ, ա. աետո. գ. էջ 213. առանց սղման՝ գունեալ Տաթև. ձմ. ճխ. ընդ մասնիկով՝ ընդգնիլ «չո-քիլ» Յհ. կթ. Լծ. Եւագր. և դ ձայնի սովորա-կան անկումով՝ ընգուճս «ծունկ չոքած» ԱԲ, ընկիճեալ «ծնրադրած» Թիւք. իբ. 23, 31, 31, Ոսկ. նին., ընգճել կամ ընկճել «յաղթել, նուաճել» ՍԳր.։
«կծծի, ժլատ». երկու անգամ մի-այն գործածուած է Սիրաքի նոր թրգմ.։
ՆՀԲ նախորդի հետ նոյն է համարում։
Ի գուճս իջեալ աղաչէին, կամ երկիր պագանէին աստուծոյ. (Յուդթ. Դ. 10։ Զ. 14։)
Յերես անդր, կամ յերեսն ի գուճ իջեալ. (Փիլ. լիւս.։)
Չորքոտանիքն՝ որ ոչ իցեն գազանք, յորժամ ի գուճ հարկանիցին, զառաջին ոտսն ընդ պորտիւն ամփոփեն. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Կոճն եւ ծալքն ծնգաց. ծունկք. ծունր. ուստի Ի ԳՈՒՃՍ ԻՋԱՆԵԼ կամ ՀԱՐԿԱՆԻԼ, ԿԱԼ եւ այլն, է Խոնարհիլ ծունր կրկնելով. ծունր դնել. տարածել զանձն կորացեալ անձամբ, գետնամեծեալ, եւ այլն πίπτω procido, ὁκλακώς curvatus, procumbens եւ այլն. չոքիլ չէօքմէք. ( ի պրս. չուկ).
assembly, session;
action;
addition, summing up;
sum, amount;
— առնուլ, to assemble;
— դնել ընդ ումեք, to fight or quarrel with some one.
· Calfa
(ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «խումբ, հաւաքումն» Ագաթ., որից՝ գումարել «հաւա-օել, ժողովել» (օր. ամպերը հաւաքել՝ Ծն-թ. 14. կառքերը՝ Դատ. դ. 13. մարդիկ Բ. մնաց. լբ. ս. գրքեր հաւաքել, ժողովածոյք կազմել՝ Եւս. քր.). «մի թիւ մի թուի վրայ աւելացնել, թուերի համագումարը կազմել, տարեհաշիւ տեսնել» Եւս. քր. «զօրք հաւա-քելով կռուի պատրաստուիլ» Դ. թառ. ժև 3Ո. Ա. մակ. զ. 12. Եղիշ. «վրան ուղարկել (օր. սով՝ Եզեկ. ե. 16. զօրք՝ Բուզ. Սեբ. 48. տե՛ս և Նորայր, Քննասէր 15), «զօրք հա-ւաքելով մէկին յանձնել» Ագաթ. Սեբ. 59, մէկին զօրաց հրամանատար կամ գաւառև կառավարիչ նշանակել» Սեբ., գումարիլ «հաւաքուիլ» ծն. ժդ. 3. լգ. 14, «զօրք հաւա-քելով կռուի պատրաստուիլ» Բ. թագ. իգ. 2. Գ. թագ. ժզ. 16, «վրան կռուի երթալ» Դ. թագ. ժգ. 49, ժե. 10, «հետը կռուիլ» Ծն. լ. 8. «շշկլուիլ, շփոթուած մնալ» Մեսր. եր. Ղրք. հց. Ուռհ. 256, գումարութիւն Դ. թագ. ժե. 13. Ագաթ. Կորիւն. Եւս. քր., բազմագու-մար Կղնկտ. Նար. առաք. Արծր., երկնագու-մար Մամբր. Խոր. հռիփ. Բենիկ., հոգեգու-մար Անան. եկեղ. շփոթ գրչութեամբ է գու-մար դնել «գուպարիլ» Վրք. հց. Ա. 121 (թե-րևս պէտք է կարդալ զուպար դնել)։-Նշա-նակութեանց զարգացումը այսպէս է եղած։ Բառիս առաջին իմաստն է «հաւաքել», որ յետոյ բանակի համար առնուելով՝ գոյացած են «զօրք հաւաքել, կռուի պատրաստուիլ, կռուի երթալ, կռուիլ» նշանակութիւնները, կամ որ նոյնն է՝ «զօրքը կռուի ուղարկել, նրա հրամանատարութիւնը մէկին յանձնել, մէկին գլխաւոր կարգել». (հմմտ. արաբ. [arabic word] ijmā' «գումարել, հաւաքել, պատ-ռաստութիւն տեսնել, մէկի վրայ դիմել» Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 560)։ Աւելի յետոյ՝ «հաւաքուիլ» նշանակութիւնից ձևացած է «ամփոփուիլ, կուչ գալ, կծկուիլ», որից և «խեղճանալ, անճարիլ, շշկլուած մնաթ։ Վերջին նշանակութեան համար ունինք հե-տևեալ օրինակները՝ «Եւ թագաւորն ռումա-րեալ պշուցեալ ընդ երկիր հայէր» Մեսր. եր., «Եւ յոյժ ամաչեցեալ... և գումարեալ՝ ո՛չ գիտէր թէ զի՛նչ պատասխանի արասցէ» Վրք. հց. Ա. 537, «Ի փայլատակմանէ սա-ղաւարտացն և ի շաչել զրեհացն և ի ճայթ-մանէ աղեղանցն եղեն գումարեալք ամե-նայն բազմութիւնք զօրացն այլազգեաս» Ուոհ, էջ 256, «Ծով մեղաց զիս պատեր և ես եմ գումարեր» Տաղ. (հրտր. Պալեան, Հայ աշուղներ, Ա. էջ 160)։ ՆՀԲ սրանց համար տալիս է «խռովիլ յանձին կամ ընդ անձին ոգորիլ ամօթով» նշանակութիւնը. ըստ իս պէտք է պարզապէս թարգմանել «շշկլուիլ, անճրկիլ, շփոթուած մնալ», ինչպէս ցոյց է տալիս Ննխ. բարբառը (տե՛ս տակը ԳԻՌ)։ Վերջապէս «հաւաքուիլ, ամփոփուիլ» իմաս. տից հեռու չէ «բնակիլ», ինչպէս գտնում ենք Զգօն, էջ 298 «Ո՛չ ապաքէն ահա առաւել ևս սիրէ զնոսա Աստուած և ղհոգին իւր գումա-րեալ առ նոսա, որպէս և ասաց եթէ բնակե-ցայց ի նոսա և գնացից ընդ նոսա» (այստեղ ասորին ունի «բնակիլ»)։
= Իրանական փոխառութիւն է ապահովա-պէս. այս բանը հաստատւում է յատկապէս նրանով, որ բառիս արմատակից գումար-տակ ձևը անցեալ դերբայի զուտ իրանական վերջաւորութիւնն է կրում։ Գումարել բառի իրանական ձևերն են՝ պհլ. պազենդ. [arabic word] gumārtan, gumardan, պրս. [arabic word] gumāštan (ներկ. [arabic word] gumāram), բայց սրանք չունին հայերէնի առաջին և հիմնական «հաւաքել» նշանակութիւնը, այլ պահում են միայն վերջին «պաշտօն յանձ-նել, ուղարկել» նշանակութիւնները. այսպէս՝ պհլ. պազենդ. gumārtan, gumārdan «որո-շել, նշանակել, կարգել, պաշտօն յանձնել», պրս. gumāštan, gumāram «արձակել, ու-ղարկել, պաշտօնի կանչել, պաշաօն հանձ-նել, փոխանորդ նշանակել» (Vullers, Zen-ker, ԳԴ), աֆղան. gumāral «նշանակել, յանձնել»։ Իրանեան բառի ստուգաբանութիւ-նը յայտնի չէ. թերևս փոխառեալ լինի ասաւ-րերէնից. հմմտ. gamaru «լրացնել, վերջաց-նել», gamaru «կատարեալ, լրիւ, ամբողջ», gimru «ամբողջը, ամբողջութիւն», gumuru, gummuru, gimirtu «ամբողջութիւն, գումա-րութիւն» (Muss-Arnolt, Ass. engl. Handw. 223-5)։ Նախաւոր իմաստը պահած կլինի ասուրերէնը, միջինը՝ հայերէնը, վերջինը՝ իրանցին։-Հիւբշ. 130։
ՆՀԲ պրս. գիւպարէ «ջոկ» և շումար «համար, թիւ». իսկ շեղջ բառի տակ՝ լծ. տճկ. քիւմե, լտ. cumulus «շեղջ». յն. χῶμα, որ է «թումբ»։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ նախ Spiegel, Litter 392 և յետոյ Muller, SWAW, 1863, 233։ Lag. Arm. Stud. § 522 չի ընդու-նում այս մեկնութիւնը, ասելով, որ պրս. gu պիտի տար հյ. վ։ Սրա դէմ Հիւբշ. 130 նկատում է, որ հայ բառը փոխա-ռեալ է Սասանեանց ժամանակ։ Canini,
Ft. clym. 141 գումար=լտ. summare. Bugge, KZ, 32, 36 գում, գումար կը-ցում է յն. όμός «նոյն», ὄμοῦ «միասին», ὄμόω «միացնել», ὄμιλος «հաւաքոյթ. բանակ» ևն բառերին, գ յաւելուածով։ Müller, WZKM, 9, 295 վերի իրանե-ան ձևերին ավելացնում է հսլ. gumino «կալ»? Պասմաճեան, Բիւր. 1899, 686 ասուր. գիմիր «լրացնել, վերջացնել» բառի հետ։ Մեր մէջ ոմանք կարծած են թէ բառիս արմատն է գում, որից ածանցւած է գում-ար՝ ար մասնիկով. ինչ. մեծ-ար-ել, զարդ-ար-ել ևն. սրա դէմ է գրում Տերվ. Մասիս Κ 3161 1882 թ. ապրիլ 16 (մանրամասն տե՛ս Գամապետ)։ Karst, Յուշարձ. 400 ա-սուռ. gamru «կատարեալ, ամբողջ» gimru «համագումար», gammaru «ամ-բողջական», 423 չաղաթ. kób «շատ». օւմ. köpúr «խումբ», gubre «դէզ», ույ-գուր. komar «կծիկ»։ Վարդանեան, ՀԱ, 1921, 245 Զգոնի գումարիլ «բնակիլ» նշանակութիւնը չկարենալով կցել միւս-ների հետ՝ այս ձևը համարում է բուո-ոովին անջատ բառ և հանում է ասորի բնադրի ❇ 'əmar «բնակիլ» (=ա-րաբ. [arabic word] omr «կեանք») ձևից (տառա-դարձութիւնը չի թողնում սակալն ա-նել մի այսպիսի ենթադրութիւն)։-Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] ǰamra «մարդկանց խումբ», [arabic word] tajmīr «հաւաքել, դիզել», [syriac word] lamr «մարդոց հաւաքուիլը», [arabic word] ijmār «հա-ւաքուիլ. 2. արագ քայլել. 3. ընդհա-նուր գումարը հաշուել», [arabic word] ǰamār «համագումար, ամբողջ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 801-803)։ ՒԻՌ.-Առաջին նշանակութիւնները կո-+ են ամէն տեղ. արևմտեան հայոց մէջ
ԳՒՌ (dialectal) դպրոցների միջոցով վերակենդանացած է քումար. քումարէլ (թուաբանական գործոռս-թիւնը)։ Թանկագին մնացորդ է Ննխ. գու-մարիլ «հաւի ամփոփուիլ, կուչ գալ նստիլը. 2. փխբ. (մարդոց համար) վարանիլ, ան-ճրրկիլ, շշկլուիլ»։
Գումարք միանձանց, կամ հայրապետաց, դասու առաքելոց։ Գումարք խմբից դասուց երջանկաց։ Առ բոլոր գումարս քրիստոնէից։ Չարին, կամ այսականացն գումարք. (Նար.։)
σύλλεξις, συλλογή, συναγωγή , συνουσία collectio, congregatio, coetus Հաւաքումն. ժողով. խումբ միահամուռ. համար բազմութեան. ճէմ, ճէմաթ. ճիւմհիւր (իսկ գիւպարէ, ջոկ. եւ շումար, համար, թիւ).
assembly, assemblage, mob, band, corps, forces;
assembled, gathered together;
— նաւուց, squadron;
— առնել՝ դնել՝ կազմել՝ կարգել՝ սփռել, to assemble, to gather together;
to levy troops, to send a body of troops;
ի —ի, in war.
· Calfa
, ի-ա հլ. «խումբ, բազմու-թիւն (զանազան բաների. ինչ. երամի, հօ-տի, պարգևների ևն)» Նար. յատկապէս «զօրքի բազմութիւն, բանակ, ճակատ» Խոր, Փարպ. Կղնկտ. Յհ. կթ., «բազմախումբ, բազմագումար» Խոր. Թեոդոր. խչ., «վիզը կախելու մարգարտաշարք» Եղիշ. է. էջ 106. Կղնկտ. Նար. մծբ. 440. Թղ. դաշ., որից գու-մարտակ առնել «զօրք հաւաքել, վրան զօրք ուռարկել, կռուիլ» Ա. մակ. գ. 35, 39, գու-մարտակել Յհ. կթ. սրանց մէջ ակ-ը մասնիկ կարծուելով՝ կազմուած են գումարտ «ժողո-վուած» ԱԲ, գումարտական «համախումբ» Թէոդ. խչ., գումարտ լինել «ճամբորդու-թեամբ մի տեղ երթալ» Անան. գիտ. 20 սխալ ձևերը։
Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 238 գումար բառից՝ տակ մասնիկով, որի համար երկրորդ օրինակ չունի։ ՆՀԲ գումարել բայից։ Այսպէս նաև էմին, Քերակ. Մոսկ. 1846, 16, իբր գումար-տակ։ Նոյնպէս ունին նաև ուրիշներ, որոնք տե՛ս Գամապետ բառի տակ, Ա-ռաջին անգամ Պատկանեան, Սեբէոս։ 1879, էջ 199 ուզեց դնել պհլ. gumārtan «կազմել, շարել (զզօրս կամ այլ ինչ)» ձևից։ Տէրվ. Մասիս л 3161, 1882 թ. ապրիլ 16 պրս. gumāstah «ոստիկան,
Առ ոչինչ համարելով զքաղաքապահս պարսից զգումարտակս. (Կաղանկտ.։)
Աւազակապետն, եւ գումարտակք իւր։ Գումարտակ զօրու, կամ երամոյ, հօտից, եւ պարգեւաց. եւ այլն. (Նար.։ Գտանի եւ յանսովոր հոլով.)
ԳՈՒՄԱՐՏԱԿ. Գումար կամ փունջ պատուական իրաց. շար. զարդ ոսկեշար կամ մարգարտաշար.
Հոյակապ եւ գումարտակ ժողովոյն երամ երամ իջելոց հրեշտակացն յերկիր. (Թէոդոր. խչ.։)
ԳՈՒՄԱՐՏԱԿ ԱՌՆԵԼ կամ ԴՆԵԼ, ԿԱԶՄԵԼ, ՍՓՌԵԼ, եւ այլն. Գունդ կազմել, զօրս արձակել կամ խաղացուցանել. խմբիլ ի պատերազմ. ճակատիլ, բախիլ. տե՛ս (՟Ա. Մակ. 35. 39։ Խոր. ՟Բ. 82։ Յհ. կթ. ստէպ։)