pot, earthen or metal pot, broth-pot;
cf. Պուտ.
• ՆՀԲ լծ. թրք. pota «հալոց»։ Հիւնք. պրս. bat «կուռք»։ Müiller, Armen. IV լիթ. pudas «պտուկ» բառի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Karolides, Iλ. συγϰρ 79 դնում է կապադովկ. vutókko, votókko «դոյլ» բառից, իսկ այս էլ աղաւաղուած է հա-մարում բիւզ. έμπότης բառից (Sophocles 457 չունի այսպիսի ձև. գիտէ միայն εμ-ποτσς, որ է «խմելու յարմար»։ Karolides կպդվկ. vutókko ձևի հետ համեմատում է հյ. պուտուկ. բայց հյ. պուտուկ ծա-դում է պոյտն արմատից (-ուկ նուա-զական մասնիկ է). և եթէ մին կամ միւ-սը փոխառեալ է, ընդհակառակը կա-պադովկացին պիտի փոխառեալ լինի հայերէնից, ըստ որում արմատը վեր ջինիս մօտ է միայն գտնւում)։ Schel-telovitz BВ 29, 40 շվէդ. put «ուռեցք». իտլ. púss «քսակ», սանս. bud-buda «պղպջակ» բառերի հետ, որոնց բոլորի արմատն է համարւում հնխ. bud-«ու-ռիլ, ուռչիլ»։ Petersson KZ 47 (1916). 254 հայերէնին է կցում հհիւս. pottr «հողէ աման կերակուր եփելու համար», մ. հիւս. գերմ. pot, անգսք. pott. մ. ան-գըլ. ֆրիզ. pot «պտուկ», որոնց նախա-ձևը դնում է *bud-nó-, մինչդեռ հայը՝ beud-no-կամ boud-no-։ Այս մեկնու-
χύτρα olla. իտ. pignatta, pentola. որ եւ ՊՈՅՏ, եւ ՊՈՒՏՈՒԿ ասի. ռմկ. պտուկ. Սան կաւեղէն, խեցեղէն, կամ կաթսայ փոքր.
Եփէին ի պուտան զարգանակն արկ ի պոյտն։ Ի սան մեծ պղնձի, կամ ի պոյտն։ Յօչեցին զմիս նոցա իբրեւ ի պուտունս։ Ամենայն դէմք իբրեւ զայրեցած պուտան։ Զի՞նչ հաղորդ իցէ պոյտն ընդ կաթսայի. սա ընդհարկանի, եւ նա փշրի. (Թուոց. ՟Ծ՟Ա. 8։ Դտ. ՟Ղ. 19։ ՟Ա. Թագ. ՟Բ. 14։ Միք. ՟Գ. 3։ Յովէլ. ՟Բ. 6։ եւ Նաւում. ՟Բ. 10։ Սիր. հին. ՟Ծ՟Գ. 3։)
fornicator;
letcher, whore-monger;
adulterer;
— կին, prostitute, abandoned or debauched woman, harlot, street-walker, courtesan, whore, strumpet, wench, trull;
adulteress.
• , ի-ա հլ. «ապօրի խառնակւող այր կամ կին» Ա. կոր. ե. 10. զ. 9. «բոզ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 16. «կին արամբի շնա-ցեալ» Առակ. լ. 20. Ովս. գ. 1. որից պոո-նըկիլ ՍԳր. պոռնկեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. ա. կոր. թ. պոռնկանալ Սեբեր. պոռնկագոյն Ոսկ. մ. ա. 6. պոռնկորդի Օր. իգ. 2. Ես. ծէ. 3. Եփր. թգ. պոռնկոց Եզեկ. ժզ. 25, 31, 39. Ոսկ. մ. ա. 10 և ա. կոր. Եւագր. պոռնկա-ռան Եւառո. ևն։ Նախաձայնի թաւացմամբ փոռնիկ, փոռընկութիւն, փոռընկանալ ձևով ունի Cl. Galano, Gram. et log. inst. Ko. mae 1645, էջ 27բ։-Շուն և պոռնիկ հոմա-նիշների տարբերութեան վրայ տե՛ս Մտթ. ևագր. 24։
enemy, adversary.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի իօն. 250. «Ասեն. օտարին՝ գնովք գևեալ է զմեզ՝ ի տեառնէն արարածոց... ապա օտա-րին՝ զոր նմա պռզօղ մուծանէ, չէր պարտ նորա արարածոցն ցանկանալ»։ ՆՀԲ մեկ-նում է «գովող կամ յափշտակող զօտարին ինչ, գող կրծող զիրս այլոց». ՋԲ «զովող կամ ոսոխ», ՓԲ «կցորդ հաւասար» (որից շինել է նաև պռզել բայը). Թոռնեան Հառ-ընտ. 1866, Ա. 49 «մասնակից, բաժանորդ, ընկեր», Բաբգէն վրդ. ՀԱ 1907, 315 դնում է «գործակից, զովող», համարելով թէ Ե ռա-րու ժողովրդական բառ է։ Հաւանական է երևում «գործակից ընկեր» նշանակութիւնը։ Հմմտ. նաև վոզօղ։
Բառ անյայտ, որ թուի զովող. կամ յափշտակող զօտարին ինչ. գող կրծօղ զիրս այլոց.
Ասեն. օտարին՝ գնովք գնեալ է տեառնէն արարածոց ... թէ ճշմարիտ է նմա (մարկիոն)՝ օրինացն աստուած, յորմէ զարարածս ամենայն դնէ, ապա օտարին՝ զոր նմա պռզօղ մուծանէ, չէր պարտ նորա արարածոցն ցանկանալ, թէպէտ եւ ի տանջանս էին կամ ի հանգստեան. (Եզնիկ.։)
crown, diadem;
crown, prize, premium, reward;
circle, coping, top, crowning, brim, frame, edge, cornice, parapet, battlement;
coronation, achievement, accomplishment;
nuptials, espousals, marriage, nuptial blessing;
— դպրաց, tonsure, shaven crown;
— ծաղկեայ, wreath, garland, chaplet;
— ի փշոյ, crown of thorns;
սրբոց, halo, gory, nimbus;
— կուսին, chaplet, beads, string of beads;
— արեգական, halo around the sun;
— տարւոյ, the course of the year;
— պարծանաց, փառաց, crown of honour, of glory;
հիւսել —, to weave a garland or chaplet;
— դնել ումեք, to marry.
• , ի-ա հլ. «պսակ, թագ, գլխի վրայ դրուած զարդ» ՍԳր.. «հարսի ու փեսի գլու-խը դրուած մանեակը» Ես. կա. 10. Գէ. ես. «շրջանակ» ՍԳր. «արևի շուրջը բակ» Ոսկ ես. «ամուսնութեան խորհուրդը կամ օրհ-նութիւնը» Յհ. իմաստ. Վրք. հց. Կանոն. «ե-կեղեցականների գլխի կուլակը» Մարթին, «տարեշրջան» Սղ. կդ. 12. որից պսակել ՍԳր. պսակակալ Դատ. ը. 26. Ես. գ. 19. պսակահամբար Ագաթ. պսակահաս Կորիւն. պսակաւոր Իմ. դ. 2. Գ. մկ. բ. 14. քարա-պսակ «բարձրաւանդակ, քերծ» Նորագիւտ բ. մնաց. իե. 12. նորապսակ ժղ. հռոմկլ. կըրկ-նապսակ Վանակ. յոբ. մարգարտապսակ Մամիկ. բռնապսակ Մխ. դտ. խաչապսակ նար. խչ. լուսապսակ Շար. Գնձ. ևն։
պ. փիսակ։ στέφανος (ստեպանոս). στεφάνη (յորմէ թ. իստիֆան ). corona διάδημα diadema στέμματα serta, infulae. Բոլորշի զարդ գլխոյ ի պէսպէս յօրինուածոց՝ որպէս թագ արքունի. որ եւ Յեզեր. որպէս բրաբիոն յաղթողաց ի մրցանս, կամ մարտիրոսաց, եւ այլն
Ցուլս եւ պսակս հասուցեալ ... կամէր զոհել. (Գործ. ՟Ժ՟Դ. 12։)
ՊՍԱԿ Ի ՓՇՈՑ կամ ՓՇԵԱՑ. որպէս այն՝ զոր բոլորեցին ի գլուխ փրկչին մերոյ.
ՊՍԱԿ ԱՐԵԳԱԿԱՆ. Բակն նորին, կամ ամանն.
ՊՍԱԿ. Ծնօտք կամ շրջանակք իրաց.
ՊՍԱԿ. Բոլորումն կամ շրջան տարւոյ.
fruit;
fruits;
fruit, produce, effect, result;
tip of finger;
— աչաց, pupil, eye-ball, apple of the eye;
չորս — խունք, four grains of incense;
դալար, կանաչ, վաղահաս, հասուն, չոր, փտեալ —, fresh, green or unripe, premature, ripe, dried, rotten fruit;
կեղեւ պտղոց, peel, paring;
կեղեւել զ—ս, to pare, to peel;
to decorticate, to strip;
— տալ, բերել, to bear, to yield, to produce fruits;
— քաղել, to gather, to pluck, to pick fruit;
to reap the fruit of, to derive benefit from.
• , ո հլ. «միրգ, փխբ. բերք, ար-դիւնք, գործ» ՍԳր. «եկեղեցական տուրք, պտղի» Բուզ. 235. որից պտղաբեր ՍԳր. Եւս. քր. բազմապտղաբեր Մծբ. պտղազուարճ Ոսկ. ես. պտղալի Եփր. ծն. պտղաքաղ Օրին. իդ. 21. Ղևտ. ժթ. 10. պտղաքաղել Եւագր. 54. պտղի «եկեղեցական հարկ՝ բերքով» (հմմտ. ֆր. fruit «պտուղ» և իբրև իրաւագի-տաւևան բառ՝ «մուտք, ստացուածք, տուռո») Զքր. սարկ. Գ. 8. անպտուղ ՍԳր. լիապտողլ Ոսկ. յհ. ա. 31. Փարպ. միապտուղ Կիւրղ. թգ. ձիթապտուղ Ոսկ. եփես. հասարակապը-տուո Փարպ. պտղատու «պտուղ տուող» Փիւ-Նար. «պտղի, այն է՝ եկեղեցական տուրք տուող» Լմբ. մատ. 430. կաղնապտուղ Փիլ. լին. պտղառատ (նոր բառ) ևն։-Պտուղ մասնաւորապէս նշանակում է «խաղողի մէկ հատիկը». ինչ. «Հացն ի բազում ցորենոյ, բաղկանայ և գինին ի բազում պտղոց խա-ղողոյ» (Տաթև. ամ. 161). որից փոխաբե-րաբար նշանակում է նաև «աչքի բիբ» Եփր. այլակ. Նանայ. Միխ. աս. «մատի ծայրը» Առակ. լա. 20 (երկուսն էլ կլորակ ձևից առ-նելով)։ Առաջինից պիտի լինի նաև պտղակն «աչքը տկար կամ պակասաւոր» Ղևտ. իա. 20 (հմմտ. գւռ. պտղիլ «աչքի պտուղը ընկ-նիլ դուրս, աչքը պայթիլ»). երկրորդի հետ նոյն է պտեղն «մատի ծայրը» Լմբ. իմ. Վստկ. սրանք ունին պտղան, ի պտղանէ հո-լովաձևերը, որոնցից ՆՀԲ հանում է ուղ. պտեղն ձևը. բայց պտեղն չէ աւանդուած, գաւառականներում առհասարակ ունինք պր-տուղ Պլ. «մատի ծայրի փափուկ միսը», Խ. ւև «աառունը. մատի ծայրով առնուած քա-նակութիւն» (օր. մէկ պտուղ խունկ. այս ձևը ունի նաև Մաշտ. Կիլիկ., որ ՆՀԲ սխալ է մեկնում «բոլորակ հատ խնկոյ», իբր թէ լի-նէր խնկի տեսակը, մինչդեռ չափն է). և միայն Հճ. ունի բmդեղ<պտեղ «պտղունց». սրանից են կազմուած նաև պտղունց «մատ-ների ծայրով առնուած քանակութիւնը». փտղել (իմա՛ պտղել) «մատի ծայրով պտու-ղը ճզմել՝ հասունութեան աստիճանը իմա-նալու համար» Վստկ. որոնք ցոյց են տալիս թէ բառի բուն ձևն է պտուղ և ո՛չ պտեղն։
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 312 պա-տել (կճեպով պատած) կամ պէտք (ծա-ռին պիտանի) և կամ պտուկ «ծառի ծիլ» բառից։-ՆՀԲ պտղակն լծ. յն. πτίλλος τοῖς ὄφϑαλμοῖς։ Մառ ЗВО 5 319 պտուղ կցում է զնդ. fsuša հոմա-նիշին։ Հիւնք. արաբ. badal «փոխա-րէն» բառից։ Patrubány SA 1, 311 հնխ. pat «ընկնել» արմատից՝ -ուղ մասնիկով։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 15 հնխ. bhidu-lo-m ձևից, որ է «պայթիլ» արմատից. հմմտ. լտ. findo «ճեղքել», ինչպէս սանս. phala-«պտուղ» ծագում է phal-«ճաքիլ» արմատից։ Petersson KZ 47, 253 պտուկ բառի հետ դնում է հնխ. bud-«ուռչիլ» արմատից, որի ժա-ռանգները տե՛ս պուտ բառի տակ։ Wal-de 293 ընդոտնում է Pederson-ի մեկ-նութիւնը, բայց Pokorny 2, 116 և 139 մերժելով այն՝ ընդունում է Petersson-ի մեկնութիւնը։ (Ձևապէս անընդունելի չէ
• այս մեկնութիւնը, որովհետև հնխ. bud-պիտի տար հյ. պտ-. իսկ -ուղ մասնիկ է, ինչպէս տես-իլ, կենց-աղ. կարևոր է միայն գտնել ժառանգ մի ձև «պտուղ» նշանակութեամբ)։ Պատահական նմա-նութիւն ունին արաբ. [arabic word] ︎ fatla «պա-տիճ, որոշ ծառերի պտուղի պատեանը». [arabic word] futul «զանազան անտառային ծա-ռերի պտուղի պատճանման բերքը». [arabic word] ︎ iftāl «յիշեալ տեսակի ծառերի կճեպ կապելը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 310)։
ՊՏՈՒՂ. որպէս բերք հողոյ, կամ արդիւնք երկրի. հասըլ, մահսուլ.
wood, thicket, grove, bush;
work, writing;
chapter, paragraph or article;
— թղթոյ, ream of paper;
— կտաւոց, չուխայից, entire piece of linen or woollen cloth, bale, pack;
—ք ուսման, lesson;
acts;
—ք առաքելոց, the Acts of the Apostles.
• , ի-ա հլ. (գործածուած է անեզա-բար) «Գործք Առաքելոց» Ոսկ. կող. թ. էջ 624 և լհ. բ. 42. սրանց մէջ գործածուած է առանց առաքելոց բառի յարադրութեան. աւելի յետոյ ասւում է պրակք առաքելոց Վեցօր. թ. էջ 196. Յհ. իմ. եկեղ. Սարգ. իսկ յունաբան հեղինակներից սկսեալ գործած-ւում է պրակք «գրքի գլուխ կամ մաս» նշա-նակութեամբ. Սահմ. Պորփ. Վրք. հց.-նոր գրականում եզ. պրակ նշանակում է միայն «գրքի մաս, fascicule»։
Պրակք, գործք. կամ պուրակ, որպէս ժողովք մայրի. (Ոսկիփոր.։)
ՊՐԱԿ. պրակք. լայնաբար՝ Յօդուածք կամ գլուխք բանից յոր եւ գիրս. որ եւ Գործ կամ գործաւորութիւն ասի.
Պրակք, գործք. կամ պուրակ, որպէս ժողովք մայրի. (Ոսկիփոր.։)
Պրակ. պրակք. լայնաբար՝ Յօդուածք կամ գլուխք բանից յոր եւ գիրս. որ եւ Գործ կամ գործաւորութիւն ասի.
suburb.
• «քաղաքի արուարձան, նախա-քաղաք» Սոկր. էջ 89, 112. գրուած նաև պռաստին Սոկր. 194. Վրդն. պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 92, 98, 102 (հասկանում է «գիւղ», ինչ. էջ 102՝ Եւ զպռաստինս հարիւր, որ է գեօղեան). Յայսմ. փետ. 17. Ճառընտ. Պտմ. ամաս. 60. արաստ կամ պռաստ Ճառընտ. որից պռաստնոց «դաւառ, երկիր» Մագ. թղ. 157։
ՊՐԱՍՏ կամ ՊՐԱՍՏԻՆ. գրի եւ ՊՌԱՍՏ, ՊՌԱՍՏԻՆ. բառ յն. προάστιον . որ է արուարձան, առաջք քաղաքի կամ շինի.
roof, ceiling.
• (որ և պշրակ, պչրակ, բրշակ) ի-ա հլ. «առաստաղի վրայի տախտակէ զարդե-ոռ» Բարուք զ. 54. Եփր. աւետ. 324. Լծ, կոչ. Նիւս. երգ. Վրդն. երգ. էջ 94. Բենիկ (տպ. Սոփերք ԻԱ. 81). Արծր. Պիտառ. (Հին բռ. մեկնում է «պրշակ, շինուած մարդակով և տախտակով». Բառ. երեմ. էջ 58 բրլաշակ «դարաւանդ». բայց այս դարաւանդը պէտք է հասկանալ ճիշտ ինչպէս ինքը էջ 74 մեկ-նում է «պրչակ, որ է մարդակ և տախտակ շինուածոցն կամ կոճ». որին մտադիր չլի-նելով ՓԲ՝ մեկնում է սխալմամբ «բրաշակ բարձր սար! դարասանդ»)։
φάτνωμα laqueare եւ δόκος trabs. Գրի եւ ՊՐՇԱԿ, եւ ՊՉՐԱԿ. որ եւ ԴԱՐԱՒԱՆԴ, կամ ՃԵՄԵԼԻՔ. Տախտակամածք յօրինեալք ի վերայ առաստաղակալ գերանաց տանն.
rush, bulrush;
papyrus.
• ԳԴ պրս. [arabic word] burdī «սէզ, կնիւն»։ ՆՀԲ արաբ. պէրտի, պէրտիյէ։ Հիւնք. ըստ ԳԴ։ Բառս բնիկ արաբերէն է (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 575) և ձայնա-կան տեսակէտով անյարմար մեր բա-բին,
πάπυρος papyrus, juncus. որ եւ ար. պէրտի, պէրտիյէ. Կնիւն եւ եղէգն լայնատերեւ կամ երկայնատերեւ ՝ ազգի ազգի. յորմէ հիւսին փսիաթք եւ սիրայք. որպէս եւ այն որ բուսանի յեգիպտոս առ նեղոսիւ, զորոյ զտերեւս ի հնումն վարէին ի դրութիւն.
Ոչ պրտու պրտուի պիտանացու լինի յընդդիմակացութիւն. իսկ քրիստոս զօրաւոր գոլով՝ պրտուով զվիշապն խափանեաց. (Եփր. աւետար. կամ Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
reservoir, basin.
• «ջրի աւազան կամ գուբ» Վստկ. ջ 5. ասելի լաւ է բրքայ Պղնձ. 17, 37, որ և գրուած բրգայ Աղթամ. (տպ. Կոստ. էջ 41)։
• = Արաբ. [arabic word] birka «աւազան», որից նաև քրդ. birké, birk «աւազան»։ Բնիկ սեմական բառ է. հմմտ. եբր. [hebrew word] bəreka, եգիպտ. birakati «գուբ կամ աւազան». բուն արմա-տը յայտնի չէ՝ ըստ Gesenius17 118.-Հիւբշ. 274,
Բառ. ռմկ. որպէս արաբ. պիւրքէ. այն է Աւազան կամ փոս՝ ուր ժողովեն զջուր.
cf. Պօզլախ.
• ՆՀԲ սխալուելով Յայտ. զ. 8 լուսան-ցագրութիւնից՝ դնում է «գոյն կանաչ ֆըստըխի և դեղին կամ բացագոյն կա-նաչ. ըստ մեզ բացատրի յն. բառիս χλω-թός, շլոռոս»։ Թրք. բառերը իրեն ծանօթ չեն, ինչպէս նաև գւռ. բօզ «գորշ ձի», որ թուրքերէնից նոր փոխառութիւն է։
ՊՕԶ ՊՕԶԼԱԽ. Բառ ռմկ. Գոյն կանաչ ֆըստըխի. եւ դեղին կամ բացագոյն կանաչ. ըստ մեզ բացատրի յն. բառիւ χλωρός , շլոռոս. virens, herbidus, pallidus, flavus
Տեսի եւ ահա ձի չլոռոս, գրիչք ի լուսանցս կամ ի մէջն տողիս նշանակեն.
cudgel, club;
whip-thong;
kerbatch, knout.
• ՆՀԲ լծ. հյ. ջլուտ և ջայլ՝ իբր խուրձ կամ բազմութիւն գաւազանաց ի մի տրցակ, թրք. ջալը (իմա čalə) «խռիւ»։ = Եթէ իրօք տրցակ է գաւազանների, կարող է կազմուած լինել -ոտի մաս-
(լծ. հյ. ջլուտ, եւ ջայլ՝ իբր խուրձ կամ բազմութիւնն գաւազանաց ի մի տրցակ. եւ թ. ջալը ). Բիր. քուք. կարիճ. արջառաջիլ, եւ գաւազան դանից.
chamber.
• Ուղիղ մեկնեցին նախ Վիստոնեանք, թրգմ. Խոր. էջ 216, յետոյ ՀՀԲ։ Իսկ ՆՀԲ մեկնում է «բառ լտ. յն. գա՛մէռա, գա-մա՛ռա, գղ. շամպր, անգղ. ջէմպր, հյ. կամար, թրք. գէմէր»։ Սրա համեմատ ԱԲ մեկնում է բառը «կամարով խուց, արքունի դիւան»։
Բառ լտ. հյ. գա՛մէռա, գամա՛ռա. գղ. շամպր. անգղ. ջէմպր. հյ. կամար. թ. գէմէր. որպէս Սենեակ. դիւան
multitude, crowd, quantity;
company of mourners or weepers;
repeated bursts of weeping, wailing.
• , ի հլ. «մեռելի վրայ լացողների խումբ» Նար. կր. 174. Օրբել. ողբ. Ածաբ. մկրտ. «բազմութեամբ լաց, ողբ» Մխ. երեմ որից ջայլել «մեռելը խմբուելով ողբալ» Բուզ. 125. ջայլական (որ և ջալական) «ող-բական» Երզն. քեր. ջայլանք «ողբ, կոծ» Հին բռ. անշուշտ այստեղ է պատկանում նաև ջաղել «ողբալ», որ գիտէ միայն ՓԲ յաւել. (եթէ ստոյգ է, մի գեղեցիկ օրինակ է յլ=ղ լծորդութեան. ինչ. նշոյլ և նշող, թոյլ և թող. յոյլ և յողալ)։ -Ջայլ աւելի ընդհանրանա-լով նշանակել է «խումբ մարդկանց» Կանոն. (Քահանային զմեղս՝ եթէ ոք (ի] հրապա-րակի ջայլի ձաղեսցէ, ոգւոյն ոլորէ դատաս-տան), «կենդանիներ» ԱԲ. որից ջայլական «ջոկ, խումբ» Լծ. նար. ջայլիլ «պար առնուլ» Արիստ. գրչ. ջայլիք «հօտ (ոչխարների)» Մագ. թղ. 219, «մարդկանց խումբ» Մագ. թղ. 148։-Բոլորովին ուրիշ է ջայլակոծել «գանակոծել, ծեծել» Բռ. ստեփ. լեհ. որ ծա-գում է ջալ «փայտ» բառից. տե՛ս այս բառը և հմմտ. ջալ «ջոկ կամ հօտ», որ է ջայլ։
Ասել եւ զեռակլեան սոճին, որ ջայլեացն օդից բիւրուց եօթեանց կաթամբ սնասէր։ Բանս ոչ կամի զքեզ (զալեւսդ) ջջնի յորջորել. վասն զի ջատագով ջայլեաց՝ գաղափար հարանցն կոչի. (Մագ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ձ՟Գ։)
ostrich.
• = Սեմական ծագումով բառ պէտք է լինի, ըստ որում Հայաստանի բնիկ թռչուն չէ ջայ-լամը. հմմտ. արաբ. [arabic word] zalīm «արու ջայլամ», յգ. [arabic word] zilmān կամ zulmān տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 508)։-Աճ.
Բնակութիւն համբարեաց, եւ հանգիստ ջայլամեաց (կամ ջայլամանց)։ Համբարուք, եւ դստերք ջայլամանց։ Ի դադարս ջայլամաց։ Բնակութիւն ջայլամանց. (Ես. ՟Դ. 13։ ՟Խ՟Գ.. 20։ Երեմ. ՟Ժ. 22։ ՟Խ՟Թ. 53։)
cf. Ջայլամն.
• = Սեմական ծագումով բառ պէտք է լինի, ըստ որում Հայաստանի բնիկ թռչուն չէ ջայ-լամը. հմմտ. արաբ. [arabic word] zalīm «արու ջայլամ», յգ. [arabic word] zilmān կամ zulmān տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 508)։-Աճ.
Բնակութիւն համբարեաց, եւ հանգիստ ջայլամեաց (կամ ջայլամանց)։ Համբարուք, եւ դստերք ջայլամանց։ Ի դադարս ջայլամաց։ Բնակութիւն ջայլամանց. (Ես. ՟Դ. 13։ ՟Խ՟Գ.. 20։ Երեմ. ՟Ժ. 22։ ՟Խ՟Թ. 53։)
apologist, advocate, defender, protector, patron;
— լինել՝ կալ՝ մտանել cf. Ջատագովեմ.
• ՀՀԲ շատ գովող։ ՆՀԲ ի գով և շատ կամ դատ, զատ, ջահտ «ջանօ» ևն։ ლԲ դնում է ջատ «կից»+գով, իբր «կից գո-վեստի» (տե՛ս և յաջորդը)։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Հիւբշ. ZDMG 46, 324, թրգմ. ՀԱ 1892, 353։ Հիմնք. դատագով ձևից։
(ի գով, եւ շատ կամ դատ, զատ, ջահտ, եւ այլն). συνήγορος defensor, advocatus, patronus. Պաշտպան դատի. վրէժխնդիր իրաւանց. փաստաբան. բարեխօս. ձեռնտու. վերակացու. կուսակից.
conjurer, sorcerer, wizard;
divineress, sorceress, witch, enchantress;
vixen, scold.
• (ի-ա հլ. յետնաբար) «կախարդ (այր կամ կին)» Ոսկ. մ. բ. 4. Կանոն. Նար. 146. Նար. լծ. սխալ գրուած ջամուկ Լաստ. իգ (տ. Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 19)։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ կցելով պրս. նատու բառին։ ՆՀԲ լծ. թրք. պրս. նա-տու, հազիւ։ Պատկ. Изcлeед. ժանտ բա-ռի և պրս. զնդ. ձևերի հետ։ ՓԲ դնում է պրս., բայց և մեկնում է ջատ «կից» բառից՝ իբր «կարկամեալ, կծկեալ» (տե՛ս ջատակել)։ Տէրվ. Altarm. 23 պրս. jādū։
(լծ. թ. պ. ճատու, ճադիւ ). γόης praestigiator, incantator, -trix;
saga, strix. Կիւս. կախարդ. դիւթ. վհուկ. խաբեպատիր (այր կամ կին).
Սոցին ջատուկ կանանցս եղբայր կամարար եղեալ. (Լաստ. ՟Ի՟Գ.) (գրեալ էր՝ յեր կուս եւս օրինակս՝ ջամուկ. ղի տ եւ մ շփոթին ի մատեանս)։
fine weather;
heat, caloric, warmth;
warm, hot;
serene, fine, clear.
• , ո հլ. «տաքութիւն» Սիր. գ. 12 «տաք, տաքուկ» Եզն. «պարզ, բարեխառն և պայծառ օդ» Մտթ. ժզ. 2. Ոսկ. մ. ա. 6, բ. 28. Սեբեր. որից ջերանիլ «այրիլ, հիւան, դութեամբ, ցաւով կամ մոլութեամբ տոչո-րիլ» Ա. մկ. ա. 6. Եւս. քր. Սեբեր. Ոսկ. ա. տիմ. մտթ. ես. ջերիլ Անան. եկեղ. ջերին ատաթուկ» Եզն. «պարզ օդ» Պիտ. փիլ. ջե-րոտ Ագաթ. ջերոց Վստկ.։ -Այս արմատե միւս ձևերն են՝ ՋԵՌ-, որից կազմուած են ջեռնուլ կամ ջեռանիլ ՍԳր. Եփր. թգ. ջեռու-ցանել ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ջեռումն Ոսկ. ռ կոր. ջեռիլ Տօնակ. ջեռացուցանել Խոր. Պե-րիարմ. Ասող. ջեռլի Ոսկ. ես. ջեռուցիչ «կաթսայ» Գ. թագ. է. 40, 45. ոտնջեռեալք «հանդէսի վերջաբանը» Նորագիւտ բ. մն. է, 9. դիւրաջեռ Դիռն. երկն.-ՋԵՐՄ, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «տաք» ՍԳր. Ոսկ ս. տիմ. Ագաթ. Կիւրղ. ել. «օդի տաքու-թիւն» Ագաթ. Եղիշ. «մտերիմ, ընտանի» Ոսկ. մ. բ. 2. Փիլ. 15, 518, «ջեր օդ» Ոսկ. մ. ա. 24. որից ջերմագոյն Ոսկ. ես. ջերմա-նալ Մրկ. ա. 30. Ոսկ. յհ. ա. 3, բ. 33. ջեր-մաջերմ Տոբ. բ. 11, 18. Ոսկ. մտթ. Կիւրղ. ել. Եւագր. Եփր. գ. կոր. ջերմագութ Ոսկ. ջերմակիծ Ագաթ. Վեցօր. ջերմն «տենդ» ՍԳր. (յգ. ջերմանք Եղիշ. Կանոն. 364) ջերմնակալ «ջերմոտ» Ոսկ. բ. տիմ. ա. ջեր-մեռանդն Ագաթ. Սեբեր. Եփր. թգ. ջերմ-նոտ Ոսկ. մտթ. բ. տիմ. ջերմնեակ Մծբ. ջերմուկ Եւս. պտմ. Վեցօր. ջերմակաջուր (ուղղել ջերմաջուր) Վեցօր. դ. 79. ջերմիկ Վրք. հց. նոր բառեր են ջերմել, ջերմոց, ջերմանոց, ջերմաչափ, ջերմագին, ջերմա-միզութիւն ևն.։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Եւդ. čermig, čermug «ջերմուկ» (Բիւր. 1899, 314 և Յուշարձան 329). Կր. čerməx «ջերմուկ», Sovux-cermax (վայրանուն)։ Փռքր-Ասիոյ զանազան կող-մերը կան տճկ. čermik կամ čermuk ձևով զանազան գիւղեր կամ աւաններ, բոլորն էլ մի որևէ ջերմուկից ստացած իրենց անունը։ -Հայերէն ջերմ «տենդ» բառից եմ համա-րում բիւզ. յն. τζίρμα «ջղաձգութիւն, σπασμός, гоnvulsion», որի համար Sophocles 1o80 ասում է թէ՝ եթէ σόρμα բառի աղաւաղութիւնն է, պէտք է գրել *ύρμα. -արաբերէն ևս կայ [arabic word] jarm «տաք. 2. շատ տաք երկիր», բայց այս բառը ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 414 պրս. [arabic word] garm ձևից արաբացեալ է։
θέρμη, θερμότης calor καῦμα aestus. կամ εὑδία (որ է պարզ). Որպէս արմատ բառիս Ջերմ ՝է ջերմութիւն. տապ. տօթ. տաք. այսինքն տաքութիւն.
troop, band, company, flock, group;
—ս տալ, առնուլ, to enrol soldiers, to levy troops;
—ս տողել, to collect a multitude, to raise a troop;
—ս ջախջախս ջարդոցաց հասուցանել, to make a slaughter.
• , ի-ա հլ. «խումբ, բազմութիւն, հօտ (մարդոց կամ անասունների)» Ոսկ. փիլիպ. ևանոն. էջ 44. Փիլ. Յհ. կթ. որ և ջոլորք կամ ջոլորիք Օրբել. որից ջոլորել «հա-ւաքուիլ, խմբուիլ, իրար հետ միանայ» Ճա-ռոնտ. =Վրք. և վկ. Ա. 162. Սարգ. յուդ. գ. (բ. տպ. էջ 664). ջոլրաբար Իրեն. ցոյցք, էջ 17. բազմաջոլիր «որսի անասունները շատ» Օրբել. ժ. ջոլրեալ Անան. գիտ. էջ հ. գրուած է ջայլիր Մագ. թղ. 209։
• ՆՀԲ բոլոր կամ ոլոր արմատի՞ց։
ἁγέλη grex, agmen, turma. Բոլորեալ կամ ոլորեալ բազմութիւն. ջոկ. հօտ երամակ. խումբ. գունդ. ջայլ.
cf. Ջոլիր;
split hair;
— առ —, cf. Ջոլրաբար;
—ս առնել, to make a distinction or difference;
to sow division.
• , ի, ռ հլ» «խումբ» Վեցօր. 140. Ոսկ. մ. գ. 8 և յհ. ա. 27. Եւս. քր. Կիւրղ. ծն, «տոհմ, ցեղ» Ուռհ. 109. որից ջոկապան «երամակի պահապան». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մեծոփ. 122. «Սուր ի ձեռին արիք և անարիք և ջո-կապանք մտանէին ի մայրիսն և ի ծերպս և ի ծակս վիմաց», ջոկատ «փոքր խումբ» Խոր. ջոկարան Նար. ջոկադրել Արծր. ջոկել «բաժանել, անջատել» Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 58. Յայսմ. Գնձ. «զանազանել, տարբե-րել» Անկ. գիրք հին կտ. 321. մարտիրոսա-ջոկ Օրբել. երկջոկիլ «երկու խմբի բաժան-ուիլ» ԱԲ. անջոկական «անզանազանելի» (նորագիւտ բառ) Ժմ. 960. սրովբէաջոկ Գնձ. ջոկամանել «իրար հետ կապել» ԱԲ և Բառ. երեմ. 275. ջոկաման «բաղհիւսական շաղ-կապ» ԱԲ (բայց տարօրինակ կերպով Բառ. երեմ. էջ 275 մեկնում է «սնաբան»)։
• = Պհլ. *ǰōk ձևի՞ց, որ չէ աւանուած. հմմտ. պրս. [arabic word] jox «մարդոց կամ անա-սունների բազմութիւն», արաբ. (իրանեա-նից փոխառեալ) [arabic word] ǰauq կամ [arabic word] ǰauqa «մարդոց խումբ»։ Արաբ. առաջին ձևը աւե-ւի հարազատութեամբ ներկայացնում է պահ-լաւ ձևը և աւելի մօտիկ է հայերէնին, քան նոյն իսկ պարսիկ ձևը։-Հիւբշ. 232։
Հառաքէլեան ջոկին (Զաւակաց կամ տանն) անդրանիկ էր. (Կիւրղ. ծն.։)
leafy branch.
• (ո, ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «բոյսի ծիլ կամ ընձիւղ» Վեցօր. 87. «դդմենու արձակած թևերը» Մծբ. 327, 369. «խուրձ կապելու կեմ, խոտէ չուան» գւռ. (տե՛ս տակը). որից ջովանալ «բոյսը ծիլեր արձակել, աճիլ մեծանալ, ուռ-ճանալ» Ագաթ. եփր. ել. էջ 150. հաստաջով «հաստ ծիլերով (ցորեն)» Թէոփ. խ. մկ. քա-ռասնաջով «քառասուն ծիլ արձակած (ար-մատ)» Թէոփ. խ. մկ. (Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 275 ջով մեկնում են «բազմաստեղն», ինչ-պէս ունի նաև Հին հաւ. 115)
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. youo-ձևից, որ միջին ձայնդարձն է *yeuo-բառի. նշանա-կում է «ցորեն, գարի, կորեկ կամ նման մի բոյս, խոտ, արօտ». ժառանգներիո հմմտ սանս. [other alphabet] yava-«ցորեն, գարի, կորեկ». [other alphabet] yavasa «խոտ, արօտ, մարգ», զնդ. սι︎ уava-«ցորեն», yəvīn-«արտ», ya-vañha-«արօտատեղի», պհլ. jav, yav, պրս. [arabic word] ǰav, քրդ. je, jau, yo «գարի», օսս. yau, yáu, yeu «կորեկ», բելուճ. ǰo, jav «գարի», յն. ζειαί, ζεαί «կարմրահատ ցորեն», լիթ. ǰavai «ցորեն», ǰaviena «ցորենի արտ», iauja «ցորենի չորանոց», ռուս. овинъ, ուկր. бvyn «ցորենի որաները չորացնելու յարկ». միջին ձայնդարձն է ներկայացնում յն. φυσί-ζοος «ցորենաբեր, պտղաբեր, սնուցիչ» բարդի երկրորդ եզրը (Pokorny 1, 202, Boī-sacq 307, Walde 400, Trautmann 107, Horn § 428)։-Աճ.
Դու խնայեցեր ի ջով այդր դդմենւոյ։ Արար դարձեալ զկամս նորա որդն ի ջով անդ դդմենւոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
besom, broom.
• «մազե կամ երկաթե բարակ թե-լերով հիւսուած քամիչ կամ շերեփ» Վստկ 93. «Պատեհ է որ ձարէ կամ երկաթէ ջովլի շինես և զվերայի փրփուրն ի բերանոցն ըս-տէպ սրբես շերեփովն և զջովլին մինչև յա-տակն կարասին ածես»։
• = Պրս. [arabic word] čavlī «սկաւառակ որ իցէ հիւսեալ յոճից ցորենոյ» ԳԴ. Ատրպատա-կանի թուրքական արտասանութեամբ բառս պիտի դառնար čovli (հմմտ. օսմ. av «որս», avjə «որսորդ»> ատրպ. ov, ovči), որից և մեր բառը։ Անշուշտ այժմ սալակ կոչուաձ ծղօտեայ ամանն է, որի վրայ ձուկ կամ կա-նաչի են լուանում, լաւաշ հաց թրջում ևն։
Ձարէ կամ երկաթէ ջովլի շինես. եւ զջովլին մինչեւ ի կարասի ատակն ածես. եւ զինչ ագռ լինի ի մուստառն խառնեալ՝ զամենն սրբես, եւ ի դուրս ձգես. (Վստկ.։)
water;
juice;
liquid, watery;
օրհնեալ —, holy water;
չած ջրոյ, water-god;
անոյշ, ըմպելի, պաղ or ղով, գաղջ, տաք, եռացեալ, հանքային, ծծմբային, աղային —, good or portable, drinkable, cold or fresh, tepid, hot, boiling, thermal, sulphurous, saline water;
— մսոյ, broth, cf. Արգանակ;
գաւաթ մի, դոյլ մի —, a glass, a bucket or pail of water;
դոյլ մի լի —, a pailful of water;
ըստ — եւ ըստ ցամաք, by sea & land;
տեղատութիւն եւ մակընթացութիւն ջուրց, tide, flux reflux, & reflux, ebb & flow;
երթալ զջրոյ, to go to fetch water;
— հանել, to draw water;
— ըմպել, to drink water;
— հեղուլ, թափել, առնել —, to make water, to piss, to urine;
— տալ, to water, to sprinkle;
to water, to give to drink to;
եռացուցանել զ—, to warm, to boil water;
— արկանել ձեռաց ուրուք, to pour water on a person's hands;
լաւ է — հորի քան զգինի յոռի, pure water is better than bad wine;
cf. Թակարդ, cf. Ըմպեմ.
• , ո հլ. (նաև ջուրբ, ջուրց, ջուրբք) «ջուր» ՍԳր. Եփր. ծն. Ագաթ. Եզն. որից բազմաթիւ ածանցներ. յիշենք դրանցից մի քանիսը. ինչ. ջրել ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եփր. թգ. Ոսկ. մտթ. ջրիչ «ջնջող, ոչնչացնող (դեղ)» Ոսկ. փիլ. 501, (խռովութեան) Ոսկ. հռովմ. 255 (երկուսն էլ չունի ՆՀԲ), ջրի Սե-բեր. Վեցօր. ջրաբաշխ Բուզ. ջրածին Ագաթ. Վեցօր. ջրարբի ՍԳր. Վեցօր. Կոչ. Ոսկ. ես. ջրգող Եւագր. ջրմուղ ՍԳր. ջրթափիլ «ար-բունքի հասնիլ» Բուզ. Յայսմ. յնվ. 3 (հմմտ. պրս. ābpušt «սերմն մարդոյ»), անջրդի ՍԳր. (ներգ. յանջրդոջ Ոսկ. ես. էջ 308), ջրհեղ «առնի» Տաթև. հարց. 241 (չունի ԱԲ). ձիւնաջուր Մծբ. աղաջուր «մարդոց տականք» Ոսկ. ես. 318 (աղաջուրք ի փիլիսոփայիցն). ջրատուն «արտաքնոց» Վրդ. առ. 126. շնջրի Վեցօր. ուղխաջուր Ա. մակ. ժէ. 37. խորա-չուր Մծբ. յաղթաջուր, լորդաջուր Վեցօր. ջրձգել «ջուր սրսկել» Փոնց. էջ 47, ջրմուտ «առուն նեոս մտած տեղր» Սմբ. պտմ. 123. ջրել «առուն դուրս եկած տեղը, ջրի ելք» Սմբ. պտմ. 123, ջրկից «գետախառնուրդք կամ երկու առուների միացման տեղը» Օր-բել. 50, ջրթափ, ջրաթափ «ջրվէժ» Օրբել. 169, 149 (հինգն էլ նորագիւտ բառ)։ Նոր բառեր են անդրջրհեղեղեան, ջրաբաշխական, ջրաբուժութիւն, ջրհանակիր, ջրալի, ջրանցք, ջրոտ, ջրաներկ ևն.-Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. 1788 Սանկպետ. էջ 104 ունի ջրատ «գաւաթ, крущка»։
• զօրաւորը՝ Մազդեզեան պաշտամանց». պրս. շուր «լուացում», ճուլ «գետ». ճիւր «թամբ», թրք. չայ, չաղաթ. սալ «գետ, ջուր»։ Patrubány SA 1, 175 հնխ. k'suros «հոսուն» ձևից. հմմտ. սանս. kšar, զնդ. γžar «հոսիլ»։-Յե. շում են Հիւբշ. IF Anz. 10, 49 և Boi-sacq 1026։ Margoliuth, թրգմ. Բիւր. 1900, 334 սանս. udan։ Ա. Գ., Բիւր. 1ՉՈՈ. 475 պրս. ❇ ❇ǰurab «ջուր», Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 168 փարսի զուր, որ է զնդ. զաօթրա «օրհնեալ ջուր»։ Meillet, Esquisse 29 լիթ. jures, հպրուս. juryaiy «ծով» բառերի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 297 սանս. jūri «թուք», զնդ. zu «հոսիլ»։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 115 մերժում է Meillet-ի լիթ. և հպրուս. ձևերը, որովհետև սրանք կցւում են սանս. vār «ջուր», յն. ούρον, լտ. urina «մէզ» բառերի հետ. և էջ 151 մեկնում է -ուր մասնիկով (իբր յն. -ωρ. ինչ. ὸδωρ, νϰτωρ) ջ արմատից<հնխ-dhլ-հմմտ. սանս. dadhi «մածուն», dhayati «ծծել, խմել», հյ. դիել ևն։ Տարեց. Պապիկեանի 1905, 125 և Արև մամ. 1907, 934-5 թրք. սու «ջուր» ռառի հետ։ Մառ, O полож. aбх. 38 փոխառեալ լազական խմբի ենթադրեալ *čoγor բառից, որի համապատասխան ձևերն են վրաց. δղալի, ափխազ. aǰδ «ջուր»։ Petersson, Ar. u. Armen. Stud. 41 համարում է խառնուրդ նախնական հայ. *ջեր (<հնխ. gher-«կաթկթիլ») և *ուր (=ւտ. urīna. սանս. vāri «ջուր» ևն) բառերից։ Նոյն, անդ, էջ 23-24 յիշում է Tomaschek, Die alten Thraker lI 88 համեմատութիւնը, որ է Γερμι-ερα -հյ. ջերմաջուր (Դակիոյ մէջ մի ջեր-մուկի անունն է), որով-ζερα= հյ. ջուր։ Petersson գտնում է որ իրօք Հερα պէտք է նշանակէ «ջուր», բայց մերժում է կցել հյ. ջուր բառին, որ պիտի ծադէր հնխ. dhioro-dhiuro-կամ ghloro-ghuro-ձևից, մինչդեռ ζερϰ «ջուր»<
• (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 556)։ ԳԻՌ.-Ննխ. Պլ. Տփ. ջուր, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. ջ'ուր, Ռ. Տիդ. չուր, Ագլ. Մղր. ջիւր, Ասլ. ջ'իւր, Հմշ. ճուր, Գոր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. ճիւր, Ակն. ջ'իւր, Սվեդ. ջ'էօր, Զթ. ճօյ, ջ'օր, Հճ. ջ'ույ. -սրանից կազմուած են շատ բազ-մաթիւ ոճեր ու ածանցներ, որոնք տե՛ս իմ Գաւառ. բառարանը, էջ 940-6։ Յիշելու ար-ժանի են ջրաղաց և ջրորդան «ջրի խողովակ» բառերը։ Սրանք ր-ի կորուստով արդէն մի-ջին հայերէնի մէջ տուել են ջաղաց Յայսմ. Յիշատ. Գաղիան. Երզն. երկն. ջորդան Վստկ.։ Ջրաղաց բառի վկայութիւնները ըստ ՆՀԲ հասնում են ԺԲ դար, բայց ըստ Թ. Աւ-դալբէգեանի, Տեղեկ. ինստիտ. 3, 69 գնում է մինչև 966 թ. (տե՛ս Վիմ. տար. 8)։ ր-ի կորուստը պատճառ է դարձած բոլորովին մոռանալու բառիս ծագումը և ասւում է օր. քամու ջաղաց, ելեկտրական ջաղաց, և մին-չև անգամ ջրաջաղաց! Առաք. լծ. սահմ. 618։ Գաւառական ձևերի համար Ջառառl տե՛ս վերը առանձին. իսկ ջրորդան բառի ձևերն են՝ Մկ. ճուռmթան, Ոզմ. ճուռռա-թան, Վն. ճօռօթան, ճօռթան, ճօլօտրան, Խրբ. ջռթօն, Մշ. ճօլօրտան, Սվ. ջօրդէն, Այն. ջէօրդէն, Բղ. ջլօզդրան, Ագլ. շռի՛դmն, շըռռէօ՜դmն, շռի՛նդmն, Ղրբ. շռօ՜թկան, Ջղ շոնօթակ, Ղրդ. շոնօթ, Ազա ճօռնակաթ, Սլմ. նօռնըկաթ, Նբ. չօռնաղաթ։ (Սրանց մէջ ժողովրդական ստուգաբանութիւնը մեծ դեր ունի. այսպէս Վն. անշուշտ կապուած է ճօռ «խողովակ» բառի հետ, այլուր շոռալ և կաթ, կաթիլ բառերի հետ)։ Այս բոլորի դէմ աւելի հնից ունինք շօռոթ Տաթև. ձմ. ձգ. Շօռոթ՝ որ զջուրն առնու յաղբերէն և հեղու (ըստ այսմ նշանակում է «աղբիւրի առջև շինուած խողովակը»)։-Գաբիկեան, Երիտ. Հյստ. 1921, ժէ. թ. 86, մոռանալով ջորդան ձևը, գւռ. ճըռթօն մեկնում է իբր ջուր+թօն ռանձրև» կամ իբր բնաձայն ռառ։
• ՓՈԽ.-Մեր զանաղան ածանցներից փո-խառեալ են՝ վրաց. ჯურღმული ջուրղմուլի «հոր, ջրհոր» (կազմուած է հյ. ջրհոր բառի վրայից՝ առաջին մասը (ջուր) տառադարձե-լով և երկրորդ մասը (հոր) թարդմանելով վրաց. ღმული «խոր, խորունկ» բառով՝ ըսա Մառ ЗВО 11, 58), արևել. թրք. ︎ čor-tan «ջրանցք, տանիքի վրայից անձրևաջուրը դուրս հոսեցնելու խողովակ, ջրորդան». (այս բառը ունի նաև Будaговъ 1, 493 ըստ Zenker-ի, որ օրինակ է բերում Լեհջեթ-իւլ-Լուղէթի հետևեալ վկայութիւնը. [arabic word] ︎︎ [arabic word] ︎ [arabic word] ︎︎ [arabic word] ︎ Cortan be-rumi nāvdān, ya'ni mizāb «Չոր-թան ռումի լեզւով նաւդան, այն է խողո-վակ». որից երևում է թէ Լեհջեթը գիտէր ար-դէն թէ բառը փոխառեալ է, միայն սխալ-մամբ յունարէն էր կարծում). գործածական է նաև արդի լեզւով. հմմտ. թրք. գւռ. jərton (Գաբիկեան, անդ), թրք. գւռ. Խրբ. čortum, ինչպէս և կապադովկ. յն. τουρτάν (Karoli-des, Րλ. συγϰρ. 215), քրդ. [arabic word] ❇ šuretan «ջը-րորդան» (Justi, Dict. Kurde 256 դնում է ջուր և տանիլ ձևերից, որ սխալ է).-թրք. գւռ. Ակն. čərban «ջրբաշխ, այգիների ջրերը բաժանող պաշտօնեան» (<ջրպան).-արաբ. [arabic word] ǰurūr «շատ խոր ջրհոր» Կա-մուս, թրք. թրգ. Ա. 794 (որի տուած ստու-գաբանութիւնը իբր «չուանը իրեն քաշող»՝ շատ անյարմար է).-ն. ասոր. šorat'an «ջրորդան». երևի նաև արաբ. [arabic word] urmūz ռաւազան կամ ջրհոր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 164), որին այնպէս նման է գալիս Ղզ. ջրմուզ «ճմճմայ», ուտ. ǰūhär «ջրբաշխ»։-
ὐδώρ aqua. Տարր խոնաւ եւ ցուրտ, ըմպե լի եւ լուացօղ կամ մաքրողական, յանձրեւոյ, ի գետոյ կամ յաղբերէ. իսկ ծովայինն է աղի. ... եբր. մայիմ. ջուրք.
ՏԱԼ ՋՈՒՐ, կամ ՋՈՒՐ ՏԱԼ. ποτίζω poto, potum do. Արբուցանել. եւ ոռոգանել. (Ղկ. ՟Ժ՟Գ. 15։ Հռ. ՟Ժ՟Բ. 20։ ՟Ա. Կոր. ՟Գ. 6 = 8։)
after, since, afterwards;
— զատկի, after Easter;
— տրայիանոսի, after Trajan;
— երկուց ամաց, after two years;
— գալոյ քո, after or since your arrival;
— մեկնելոյ քո, since you set out;
— բազում ժամանակաց, a long time since;
— սակաւուց, a short time since, shortly after;
— այսորիկ, — այնորիկ, after that, since that time, then, since, afterwards, after;
— որոյ, after that;
back;
— յառաջ, before and behind;
ի — ընկենուլ, to lay aside;
— դարձուցանել, to bring back;
— դառնալ, to return, to come back;
— կալ, to recede from, to desist;
— հայիլ, to look back;
— ընթադրել, to retort, to repulse, to repel.
• ԳՒՌ.-1. Սլմ. Վն. յետ, Ջղ. չետ, Ախց. Կր. յէտ, Գոր. Ղրբ. Շմ. յէտ, յէ՛տը, Երև. Խրբ. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. լէդ. Սեռ. չէդ, Ագլ. յիտ, Հմշ. յիդ, Ոզմ. հիտ, Տփ. հիդ. Զթ. իդ.-2. Մշ. չէտեվ, Ալշ. τէդեվ, Մրղ. յէտէվ, Ախց. Կր. τէտէվ, էտէվ, Սեբ. ἐէդէվ, Ասլ. յէդէվ (նշանակում է «յետոյ». օր. յէ-դէվ էգէօ «յետոյ արի՛»), Ննխ. Պլ. Ռ. էդէվ, Ակն. էդվէն «յետևից», Հմշ. Տիգ. Տփ. էդիվ. Սլմ. իտեվ, Հճ. իդեվ, Զթ. Սվեդ. իդիվ, Մև հիտիվ. -3. Մշ. յէտք, Ախց. Կր. յէտքը, Սեռ չէդքը, Ակն. էթգ, էքգը «վերջը, յետոյ», Ռ յէթքը, Պլ. յէթգը «յետոյ», Ագլ. յիտք.-4 Տփ. էդնէն, Ջղ. τետնա։-Նոր բառեր են յետևանց, ետևերես, ետևոռանց, ետևոռիկ, յետոռիկ, յետվրայ, ետևօք, յետի կամ ետի «ուշ» (գիտէ արդէն էֆիմ. 73 յետի ձևով), Էտիհետր «այնուհետև», ետիտես, ետնտրուկ, ետքինեկ, յետանալ, յետացնել, յետինք «ի-րիկնադէմը» (սրա հետ պատահական նմա-նութիւն ունի հիւս. օսթյ. jetən «երեկոյ»՝ ǰet «վերջանալ» արմատից), յետկնեկ, յետ. նաթեր, յետնակապ, յետնակին, յետնահաջ, յետնանձիւղ, յետնափակ, յետնուց, յետոռել, յետոռիկ, յետփախ, յետքաշ։
Յետ այսորիկ. յետ որո՞յ. յետ մերկանալոյն յամենայնէ, յետ գալոյ բարեկամացն. (Իսիւք.։)
ՅԵՏ ԵՒ ՅԱՌԱՋ. կամ ՅԵՏ ՅԱՌԱՋ. մ. Յետս կոյս, եւ յառաջ կոյս.
cf. Մուրհակ;
— դաչանց, contract.
• = Պհլ. ayātkār «գրուածք, գիրք, տետր. տետրակ, յիշագիր, զեկուցագիր», պազ. ayādagār «զեկուցագիր», պրս. [arabic word] уād-gār «յիշագիր, յիշատակագիր, յիշատակ», որից նաև թրք. yadigar «յիշատակ»։ Իրան։ եան բառը կազմուած է զնդ. [arabic word] vāta-, պհլ. [other alphabet] yāt կամ āyat, պրս. [arabic word] yā1 «յիշել, յիշողութիւն» + kā̄r, -կար «-արար» (ինչ. վնասակար, օգտակար) բառերից (Horn § 1119)։ Պհլ. ձևի դէմ սպասելի էր հյ. *այատկար կամ առնելով աւելի ուշ ժա-մանակի մի ձև՝ *յատկար, որ թերևս ժողո-վըրդական ստուգաբանութեամբ ազդուելով հյ։ յետ բառից՝ դարձել է լետկար. հմմտ նաև սխալագիր զայիտիկար (հյց.) գրչու-թիւնը՝ Օրբ. հկճռ. ժբ. էջ 185. մինչդեռ նոյ-նի օրինակութիւնը Օրբ. կթ. ունի յետկար։-Հիւբշ. 198։
βιβλίδιον libellus. (լծ. եատքեար, եատիկեար ). իբր արաբ. Ձեռագիր կամ ձեռագործ. եւ իբր պրս. Յիշելիք. յիշատակ. մուրհակ. գիր (երդման).
the fifty days from Easter to Pentecost.
• յայտ առնէ՝ յինունք վերակոչելով». Շնորհ. ընդհ. տպ. եմ. էջ 64։-«Այլ և բազումք յինունք կոչեն ըստ ինն դա-սուցն հրաբուն զօրացն». Տօնակ.։-«Այս յիսուն օրս զատիկ է, վասն այն կոչի յինունք, որ է յիսունք և կամ յինունք, այսինքն ընդ ինն դասս հրեշտակաց ու-րախացեալ տօնեմք զյարութիւն Քրիս-տոսի». Տաթև. ձմ. ճխե։-ՆՀԲ մեկնում է իբր յն. δμήν «հարսանիք», ὸμνος «երգ հարսանեաց» կամ հյ. ինն բառից։ Քրն նասէր, Օրաց. հիւանդ. 1905, էջ 358 յի-սունք բառից է հանում։
Յինունքն կամ կիւրակէքն ունին զօրինակ երկնաւոր փեսային Քրիստոսի հարսանեաց. զոր եւ անուն իսկ աւուրցդ յայտ առնէ՝ ինունք վերակոչելով. (Շ. ընդհանր.։) Ուր մթին մնայ իմաստն, եթէ ոչ առցի որպէս յն. ὐμήν հարսանիք. ὔμνος , երգ հարսանեաց. կամ որպէս հյ. ինն.
remembrance, recollection, memory;
reminiscence, commemoration, mention;
memorial;
monument;
—աց արժանի, worthy of memory, memorable;
— ննջեցելոց, commemoration of the dead;
— սրբոց, Saints' days, commemoration days;
զոհ —ի, sacrifice or oblation in memory of;
հաց —ի, bread for a memorial;
—աց դպիր, amanuensis, secretary;
ի —, in memory of;
առ իմոյ —ի, for my sake, in remembrance of me;
աղօտ —, a confused recollection of;
—աւ, by the memory of;
առ ի —է, in memory of;
as a memorial;
— առնել, to mention, to make mention of;
ածել ի —, to recall, to recall to mind;
to remind of, to recall to the memory of;
պահել զ—, to keep or treasure up the memory of;
պրծանիլ ի յուշոյ —աց, to have forgotten, to have no recollection of, not to recollect more.
• ԳՒՌ.-Ջղ. «իշատակ, Ախց. Մրղ. Շմ. Սլմ. հիշատակ, Ագլ. հիշատա՛կ, շm՛տmկ, Մկ հիշmտակ, Երև. Ոզմ. Տփ. իշատակ, Ալշ. Մշ. Սեբ. τիշադագ, Ռ. Սչ. հիշադագ, Ննխ. հիշա-դագ, շադագ, Խրբ. Պլ. իշադագ, Զթ. հիշա-դօգ, հիշադոգ. բացի «յիշատակ» իմաստից. նշանակում են նաև «ժառանգ, որդի». իսկ Ախց. իշտէք «կիրակամուտ»։
μνήμη, μνεία memoria, mentio, recordatio Յիշելն, յիշիլն. յիշումն. յուշ ածելն եւ գալն. (որպէս թէ կարողութիւն յիշելոյ, կամ ստորայիշումն կամ վերայիշումն. ի ձայնէս ատակ).
ՅԻՇԱՏԱԿ. μνημόσυνον, ἁνάμνησις, μνημεῖον monumentum որպէս memoriale եւ sepulcrum. Յիշելիք. իրք արժանի կամ պարտաւորիչ յիշելոյ. որ եւ ասի ԱՌ Ի ՅԻՇԱՏԱԿԷ. եբր. էզքեարա. պ. եատքեար. (յորմէ յետկար. թէզքէրէ ).
Յիշատակ տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. (Պտրգ.) իմա՛ ըստ յն. ի յիշատակ, կամ առ ի յիշատակ։
Որ ի վերայ յիշատակաց. կամ Դպիր յիշատակաց. (՟Բ. Թագ. ՟Ի. 24.) իմա՛ ըստ յն. յիշատակիչ, յիշեցուցիչ. գրիչ յիշելեաց. յիշատակագիր։
Անհաւատի ոգւոյն յիշատակ հաստատեալ զաղձանն աղի. (Իմ. ՟Ժ. 7.) իբր շիրիմ, կամ յիշատականոց։
impudent, insolent, saucy;
thrifty, niggard, niggardish.
• (գրուած յըշտող). անստոյգ բառ է, որ մէկ անգամ գործածում է Մծբ. 210. «Եթէ գրեալ լինի պարտուկ և յշտօղ, մե-կուսեն զնա»։ ՀՀԲ մեկնում է «ժպիրհ, լիրբ». ՆՀԲ «ճշդօղ կամ ժխտօղ», իսկ ՋԲ և ԱԲ եր-կուսն էլ միասին։
Բառ անյայտ, իբր Ճշդօղ, կամ ժխտօղ.
jubilee;
jubilee, festivity, rejoicing;
— ամ, year of jubilee.
• = Յն. ἰωβηλος, ἰωβηλαῖος «յոբելեան» բա-ռերից կազմուած՝ հյ. -եան մասնիկով։ Յու-նարէնից են նոյնպէս լտ. ǰubilaeus, jubi-laeum, ֆրանս. ǰubilé, գերմ. Jubelǰahr, իտալ. giubileo, ռուս. юбилей ևն։ Բոլորի բուն մայրն է եբր. [hebrew word] yōbēl «խոյ», որից [hebrew word] qeren hayōbēl «խոյի եղջիւր» կամ [hebrew word] yōpərōth hayōbəlēm «շեփորք խոյի» (որով յայտարարում էին հանդէսի բացումը), [hebrew word] sənath hayōbēl «յոբելեանական տարի»։ -Հիւբշ. ვհօ,
ՅՈԲԵԼԵԱՆ կամ ՅՈՎԲԵԼԵԱՆ. ἱωβέλ, ἅφεσις jobel, dimissio, remissio, annus jobeleus կամ jubileus. Յիսնամեայ ժամանակ, որ եւ եօթնիցս եօթնեակ, կամ յիսներորդ ամ. որպէս մեծ շաբաթ եւ հանգիստ. յիսներեակ մի ամաց. ամ թողութեան առ իսրայէլացիս. զի յեբր. էօպէլ ՝ է թողութիւն, արձակումն, ազատութիւն.
research, examination, investigation, inquiet;
emotion, agitation, perturbation, trouble, confusion;
troubled, agitated;
— սրտի, emotion;
—ք խռովութեանց, troubles, broils;
— եւ խնդիր, research, perquisition, chicane, pettifogging;
ի —ս կրից, in the heat of passion;
ի նախկին —ս ցասման, in the first impulse of indignation;
— առնել, ի — առնուլ, լինել ի — եւ ի խնդիր, — եւ խնդիր առնել, to search into, to make researches, to investigate.
• . ի հլ. «որոնում, փնտռտուք, խու-զարկութիւն» Յհ. կթ. Ասող. Նար. երգ. «ծը-փում, տակնուվրայութիւն, խռովութիւն, շը-փոթութիւն, աղմուկ» Բ. մկ. ժդ. 15. Ոսկ. մ. բ. 3 և ես. Եզն. Ագաթ. որից յուզել «փնտռել, տակնուվրայ անել, շփոթել» ՍԳր. Ոսկ. Ա-գաթ. «խնդրել, ուզել» Մագ. մեծ են. էջ 39. «հարցնել» Մագ. մեծ են. էջ 55. (այս ի-մաստների միութեան իբր օրինակ է Պտմ. ներս. հյր. 80. Ահա ախոյեանս քո զոր յու-զէիր). յուզումն Եւագր. յուզակ Ագաթ. Կոչ. յուզախնդիր Ագաթ. յուզական Դ. եզր. ժդ. 14. մտայոյզ Դան. բ. 29. Եփր. թգ. պահա-յոյզ «գիշերապահ» Ոսկ. մ. բ. 10. ջրայոյզ Փարպ. բքայոյզ Վեցօր. բազմայոյզ Կանոն. դարանայոյզ Դ. թագ. զ. 10. խոնաւայոյզք Վեցօր. խորայոյզ Ոսկ. յհ. ա. 1. խռովայոյզ Մծբ. հողմայոյզք Վեցօր. մաղասայոյզ Բժշ. մաղձայոյզ Սիր. լդ. 23. Ոսկ. մ. ա. 18. յու-զիչ, յուզել, յուզմունք, յուզումնալից, սրտա-յոյզ (նոր բառեր) ևն։ Յետնաբար գրուած է ուզել «պահանջել, կամենալ» Մխ. դտ. Լմբ. պտրգ. Վրդն. դան. Ուռհ. էջ 6. ուզենալ «կա-մենալ» Վրք. հց. ա. 640։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ვուզել, Հճ. Ջղ. Սչ. վն. ուզել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիդ. ուզէլ, Զթ. Խրբ. Մկ. Շմ. Սվեդ. Տփ. ուզիլ, Հմշ. ուզուշ, Ոզմ. օւզիլ, Ղրբ. էօ՜զիլ, օ'զիլ, Ննխ. ուզէնալ, ուզանալ, Սլմ. իւզել, Մրղ. իւզէլ, Ագլ. ի՛զիլ. այս բոլորը նշանակում են «կամենալ», որ կայ նաև յետնադարեան հա-յերէնի մէջ. նշանակութեան զարգացման հա-մար հմմտ. խնդրել «փնտռել. 2. կամենալ, ուզել», տղել «շարժիլ, փնտռել, ուզել», նյն. ζητῶ «փնտռել. 2. ուզել. 3. մուրայ»։ Գա-ւառականների մէջ ուզել ստացած է նաև ու-րիշ նոր նշանակութիւններ. այսպէս՝ Երև. Ղրբ. Պլ. «ամուսնութեան համար մի աղջկայ ձեռքը խնդրել», Ախց. Դվ. Երև. Կիւր. Կր. Մրղ. Մլթ. Շհ. «սիրել»։ Նոր բառեր են ու-զան, ուզանբերան, ուզուզիկ, ուզող (Ղրբ. «մուրացիկ». իմաստի համար հմմտ. պրս. [arabic word] xāhanda «ուզող, ցանկացող, կա-մեցող. 2. մուրացկան», նյն. ζητω «փընտ ռել. 2. ուզել. 3. մուրալ»), ուզեանց, ու-զնկայ, ուզնկան, ուզւոր։-Այստեղ է պատ. կանում նաև թեկուզ «թէև», որի համար հմմտ. կուզէ թէ «թեպէտ» (Ներսէսովե։ Բառ լտ. հյ. 304)։
Չեմք ի յոյզ եւ ի խնդիր հոգեւոր ուղղութեանց, կամ մարմնական ձրից. (Լմբ. առ լեւոն.։)
rhaeda, an ancient four-wheeled chariot.
• , ի-ա հլ. «սայլակ». մէկ անգամ ունի Ոսկ. մ. ա. 23. «Նաև զփայտ և զքած այնպէս կրեն սայլիւք կամ յոպնակօք» (յն. բնագրում չկայ)։
• ՆՀԲ և ՋԲ հասկանում են իբր «սայ-լակ կամ յովանակ, իշուկ»։ (Վերջին ի. մաստը անշուշտ յովանակ բառի պա-տահական նմանութիւնից հետևցնելով) ԱԲ միայն «սայլ, պզտի սայլ» (և այս է ստոյգը, որովհետև բնագրում յոպնակ չգտնուելուց հետևում է որ սայլ և յոպ-նակ հոմանիշ են)։ Եազրճեան, Մասիս. 1885, 866 կցում է սանս. յուբա «փայտէ ցից» բառին և այսպէսով յոպնակ մեկ-նում է «այն կարճ ու ամուր փայտերը՝ որովք շինութեան ժամանակ հող, քար. կիր, ջուր և այլ ծանր նիւթեր կը կրեն գործաւորք, նոյնպէս բեռնակրաց եր-կայն փայտը»։ Հիւնք. Յոբնաղ հռով-մէական յատուկ անունից։
Բառ անյայտ. որպէս Սայլակ, սայլիկ. եւ կամ Յովանակ. իշուկ.
Նաեւ զփայտ եւ զքար այնպէս կրեն սայլիւք կամ յոպնակօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23. (չի՛ք ի յն)։)
panther.
• (սեռ. -ի) «գիշատիչ մի գազան է. panthère» Ովս. ե. 14, ժգ. 7. Եզն. Պտմ. աղէքս. էջ 150. Կաղնկտ. Ա. 93, Վրք. հց գրուած նաև յաւազ կամ ովազ Անկ. գիր» հին կտ. Ա. էջ 77. որից յովազառիւծ «ընձ-առիւծ» Խոր. աշխ. (եթէ պէտք չէ կարդալ իբր երկու բառ)։
Ես եմ իբրեւ յովազ (կամ յաւազ) ի վերայ Եփրեմի, եւ իբրեւ զառիւծ ի վերայ տանն Յուդայ։ Եղէց նոցա իբրեւ զյովազ, եւ իբրեւ զինծ, իբրեւ արջ քաղցեալ. (Ովս. ՟Ե. 14։ ՟Ժ՟Գ. 7։)
onocentaur;
centaur, hippocentaur;
siren, mermaid.
• ՆՀԲ յունարէնի համեմատ մեկնում է «պարիկ իշուկ», բայց նաև «վիշապակ պարիկ, վիշապ ձուկն»։ Müller SWAW 42, 251, Justi, Zendsp. 180, Lag. Btrg baktr. Lex. 54 պարիկ բառից։ Պալա-սանեան, Պատմ. գրակ. 199 իբր յուշկ+ պար+իկ «ծանր պար եկող»։ Էմին, Հայ. հեթ. կր. (թրգմ. Յոյս 1875, 357) սխալ է համարում թարգմանել ὄνοxενταυρος, ասելով թէ թարգմանիչները ո՛չ իբր կա-տարեալ հոմանիշ, այլ իբր մերձանիշ բառ են դրած յունարէն ձևի դէմ։ Lag Arm. St. § 1573 իշուկ և պարիկ բառե-րից, որ յիշում է Հիւբշման և մերժում։ Տէրվ. Altarm 96 յուշկա մեկնում է զնդ. huška, հպրս. uška, պրս. xušk, սանս. çuška «չոր», որով յուշկապարիկը դառ-նում է «ցամաքային պարիկ»։ Նոյն ձե-ւով մեկնելով Պատկ. Mamep. I. Il, սրբագրում է բառը հուշկապարիկ ձևով։ Հիւնք. պրս. ուշկէ «հեկեկանք»+հյ. պարիկ բառերից։ Ալիշան, Հին հաւ. 186 «յուշիկ՝ կամաց պարող ոգի»։ Ու-ղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 998 և 1406) վիշապ «օձ»+պարիկ, որով հասկաց-ւում է «կատաղիք դժոխոց, որոնք մա-զերի տեղ օձեր ունէին»։
Ճիւաղ ցամաքային, կամ ջրային, եւ կամ երկակենցաղ. առաւել մտացածին՝ խառնակ կենդանի. որպէս Պարիկ իշուկ. այսինքն իշացուլ. յն. οἱνοκένταυρος onocentaurus. որ եւ Համբարու. եւ Ձիացուլ. յն. ἰπποκένταυρος hippocentaurus κένταυρος centaurus. փիրի, փիրիլէր, ճին, տէվ. (որ եւ դեւ)
Յուշկապարկաց, կամ համբարուաց, կամ պարկաց։ Զոմն յուշկապարիկ, զոմն պարիկ, զոմն համբարու կոչիցեն։ Նոյնպէս եւ գրոց ըստ մարդկան կարծեացն եկեալ, յուշկապարկաց ասեն բնակել յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշացուլս ասէ։ Անուանք առանց անձանց են յուշկապարկաց եւ իշացլուց, իբրեւ զծովացուլն, եւ զպայն, եւ զառլեզն, զոր արալէզն կոչեն. (Եզնիկ.։)
Համբարուք կամ յուշկապարիկ ոչ եթէ անձն ինչ ունիցին, այլ ի մարդկան սովորութենէ առնուն գիրք. (Ոսկ. ես.։)
Բարոյախօսն ասէ վասն յուշկապարկաց, թէ մահաբերք են, եւ ի ծովու են. եւ երգեն երգս քաղցրաձայնս. եւ կերպարանք նոցա մինչ ի պորտն՝ կին մարդոյ է, եւ միւսն թռչնոյ է. նոյնպէս եւ իշացուլն՝ մի կողմն արու մարդոյ, եւ վայր կողմն իշոյ. (կամ կէսն իշոյ, կէսն ցլոյ) (Եպիփ. բարոյ.։)
pyramid;
rick, stack;
decanter.
• «կա՛մ է բրգաձև աման, կարաս, սիւ-րահի, սիվրի գապ, և կամ է մառան ցո-րենոյ, շտեմարան, ամբար», ցուրան կամ յուրան «պիրամիդ, բուրգն հրաձև կամ տանձաձև, ցորենաձև»։ ՋԲ յուրան «թերևս օրան ցորենոյ դիզեալ բրգաձև. ևս՝ բուրգն»։ ԱԲ յուրան «բուրգ. կոթոռ. 2. բրգաձև դիզած որայ. 3. բրգաձև ա-ման»։ ՋԲ և ԱԲ ջնջած են սխալագիր ցուրան գրչութիւնը, որին համաձայն է նաև Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 2Ո։ Նորայր, Բառ. ֆր. 1009բ արաբ. հէրէմ բառի հետ (իմա՛ [arabic word] haram «բուրգ»). Kорщъ, թրգմ. Մշակ 1914, թ. 122 հպրս. *yava-dhāna «գարու աման» ձե. ւից, որ պիտի տար պրս. [arabic word] ǰaudan։ Յօրան բառի հետ կցելով՝ անստոյգ բա-ռի իմաստը վերի ձևով որոշեց Աճառ. Արրտ. 1915 (անտիպ մնացած)։
Կա՛մ է Բրգաձեւ աման. կարաս, սիւրահի, սիվրի գապ. cf. ՑՈՒՐԱՆ. եւ կամ է Մառան ցորենոյ, շտեմարան, ամբար.
clear, clean, pure, limpid;
pure, sincere, candid;
manifest, evident, distinct;
clearly, cleanly, purely;
distinctly, evidently, manifestly.
• (Ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մաքուր, զուտ, պարզ, վճիտ» ՍԳր. Սեբեր. Վեցօր. Ոսկ. յհ. ա. 20, 24, 34. «թափանցիկ» Պղատ. տիմ. «որոշ լսուող (ձայն)» Եփր. համաբ. որից յստակել Եզն. Ագաթ. յստակեցուցանել Եփր. ել. յստանու-թիւն Իմ. ե. 24. Եզն. Եփր. ծն. յստակա-սպաս Կոչ. յստակամիտ Եփր. թգ. 374 և մնաց. յստակզրուց (նորագիտ բառ) «պարշ և մաքուր խօսող» Փոնց. 58. յստակօրէն (նոր բառ). գրուած է նաև յիստակ Եփր. աւետ. 274. ն նախդիրով (հմմտ. յենու-նեցուկ) ունինք նստակ «յստակ» Կնիք հաւ. էջ 7։
• ՆՀԲ «որպէս թէ ցտակ կամ ցյատակ զնստեալ պարզեալ», իսկ յստակութիւն «թերևս լծ. և ընդ ստուգութիւն»։ Հիւնք. յն. στοϰτός «զտհալ, պարզեալ»։ Patru-bány ՀԱ 1908, 246, Monde or. II (190718), էջ 222-3 հսլ. cistu «մա-քուր» և լտ. caelum «երկինք» բառերի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 328 սատակ «պարզ» =պրս. sāda «պարզ» բառն է։ Պատահական նմանութիւն ու-նին հսլ. istù, ռուս. истыи, լեթթ. īsts «ստոյգ, ճշմարիտ», որոնք հանւում են
• ԳՒՌ.-Բլ. Ջղ. τիստակ, Ալշ. գիստագ, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. Վն. Տփ. իս-տակ, Ռ. հիսդագ, Խրբ. Հմշ. Սեբ. իսդագ. Ասլ. իսդագ, իսդա*, Զթ. իսդօգ, իսդոգ, Սվեդ. իւսդիւգ, Մշ. լիստագ, Ոզմ. ստակ, բոլորն էլ «յստակ, մաքուր». իսկ Սչ. իսդագ «ոչ-կախարդական».-բայական ձևով՝ ստկել (Սլմ. ըստըկել, Ննխ. ստըգէլ, Սչ. սդ'ըգել, Ախց. Կր. Մրղ. իստըկէլ, Պլ. ըսդըգէլ, Ակն. Սեբ. իսդըգէլ, Մկ. ըստըկիլ, Խրբ. իսդըգիլ) «կեղևները հանել» կամ «մաքրել, սրբել», իստակնալ «մաքրուիլ», իստկուկ կամ ստկուկ «մաքրուած», յստակջրել «մաքուր ջրի մէջ գցել՝ լուալու համար»։
καθαρός purus, nitidus, limpidus ἁπηλλάγμενος purgatus καθεστηκός insidens εἱλικρινός distintus, sincerus. (որպէս թէ՝ ցտակ կամ ցյատակ զնստեալ պարզեալ. գրի եւ ՅԻՍՏԱԿ. ռմկ. իստակ, իստակ ). Պարզ եւ անպղտոր, զուա. անխառն. անաղտ. ջինջ. մաքուր. վճիտ. սուրբ. պայծառ. ականակիտ. զիւլալ, թէմիզ, փաք, ըսլահ. (ա՛յլ է եւ հյ. Սատակ. թ. սատէ ).
Յստակ ջուրք գետոյն յարիւն դառնային։ Յստակ լոյս, կամ ճառագայթք։ Յստակ հաւատք։ Յստակ եւ սուրբ սիրովն՝ որ առ Աստուած։ Հեզութիւն աղբիւր յստակ է. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ե։ Սեբեր. ՟Դ. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
well disposed, inclined, willing, well affected;
prompt, ready, eager, desirous, anxious;
— լինել, to be disposed or inclined to, in the mood for, to have an inclination for;
cf. Օժարաբար.
• «սրտով պատրաստ, հաճ և հա. ւան» Մտթ. իզ. 41. Մրկ. ժդ. 38. Ոսկ. եբր. որից յօժարիլ ՍԳր. յօժարանալ Եփր. ծն. յօ-ժարացուցանել Եփր. բ. կոր. յօժարութիւն ՍԳր. չարայօժար Սիր. իթ. 26. Վեցօր. Կոչ. 188. Ոսկ. յհ. բ. 9. ինքնայօժար Ագաթ. Ոսկ կամայօժար Մանդ. կանխայօժար Լմբ. ա-ռակ. մշտայօժար Նար. ղգ. մտայօժարութիւն Կոչ. մեծայօժար (նորագիւտ բառ) Հայել. 297. յօժարեցութիւն Եփր. ել. Եւթաղ. 138 (ըստ Վարդանեան, Եւթաղ 147, ծան. յն. προτροπή թարգմանուած է միշտ «յօժարեցու-թիւն», իսկ πρὸϑεσις և προϑυμίσ «յօժարու-թիւն»), սիրայօժար, յօժարակամ (նոր բա-ռեր)։ Գրուած է նաև յուժար։
• ՆՀԲ յոյժ յարեալ կամ յորդոր. թրք. հազըր «պատրաստ»։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 30 զնդ. aiwiǰā̄ra. Տէրվ. Altarm. 53, 55, 57, Նախալ. 100 yug «կապել, լծել» արմատից։ Հիւնք. հրաժարիլ բա-յից։
πρόθυμος promptus, promtus (լծ. հյ. յոյժ յարեալ, կամ յորդոր. թ. հազըր ). Հաճ եւ հաւան. ինքնայորդոր. դիւրապատրաստ. յառաջամիտ. կամակար.
ՅՕԺԱՐ. մ. ՅՕԺԱՐԱԲԱՐ προθύμως, προερετικῶς prompte, sponte, ultro, libenter, alacriter. Յօժար կամօք. կամակար. ախորժ հաճութեամբ. յօժարութեամբ. մտադիւր. սիրով, սրտանց.
natron, nitre;
— աղ, saltpeter.
• = Արաբ. [arabic word] natrūn, որ կարող է կար-դացուիլ նաև ntrūn «բորակ, հայբորակ». ժողովրդական լեզուի մէջ եղած է [arabic word] latrūn (Կամուս, թրք. թրգմ։ Բ. էջ 125). ծագում է յն. νίτρον հոմանիշից, որ և աս-ւում է λίτρον. սրանցից են նաև լտ. nitrum, գերմ. Natron, ֆրանս. nitre, natrum ևն. բոլորի նախնականը համարւում է եգիպտ. ntr, որից ասուր. nitiru, ասոր. netrā, եբր. neter (Boisacq 671, Seidel Մխ. հեր. էջ 168)։-Հիւբշ. IF Anz. 10, 43։
ՆԱԴՐՈՒՆ կամ ՆԴՐՈՒՆ. νίτρον nitrum. Բառ ռմկ. որ ըստ գրոց՝ Բորակ.
Նադրունն զերդ աղ է, եւ ինքն ի մըսրայ գայ։ Զբակլայն ի ջուր որ թրջել կամենաս, սակաւ մի նադրուն ձգէ ջրի մէջն։ Ոմանք ի խմորի տեղն նդրուն դնեն ի հայսն։ Նդրուն աղ (որ եւ իտ. սալնի՛դրօ). (Վստկ. ստէպ։ Բժշկարան.։)
maid-servant, female domestic, waiting-maid, or waiting-woman.
• Հիւնք. պրս. nāhid «կոյս աղջիկ»։ Աճառ. Բանաս. 1899, 252 համեմատե-լով երաժ-իշտ բառի հետ՝ գտնում է որ -իշտ մասնիկ է, որով արմատը լի-նում է *նաժ կամ մանաւանդ *նագ. կարելի է կարծել որ սա էլ իրան. *nag «ծառայել, աղախնութիւն անել» նշանա-կութեամբ մի բառից փոխառեալ լինի։
ἅβρα, θεράπαινα ancilla, famula, serva. Աղախին. աղջիկ կամ կին սպասաւոր տիկնոջ.
Ոչինչ երեւէր ի նոսա, եթէ ո՞ր տիկին իցէ, եւ կամ ո՞ր նաժիշտ. (Եղիշ. ՟Ը։)
first;
firstly, in the first place, at first;
— քան, before, ere;
— քան զամենայն, first of all.
• «առաջ, առաջուց. 2. գլխաւոր, հինը. առաջինը» ՍԳր. Եւս. քր. որից ածանցուած են բազմաթիւ բառեր (ԱԲ ունի 409 ձև) որոնց մեծագոյն մասը յետին է. ընտիր բա-ռերից յիշենք օր. նախաբարբառ Եզն. նա-խաբոյս Բուզ. նախադուռն Եզեկ. ը. 3. նա-խադիպիլ Ագաթ. նախաթոռ ՍԳր. նախակերտ Եւս. քր. նախաչար Սեբեր. նախավկայ Ա-գաթ. նախամեծար Ոսկ. նախանկար Ոսկ. ա-տիմ. նախնի ՍԳր. Եւս. քր. նախնական Ա-գաթ. ևն։ Յետին ձևերի մէջ կարևոր են նա-խան «երախայրիք, նուբար» Կանոն. նախկի Պղատ. օրին. Պրպմ. նախկին Արիստ. Յհ. իմ. ատ. նախուստ Պղատ. օրին. նախորդ (նոր բառ), նախակ «առաջնակարգ դիրք կամ պաշտօն» Տիմոթ. կուզ, էջ 222, 255. նախնի «իշխան, սատրապ (Կիլիկիոյ Հայոց)» Սմբ. դատ. 104. նոր գրականում շինուած բառեր են՝ նախաբան, նախագահական, նախագա-ւիթ, նախագուշակել, նախազգալ, նախա-զգացում, նախազգուշական, նախազգուշաց-նել, նախակարապետ, նախահարիւ, նախա-ձեռնարկ, նախաճաշ, նախաճաշել, նախա-ճաշիկ, նախամասնիկ, նախամտածութիւն, նախամտածուած, նախապաշարել, նախա-պաշարմունք, նախապատմական, նախասեն-եակ, նախասիրած, նախասրահ, նախատառ, նախաքրիստոնէական, նախընթրիք, նախ-ինտրական, նախընտրութիւն, նախնաբար, նախնականութիւն, նախորդ, նախորդել, նախօրօք, նախօրեակ ևն։
• = Այս արմատի հետ են համեմատւում պհլ. պազ. [other alphabet] naxust, մանիք. պհլ. [other alphabet] naxust (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8, 101) «առաջին», պրս. [arabic word] naxust, nu-xust, nuxast «սկիզբն, առաջին», [arabic word] nuxustīn «առաջին», [arabic word] nuxz կամ [arabic word] nuxzi «առաջին». կայ նաև մանիք. պհլ. [hebrew word] naxvīn «առաջին»։ Այս բառերի ծա-գումն ու մեկնութիւնը յայտնի չէ. ուստի որոշ չէ նաև թէ ի՛նչ յարաբերութիսն ունի հայր սրանց հետ։ Յետին հյ. նախուստ, ի նա-խուստ «առաջուց, առաջվանից» Պղատ. օրին. Մագ. թէև կատարեալ նմանութիւն ունի ի-րան. naxust հոմանիշի հետ, սակայն այս նմանութիւնը պատահական է, որովհետև նախուստ կազմուած է -ուստ մասնիկով՝ նախ արմատից (հմմտ. այլուստ, յերկնուստ ևն)։ Հմմտ. նաև նահապետ, նահատակ, նա-խարար բառերը։-Հիւբշ. 200։
• ՆՀԲ «յածանցս լինի նահ. արմատն է արքի, յարգի, առաջ, առաջին, յորմէ յն. էն առխի՛ «ի սկզբան» և է՛նառխօս «նախկին»։ Böttich. Arica 77, 269, Spiegel, Huzw. Gram. 75 և Müller SWAW 38, 582 իրան. naxust ձևի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 1585 նախուստ = պրս. naxust։ Հիւնք. պրս. նիւխզ, նիւ-խըզյ, նիւխուսթ։ Pedersen, Հայ դր. լեզ. 162 ն նախդիրով՝ ախոյեան բառին ար-մատակից։ Kорщъ, Հովիտ. 1914, 470 չէրքէզ. nax «ամենա-» գերադրական մասնիկի հետ։ Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 98 պհլ. [hebrew word] nvx «սկիզբ» կամ «առաջին» բառի հետ։ Benveniste REA IK I (1929), էջ 7 հաստատում է որ կար պհլ. naxv (հիւս. արևմտեան բարբառ)՝ «ծագում, սկիզբ, առաջնու-թիւն» իմաստով, որ և անցել է հայե-րէնին։
Որ ծնանի ոք բարի ինչ կամ չար, իրաւունք են՝ զի նախ ինքն վայելիցէ. (Ոսկ. եբր.։)
Նա՛խ տեսակ արժանի գոռոզութեան. այսինքն առաջինն տեսլեամբ, կամ նշանաւորն արժանի է իշխանութեան. (Պորփ. յԵւրիպիդեայ.։)
Նախ եւ առաջին կամիմ լսել ի ձէնջ, եթէ զի՞նչ համարեալ եմ ես ձեզ. (Փարպ.։)
envy, jealousy;
rancour, hatred;
emulation, rivalry;
zeal, fervour, warmth;
տիրասէր —, attachment, affection;
zeal;
առ —ու, enviously, invidiously;
— կրել յումեքէ, to be envied;
—ու մաշիլ, to pine away with envy, to be eaten up with;
ի —բարկութեան բրդիլ, to burst with envy;
ի — բարկութեան բրդիլ, to burst with envy;
առնուլ, բերել, ի — բերիլ, մտանել, to envy, to be envious of, to grow jealous, to bear envy, cf. Նախանձեմ;
to rival, to vie with;
— արկանել յոք, ի — ածել զոք, to fill with jealousy or envy, cf. Նախանձեցուցանեմ;
to move, excite or provoke to emulation;
ի — գրգռել զոք, to arouse the jealousy of, to create envy;
խնդրել զ—, to revenge, to take vengeance;
վառիլ —ու ընդ, to become jealous;
ի — վառիլ ընդ ումեք, to be jealous of;
— դնել, to emulate, to rival;
ի — նմանութեան ուրուք կրթիլ, to emulate a person, to desire to imitate him;
— առաքինութեան դնել ընդ ումեք, to desire to emulate a person's virtues;
— առնել, to fascinate, to charm, to bewitch, to cast a spell on;
ո՜ անմիտ գաղատացիք, ո՞ — արար զձեզ, o foolish Galatians, who hath bewitched you?.
• Հներից Տաթև. ամ. 247 մեկնում է «Նախանձն... զմարմինն մաշէ, հիւծէ և տոչորէ, որպէս իւր անունն թարգմանէ. այսինքն նախ ի յիւր անձն վնասէ և ապա յայլս» (=նախ, անձ, խանձ բա-ռերից)։ Նոյնը՝ նաև էջ 249. «Վասն այն նախանձ ասի, այս է նախ ի յիւր անձն չարանայ, որպէս հրով փայտն այրի և ապա զայլս այրէ կամ ոչ, նոյնպէս ի նախանձէն ինքն այրի և տոչորի»։ Հ28 «նա է խանձ»։ ՆՀԲ «նա խանձէ կամ խանդայ»։ Տէրվ. Altarm. 29 և Նախալ. 117 նա մասնիկով խանձիլ, խանդալ բայից։ (Նոյնը նաև այժմ Ղափանցեան Տեղեկ. ինստ. 2, 86)։ Հիւնք. պրս. նա-խասթ «ծոյլ, թոյլ, մեղկ»։ Bugge IF 1, 450 նախ և անձն բառերիզ։
(որպէս թէ՝ Նախանձէ, կամ խանդայ)) s. φθόνος invidia, invidentia, livor. Մախանք. խանդալն. խեռալն. յաչաղանք. չարակնութիւն. նախանծ, բախլութիւն.
ՆԱԽԱՆՁ ԱՌՆՈՒԼ, ԲԵՐԵԼ, ԴՆԵԼ. Ի ՆԱԽԱՆՁ ՄՏԱՆԵԼ, ԲԵՐԻԼ. Նախանձիլ՝ չար կամ բարի նախանձաւորութեամբ.
ՆԱԽԱՆՁ ԱՌՆԵԼ. βασκαίνω fascino. Չարակնել կամ յաչաղել, ըստ որում աչօք չարիս առնել, տեսութեամբ վնասել. աչքիլել.
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
• ՆՀԲ նախ և ատել բառերից և կամ «իբր նեխեալ և հոտեալ ատել»։ Տէրվ. Նախալ. 117. նա մասնիկով խանտալ բայից։ Ղափանցեան, իսնտ. Տեղեկ. 2, 87 նա մասնիկով խայթել բայից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի անշուշտ արաբ. [arabic word] naxīt «նախատել, խայ-տառակել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 519)։
(արմատ Նախատելոյ). ὅνειδος opprobrium. Անարգանք առ նախկին կամ յոյժ ատելութեան. նախատինք, եւ Ենթակայ նախատանաց. եւ Ստգտանք. այպ, նէնք, րուսովայ.
Վատն վասն մնալոյ ի դանդաղութիւն՝ արհամարհէ զնախատսն (կամ զնախատինս). (Լմբ. առակ.։)
Բարեկամ մարդոյն աստուած էր. յորմէ նախատ եղեւ հայրն մեր՝ ասելով, կինս զոր ետուր. Համամ առակ. ուր կա՛մ ընթերցի՛ր, յոր նախատ (այսինքն նախատօղ) եղեւ ադամ. եւ կնո իմա՛, յանդիմանեալ եղեւ, եւ ետ պատասխանի անտեղի։
Արածօղս զերամակս ... նախատ վարձկանութեանց. կա՛մ է նախատինք, եւ կամ նախատական։
satrap, proconsul, lord, governor of a province, prefect, mayor;
—ք, magnates, grandees, noblemen.
• -Իրան. *nāfaδāra հոմանիշ ձևից. որ բարդուած է nā̄fa «պորտ, ցեղ» (=պրս. [arabic word] ։ nāfa «պորտ», զնդ. nāfah-«ցեղ», nāfya-«ազգակցութիւն», պհլ. nāf, nāfah «պորտ») +δāra բառերից։ Այս ձևը հաստատում է սոգդ. nāfδār «ժողովրդի կամ ցեղի պետը». կազմութեան համար հմմտ. նահապետ<*na. fanati-։ Իրանեան *nāfaδāra տուած է նախ *նահարար (ճիշտ ինչպէս *nāfapati->նա-հապետ). բայց յետոյ ժողովդական ստուգա-բանութեամբ՝ *նահարար կապուելով նախ բառի հետ՝ դարձել է նախարար, իբր արա-րոց կամ կալուածների առաջինը կամ գըլ-խաւորը. ճիշտ ինչպէս նահապետ յետոյ, դարձել է նախապետ, թէև այս ձևը աւելի ընդհանրացած չէ. սակայն այնուամենայնիւ ռուած է վրաց. նախպետի։ Benveniste REA IK I (1929), էջ 5-7 ընդունելով որ *nā-fapati տալիս է նահապետ, տարօրինակ է գտնում որ *nāfaδāra տար նախարար և ո։ նահարար։ Հաստատում է հիւս. արևմ. պհյ. բարբառում իրան. naxva-dāra-(հմմտ. No. hodares Ամմիանոս) բառի գոյութիւնը, որ պիտի տար հյ. նախարար, ըստ որում հիւս. արևմ. պհլ. xv դառնում է հյ. խ. ինչ. kaxva-гəδa>կախարդ, *pati-saxvan>պատաս-խան։
• ՀՀԲ «նախկին արարօղ կամ նախա-պետական առնօղ»։ Ինճիճեան, Հնախօս.
σατράπης praefectus, satrapa, satrapes. Նախկին եւ գլխաւոր արարեալն՝ այսինքն յիշխանութեան եղեալն կամ կարգեալն. սատրապ. մեծ իշխան գաւառի եւ նահանգի. նահապետ. աւագ իշխան. խորհրդական արքայի. աւագանի. մեծամեծք. կուսակալ. բդեաշխ. դուքս. արքայիկ. շահապ.
herd of black-cattle.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «կովերի և եզների խումբ» Նիւս. կազմ. Վրք. հց. ա-528. անարգաբար մարդոց կամ աստուած-ների համար գործածուած՝ Եզն. որից նախ-բորդ «կովարած» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 129 (կայ նաև նոր գաւառականներում)։
(ռմկ. նախրի, պախրի, վաքրը. եբր. պաքար ). βουκόλιον armentum boum, bos et vacca ἁγέλη grex. Հօտ արջառոց. անդեայք. ջոկ կովուց կամ եզանց.
ՆԱԽԻՐ ասի նմանութեամբ եւ անարգաբար զբազմութենէ չաստուածոց կամ փիլիսոփայից.
province, region, country;
climate.
• = Ասուր. [other alphabet] na-an-ga կամ [arabic word] ❇ na-gu-u, nagu, nanga, որ է սու-մեր. գաղափարագրեալ [other alphabet] LUL-KIL «երկրամաս, երկրի շրջանակ, երկիր, վայր» (Delitzsch. Assyrisches Hndwört. 447. Strassmaier, Alphabetisch. Verzeich. d, Assyr. u. Akkad. Wörter, էջ 716, 739)։
ἑπαρχία provincia Գաւառ կամ երկիր նախարարութեան, կամ նահապետական, եւ բդեշխական. կուսակալութիւն. ըստ յն. եպարքոսութիւն, եւ նոմոս, այսինքն օրէնք. եւ կլիմայ, բաժին կամ կողմն երկրի.
patriarch, chief of a family;
prince.
• ՀՀԲ նախկին պետ։ Ինճիճեան, Եղա-նակ Բիւզ. 1819, 151 իբրև նախապետ։ ՆՀԲ նախապետ կամ նահանոատետ. Էմին, Ист. Aсоxика 250 նախ և պետ բառերից։ Հիւբշ. 220 նոյնպէս համա-րում է բարդուած նախ+պետ բառերից։ Հիւնք. պրս. նուպէ «ծառի բուն»։ Մառ ЗВO 11, 172 համարում է գաւառական ձև շահապետ բառի (տե՛ս և նախարար)։ Ադոնց, Aрм. Юстин. 451 իրան. dañ hupati ձևից սղուած։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet REA 2. 1։
• = Պարթևական *nāfapati-«ցեղապետ» բառից, որ կազմուած է nāfa «պորտ, ցեղ» +pati «պետ» բառերից. առաջինի համար հմմտ. զնդ. nāfō «պորտ. 2. ընտանիք», hāfya-«ընտանեկան», պրս. [arabic word] nāf կամձ։ nāfa «պորտ», օսս. naffä, սոգդ. nāf (որ գրուած է n'6) «ազգ, ժողովուրդ». իսև ամ. բողջի կազմութեան համար հմմտ. սոգդ. nāfδār (գրուած n'ზδ'r) «ցեղապետ»։-
πατριάρχης patriarcha, auctor generis, familiae;
aut patriae princeps. Նախապետ ազգի ըստ սերնդեանն, եւ ըստ իշխանութեան. կամ որպէս թէ նահանգապէտ. նախարար աւագ, իշխան երկրի. ցեղապետ. եւ հայրապետ կամ պետ հայրենեաց. (զի յն. պատրիարք՝ է անխտիր հայրապետ, եւ հայրենապետ).
the first to begin a combat, champion, hero, martyr.
• Հներից Վրդն. սղ. ճծա, էջ 514 գրում է. «Կոչին նահատակք... և կամ ոստ լծորդին զհոն խէ դնել և նախատակ ա-սել, զի նախ Դաւիթ նախատակ եդեալ և հարեալ զախոյեանն»։ ՆՀԲ նախ-ատաև իբր նախազօր կամ նախայարձակ, շա-հատակ՝ վկայ քաջ։ ՓԲ «որ նախ ատի-կէ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 64 և Arm.
(նախատակ, իբր նախազօր. կամ նախայարձակ. շահատակ՝ վկայ քաջ). ἁγωνιστής, προταγωνιστής, ἁθλητής, ἁθλητήρ agonista, athleta, primus certator, propugnator, bellator πρότερος prius եւ այլն. Նախամարտիկ. ախոյեան ի ճակատու, եւ յընթացս ասպարիզի. մարտիկ առաքինի. ըմբիշ ճգնօղ, ճգնաւոր. մարտիրոս.
letter, writing, missive, despatch, epistle;
ցանկալի, երկայն, սիրալիր —, a pleasant, long or chatty, charming letter;
երկտող —, a few lines, a note;
քառիջեան —, a letter of four pages;
թուղթ —ի, letterpaper;
կշիռ —աց, letter-balance;
տուն —աց, post-office;
— կանխավճար, postpaid;
— գրել, ընդունել, to write, to receive a letter;
տալ զ— to send a letter;
փրկանաւորել զ—, to frank, to prepay, to pay the postage of a letter;
թելադրել, ստորագրել, կնքել զ—, to dictate, to sign or subscribe, to seal a letter.
• , ի-ա հլ. «նամակ, գրուածք» ՍԳր. Կոչ. Եղիշ. որից նամակագիր Բ. մկ. գ. 11, դ. 1, զ. 10. նամականի Փարպ. նամակակիր Նար. խչ. նամակամատոյց Նար. մծբ. շրջա-նամակ Ոսկիփ. հաւատնամակ Յհ. կթ. 99. նոր բառեր են նամակադրոշմ, նամակատուն, նամակագրութիւն, նամակաբեր, նամակա-տուփ ևն։
• -Պհլ. [other alphabet] nāmak, պրս. [arabic word] nāma, քրդ. name «նամակ, գրութիւն, գիրք». փո-խառութեամբ արաբ. namq [arabic word] «գիր գրել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 61)։-Հիւբշ. 201։
պ. նամէ. ἑπιστολή epistola, litterae, literae χειρόγραφον chirographum γράμμα, γραπτόν scriptum. Թուղթ գրեալ առ ոք. գիր ողջունի կամ պատուոյ կամ հրամանատրութեան, ամբաստանութեան եւ այլն. հրովարտակ. ձեռագիր. գրուած. բարեւագիր. ...
humid;
semi-vowel, liquid letters.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի). «թաց, խոնաւ. 2. կակուղ. Յ. հե-ղուկ կոչուած գրերը (ղ, մ, ն, ը). 4. թա-ցութիւն» Թր. Մագ. Երզն. և Նչ. քեր. Պիտ. Ոսկիփ. որից նայացուցանել «թրջել, ջրել, բռոգել (պարտէզ կամ ծառ)» Փիլ. յովն. 610. Պիտ. նայական «թաց, խոնաւ» Ոսկ. եփես. 803 (խոնաւութիւն նայական շոգով). նայա-մէտ Պիտ. ևն։
• ՆՀԲ համառօտուած է դնում խոնաւ բառից. յիշում է նաև յն. ναμα։ Հիւնք. պրս. nay «եղէգ» կամ արաբ. ayn «աչք» բառից։ Ուղիղ մեկնես Scheftelo-witz BВ 29 (1905), 24։ Ն. Ադոնց. Արուեստ Դիոն. քեր. CLVII պրս. nam «թաց» բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 285 իբր նայմ (նամ)։
Նայս (կամ նայքս) ըստ խոնաւութեան եւ ըստ ցամաքութեան համանգամայնք են. վասն զի սովորութիւն է նային զօրէն մոմոյ երբեմն կակղանալ, եւ երբեմն խստանալ. (Մագ. քեր. յորմէ եւ Երզն. եւ Նչ.։)
cf. Նատիփ.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի արաբ. [arabic word] nada «ևառ. կանդակ շինել» (Կամուս, թրք, թրգմ. Ա. 57)։
ՆԱՏԻԿ կամ ՆԱՏԻՓ. Փոխանակ գրելոյ Նաստիկ. յն. նասդի՛սգօս. ναστίσκος (ի ναστός placenta ). placentula. Պլակինդի փոքրիկ. ... cf. ՊՂԱԿՈՒՏՐ.