silvery, having the colour of silver.
Ունօղ զգոյն արծաթոյ. որ եւ ԱՐԾԱԹԱԳՈՒՆԵԱՆ.
Արծաթագոյն կաթիլ. (Ոսկ. մտթ.։)
silver-smith;
silver.
ἁργυροκόπος conflator argenti Որ գործ է սպաս արծաթի. արծթէ բան շինօղ.
Զուր աշխատի արծաթագործն. (Երեմ. ՟Զ 29։)
Դեմետրիոս ոմն անուն՝ արծաթագործ. (Գծ. ՟Ժ՟Թ 24։)
Արծաթագործն եւ պղնձագործն. (Եզնիկ.։)
Ամբարտաւանէր գործովն եւս ի վերայ արծաթագործաց. (Մխ. առակ.։)
ԱՐԾԱԹԱԳՈՐԾ. Գործեալ յարծաթոյ. արծաթի. արծըթէ շինած.
Արծաթագործ պատկեր. (Ագաթ.։)
Զարդս ոսկեզարդս, եւ արծաթագործս. (Արծր. ՟Գ 2։)
trade of a silversmith.
Արուեստ հանելոյ եւ գործելոյ զարծաթ.
Գտաւ արուեստ ոսկեհանութեան եւ արծաթագոծութեան. (Վրդն. պտմ.։)
melter of silver, silversmith;
melted or mado with silver;
that is entirely of silver.
ἁργυροχόος argentarius Որ հալէ եւ ձուլէ զարծաթ. արծաթագործ. արծաթ կամ արծթէ բան թափօղ.
Ընդ ոսկերիչս եւ ընդ արծաթաձոյլս հակառակի. (Իմ. ՟Ժ՟Է 9։)
Զձեռս եւ զգործիս հիւսանց ... քաջ ի բաց զոսկեգործաց եւ զարծաթաձուլից, եւ որոց նկարելն հաճոյ եղեւ ուսումն. (Սարկ. հանգ.։)
ԱՐԾԱԹԱՁՈՅԼ. Ձուլեալ յարծաթոյ. արծաթի. արծթէ թափծու կամ շինած.
Արծաթաձոյլ կուռք. (ՃՃ.։)
Պաղպաջունք ոսկիափայլք եւ արծաթաձոյլք. (Տօնակ.։)
that has received or borrowed money.
Վաճառականք իմաստունք արծաթառք։ Արծաթառուքն ցուցցեն զօգուտ եւ զշահ քսակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Վաճառականք իմաստունք արծաթառք։ Արծաթառուքն ցուցցեն զօգուտ եւ զշահ քսակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
silvering.
trunk;
poor-box.
Յարծաթունակն կորբան տապանակին. (Նար. խչ.։)
love of money, avarice.
φιλαργυρία amor pecuniae, avaritia Սէր արծաթոյ. ագահութիւն.
Արմատ ամենայն չարեաց արծաթսիրութիւն է. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ 10։)
Յարգի եղեւ արծաթսիրութիւն քան զաստուածսիրութիւն քան զաստուածասիրութիւն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Արծաթսիրութիւնն ոչ ի բազումն, այլ ի կամս սիրողին դատեսցի. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Արծաթսիրութեամբն մոլեալ յուդաս. (Շար.։)
cf. Արծաթսիրութիւն.
Որ կցորդն եղեւ օտարացն մեղաց վասն արծաթքաղցութեան. (Սարկ. քհ.։)
rekindling.
Արծարծումն կայծական ճառագայթի. (Փիլ. լին. ՟Դ 26։)
Արծարծումն լուսաւորութեան։ Զլուսոյն արծարծման պէտս։ Արծարծմամբ լաւագունիցն հասից յառաջին ծայր կատարելութեանն. (Պիտ.։)
Ընդ զգալի խնկոյս, եւ զհոգւոյս ծուխ արծարծման նուիրեմ քեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
Խունկն յետոյ արծարծմամբն ի բուրումն փոխադրեցաւ. (Կլիմաք.։)
Զարծարծումն ցանկութեանց բորբոքէ խօսք կանանց. (Նեղոս.։)
griffin.
eagle-stone.
benignity, clemency, mercy.
εὑσπλαγχνία misericordia Բարեգութն գոլ. առատ մարդասիրութիւն. գութ ի բարի սրտէ. գթածութիւն, ողորմած սիրտ ըլլալը.
Նա մտցէ ընդ իս դիւրաբար, որ զիմս նմանեաց զբարեգթութիւն առ աղքատս. (Ոսկ. ՟ժ. կուս.։)
Ոչ անտես լինել մարդկային բնութեանս ի բարեգթութենէն տեառն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Լսէ պատասխանի բարեգթութեամբ գորովոյ. (Արշ.։)
Ցո՛յց զսքանչելիս քո բարեգթութեամբդ լցեր.
Որ զթիւ սրբոց քոց բարեգթութեամբդ լցեր.
Որ զթիւ սրբոց քոց բարեգթութեամբդ լցեր.
Որ զթիւ սրբոց քոց բարեգթութեամբդ լցեր. (Շար.։)
Բարեգթութեամբ առ թշնամիսն՝ զբարեգթութիւնն Քրիստոսի ստանալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
beneficent, virtuous, pious, that does good.
ἁγαθοποιός, ἁγαθοποιῶν, ἁγαθός qui bona operatur, bonus, probus Որ գործէ զբարին. բարեպաշտ. առաքինի. աղէկ մարդ.
Այր բարեգործ։ Բարեգործք էին։ Տնարարս՝ բարեգործս։ Բարեգործացն պապանծեցուցանել զանզգամ մարդոց զանգիտութիւն։ Լաւ է բարեգործաց, եթէ կամիցին ըստ Աստուծոյ կամացն չարչարել, քան չարագործացն.եւ այլն։
Բարեգործացն՝ բարութեան ուրախութիւն պատրաստեցին. (Ագաթ.։)
Տէրն բարի՝ չարն ծառայի՝ զբարեգործացն պարգեւեսցէ. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾ. εὑεργέτης, εὑποιῶν beneficus, munificus, εὑεργέστης bene meritus Բարերար. երախտագործ. մարդասէր. աղէկութիւն ընօղ ուրիշի.
Առ բարեգործն իւր ապստամբ. (Խոր. ՟Բ. 85։)
Տեսանե՞ս ո՛րչափ հատուցանէ Աստուած բարեգործացն յաղքատս. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Բարեգործ առ մարդիկ։ Բարեգործք ոմանք. (Պիտ.։)
Բարեգործացն խնդրել բարիս՝ բնութեան են օրէնք. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Լինիցիս բարեգործ ալեաց քոց. (Ճ. ՟Ա.) այսինքն խնայեա՛ ի ծերութիւնդ։
Պարզապէս ասի զԱստուծոյ.
Խնդրէ ի քէն Աստուած՝ սիրել զնա իբրեւ զբարեգործ. (Փիլ. բագն.։)
Զի փառաւորեսցեն զբարեգործն Աստուած. (Յճխ. ՟Բ։)
Բարեգործ առ ամենեսին։ Վնասակար եմ բարեգործիդ։ Առանց բարեգործիդ հրամանաց։ Բարեգործ աջովդ, եւ այլն. (Նար. ստէպ։)
to do well, good.
Իբրեւ ի վերայ որդւոց հատուցելոց հայրաբար գթացեալ բարեգործէ. (Ագաթ.։)
ἁγαθοποιέω bona operor, εὑσεβέω pie ago Գործել զբարին եւ զարժանն. առնել զգործ բարի. բարեպաշտել. աղէկ բան ընել.
Յեփթայէ բարեգործել կամելով՝ պարտաւոր դստերն արեան գտանէր. (Խոսր.։)
Բարեգործել եւս զլաւագոյնն յորդորէ. (Պիտ.։)
Զանգործութիւն բարւոյն, որ է ձեռաց նշանակ, ի բարիս բարեգործեաց. (Կամրջ.։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾԵԼ. εὑεργεσέω benefacio Բարերարել. եւ երախտագործել. խնամել. աղէկութիւն ընել.
Զանձինս մեր բարեգործիցեմք՝ աստուածատեսս առնելով. (Ածաբ. յայտն.։)
Զոր բարեգործեաց առ ազգս մարդկան, ո՞վ հատուսցէ նմա. (Արշ.։)
Բարեգործես առ չարս եւ առ բարիս։ Բազումս՝ թէ կամիս, բարեգործես ի նոսա. (Խոսր.։)
Բարեգործեալ ձեր առ քաղցեալսն՝ ինձ արարէք. (Զքր. կթ.։)
Փառաւորեսցէ միշտ զբարեգործօղն. ((այսինքն զբարերարն) Յճխ. ՟Դ։)
Այլ դու կարող ես սովորոբար՝ եւ առ զըլացօղս բարեգործել։ Ի քէն միշտ օգնեալ եւ բարեգործեալ. (Նար.։)
Որով բարեգործիմք ի նմանէ. (Ճ. ՟Գ.։)
Յիշեսցո՛ւք, թէ զի՛նչ եւ քանիս մեղաք նմա, եւ ի նմանէ քանի՛ս բարեգործեցաք, եւ սիրեսցո՛ւք զնա. (Ոսկ. գծ.։)
Որք ի ճանապարհի յիշեն զմեզ, ամենայնիւ բարեգործեա. այսինքն խնամարկեա՛. (Ճ. ՟Ա.։)
Լուսաւորք զտիեզերս բարեգործ են զերկիր. (Ճշ.։ եւ Իգն.։)
Որ միանգամայն զամենայն աշխարհս բարեգործեցին։ Զազգս հայրապետաբար բարեգործեցեր. (Ճ. ՟Ա. Բ։)
Ցանկ բարեգործէ զբնութիւնս մեր՝ պէսպէս եւ ազգի օրինակօք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
Որչափ առաւել բարեգործես զբարեկամն, այնչափ մանաւաւանդ զօգտակարն քո առնես. (Ոսկիփոր.)
Բարեգործել զնզովեալսն (իբր օրհնել, կամ ի լաւն փոխել)։ Բարեգործեսցին դատակնիքն (այսինքն ի լաւ անդր շրջեսցին). (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Ղ՟Դ։)
Այսպիսիքս լեալք՝ ամենայնիւ ի նմանէ բարեգործիցիմք (այսինքն բարիս գտանիցեմք). (Խոսր. պտրգ.։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾԵԼ. Բարւոք օրինակաւ գործել ինչ, կամ ներգործել.
Հրաշափառապէս բարեգործեսցես բանդ կենդանի՝ ինձ խօսողութիւն անսայթաքելի. (իբր շնորհեսցես)։ Բարեգործեա՛ ի յանձին ... զամենալից շնորհս բազմապարգեւ քո ողորմութեան. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Լ՟Դ։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾԻԼ. ձ. յն. ոճով՝ է Բարեբաստիկ լինել, երջանկանալ. εὑπράττω, εὑεργέω benevaleo, felix sum
Զի ամենայն մարդկային բնութիւն ըստ ազգակցութեան (ընդ Քրիստոսի) բարեգործեսցի. (Աթ. ՟Գ։)
Զի մի՛ ցաւելն անմխիթար իցէ, եւ մի՛ բարեգործելն անդաստիարակ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
bounty, beneficence;
good works.
εὑπραγία, εὑπραξία bona opera Գործելն զգործս բարիս, եւ գործք բարեաց. առաքինի քաղաքավարութիւն. առաքինութիւն.
Որ արարեր լտիւս ի զբօսանս բարեգործութեան ի փրկութիւն անձանց մերոց. (Ժմ.։)
Առաջինքն ուրախ լինին ի վերջնոցն բարեգործութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Ամենայն արուեստականացն (առաքինեաց) բարեգործութիւն փայլեն յաստուածադիր օրինացն. (Կորիւն.։)
Ծաղկեսցի նովաւ՝ որ ի յիս բարեգործութեան կենսատունկ դրախտ. (Նար. ՟Լ՟Է։)
Կամ Գովելի աշխատասիրութիւն. աշխարհաշինութիւն. բարեկարգութիւն.
Յետ դադարելոյ պատերազմաց՝ սկիզբն առնէ բարեգործութեանց պարթեւն քաջ։ Յետ բազում գործոց արութեան՝ ձեռնամուխ լինի ի բարեգործութիւնս, շինուածս բազումս առնելով. (Խոր. ՟Բ. 3. 24։)
Արիացեալք յերկս՝ հայցեն զառաջիկայ բարեգործութեանցն աջողութիւն։ Գործելով առուս, զբոլորեսեան յիւրաքանչիւրումն զօրացուցանելով ի բարեգործութեան. (Պիտ.։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բարերարութիւն. εὑεργεσία beneficium, beneficentia.
Աստուած ամենազօր՝ կամօք բարեգործութեամբ. (Ագաթ.։)
Նորոգեաց, լուսաւորեաց. հանապազ նովին բարեգործութեամբ զօրանայ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Զի թէ հաւանեսցի խրատուցն, Աստուծոյ բարեգործութեանցն արժանի լինի. (Փիլ. այլաբ.։)
Եւ ոչ առ իս բարեգործութիւն արարէք. (Զքր. կթ.։)
Աւազակն՝ որպէս ունայն էր ի բարեգործութենէ, այնպէս անտես եւ անլուր էր յամենայն բարեգործութեանցն տեառն մերոյ. (իմա՛ ըստ ամենայն նշանակութեան) (Եղիշ. ի խաչել.։)
Եւ այլ եւս բարեգործութիւն ի ձկանց եղեալ (ըստ վիպասանից). (Մագ. ՟Ժ։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Ըստ հոմաձայնութեան յն. εὑπραξία որպէս Բարեբաստութիւն, բարօրութիւն, յաջողութիւն. բաները աղէկ երթալը.
Զմախանս բարեգործութիւնն, իսկ զթշուառութիւնն ողորմութիւն հաստատէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
benign, humane, merciful, compassionate, tender, charitable, flexible.
εὕσπλαγχνος misericors, piissimus Որ ունի զբարի կամ զքաղցր գութ. քաղցրագութ. գթած յոյժ.
Հա՛յր բարեգութ, որ գթացար ի յազգս որդւոց մարդկան. (Շար. ստէպ։)
Քրիստոս որդի Աստուծոյ՝ անոխակալ եւ բարեգութ։ Նաւապե՛տ բարեգութ՝ առ քեզ ապաւինիմ. (Ժմ.։)
Բարեգութ արարիչ, կամք. (Պիտ.։)
Հարք՝ բարեսէրք եւ բարեգութք լիցին. (Յճխ. ՟Ի՟Զ։)
Բարեգութն Պօղոս գրէր, հաստատեցէ՛ք զսէրն, եւ մխիթարեցէ՛ք. (Լմբ. սղ.։)
decorum, fitness;
prosperity, luck.
Բարւոք դիպողութիւն, այսինքն յաջողութիւն, բարբաստութիւն.
Զառաջինն զիմ յիշատակեմ զանցս բարեդիպութեանցն։ Բարեդիպութեանցն սորա զուարթամիտ հանդիպեսցի։ Որ զբարեդիպութիւն մրցանակ մատուսցէ. եւ այլն. (Պիտ.։)
ungtaful.
Որ դրժէ զբարին՝ զոր պարտ էր առնել. կամ Դրժօղ առ բարերար իւր. ապաշնորհ.
Ուխտադրուժք, բարեդրուժք առ երախտաւորս։ Աննուէրք, բարեդրուժք, անգութք, անսէրք. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Իսկ բարեդրուժն գրիգոր՝ որպէս ի մեծ արիութեան դարձեալ՝ անկաներ ի քաղաքն կարնոյ. (Ղեւոնդ.։)
embellishment, ornament, finery;
reformation, reform.
εὑκοσμία, διακόσμησις decentia, ornatus, ordo, modestia Վայելչութիւն. պայծառութիւն. բարեկարգութիւն. համեստութիւն.
Խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմին. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Բոլոր քաղաքի պատճառք բարեզարդութեան։ Բարեզարդութեամբք ի կենցաղումս բերկրեալք. (Պիտ.։)
Զառաջին բարեզարդութիւնն, եւ զվերջին ընդդիմակազմութիւնն. (Ածաբ. կարկտ.։)
Բաշխէ ըստ իւրաքանչիւր բարեզարդութեան աստուածատեսականին չափաւորութեան. (Դիոն. երկն.։)
Վասն բարզարդութեան անախտականացն. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Հանդերձքն՝ նշանակաւ՝ երեւելի բարզարդութիւն։ Կարգաւ եւ ոճով եւ բարեզարդութեամբ զարդարեալ էր (Հռեբեկա). (Փիլ. լին.։)
Պահել զյիշատակ քո բարեզարդութեանդ. (Բրս. առ աստուածաբ.։)
Զբարեզարդութիւնս մերոյ քաղցրութեան ոչինչ համարեցաւ. (Ճ. ՟Ա.։)
inheritance of great property;
good inheritance.
Ժառանգութիւն բարեաց, կամ Ընտիր ժառանգութիւն.
Բազումք ի մէնջ իբրեւ զհայրենի բարեժառանգութիւն պահեն զարբեցութիւնն. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
great goodness, good-nature, nobleness, gentility.
καλοκαγαθία probitas, integritas, honestas Քաջալաւութիւն, ընտրականութիւն, անարատ քաղաքավարութիւն. առաքինութիւն. եւ Կարի լաւութիւն.
Մրցանակ բարելաւութեան։ Սերմն բարելաւութեան. (Փիլ.։)
Պէսպէս կրօնիւք բարելաւութեան։ Զիւրեանցն արդարագործ բարելաւութիւնս։ Ոչ ասացելոցս բարելաւութեամբ միայն յօրանայ. (Պիտ.։)
Պատճառք մեզ ամենայն բարելաւութեան. (Խոսր.։)
Ապականիչ ոգւոցն բարելաւութեան. (Իգն.։)
Տեսեալ զբարելաւութիւն աշխարհին՝ հաճեցաւ ի նմա լինել. (Կաղանկտ.։)
temperance;
temperature, moderation, modification, mitigation;
— օդոց, temperature of the air.
εὑκρασία bona temperies Բարւոք խառնուած՝ բնական չափակցութեամբ յի՛նչ եւ իցէ իրս.
Ըստ օդոյ եւ տարեւորականաց ժամանակաց բարեխառնութեան. (Փիլ. իմաստն.։)
Յայսպիսում բարեխառնութեան օդոց. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Հասանէին գարնանային ժամանակի օդոցն բարեխառնութեան. (Փարպ.։)
Գարնանային զուգաւորութեան ժամանակն՝ բարեխառնութեամբ նորոգէ զաշխարհ։ Ամենայն վայրք վայելչասցին բարեխառնութեամբ. (Պիտ.։)
Զանշէջ տոչորումն տրփւոյն՝ իւրեանց բնական սաստիկ ցրտովն բարեխառնութիւնս առնելով. (Շիր.) իմա՛ բարեխառնս։
Կամ Բարեխառն վիճակ հիւթոց մարմնոյն.
Բարեխառնութեան եւ վատախառնութեան մարմնոյն ըստ բնութեան եւ անձին՝ հետեւանան զօրութիւնք. (Անյաղթ որակ.։)
Զմաղասոյն յուզմունս նմանապէս բարեխառնութեամբ այսինքն բարեխառնելով. (Պիտ.։)
εὑκράτεια, σωφροσύνη Որպէս մի ի չորից բարոյական առաքինութեանց. Չափաւորութիւն ցանկականին. որ եւ Ողջախոհութիւն ասի, կամ Պարկեշտութիւն, Ժուժկալութիւն, եւ այլն.
Գտանի ի նոսա (յաղաւնիս) եւ որջախոհութիւն, զուգակշիռ բարեխառնութեամբ հանդերձ։ Սա եւ բարեխառնութեան է մասին. (Պիտ.։)
Մերթ՝ իբր Բարեբաստութիւն. εὑπραγία
Տեսանէ զկուրութեան զծառայեալս, որք մեծամեծս վարկանին զմարմնոյն զբարեխառնութիւնն. (Նիւս. կուս.։)
որպէս Զգօնութիւն, հեղութիւն, մարդասիրութիւն. աղեկութիւն
Յաւելոյր զբարեխառնութիւն, եւ զբարեմտութիւն առ ալգ քրիստոնէից. (Ղեւոնդ.։)
cf. Բարեխնամ.
that thinks of good things.
Սէր սուրբ ձիթենի պտղալից է ի սրտի բարեխորհին։ Հարք բարեսէրք, եւ բարեխորհք լիցին. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Զ։)
Բարեխորհ առ Աստուած. (Ճ. ՟Ա.։)
Խաղաղարար եւ բարեխորհ ամենայն երկրի. (Ասող. ՟Գ. 3։)
Զի տեսողացն բարեխոհաց բարի պատճառք խրախութեան լիցին. (Յհ. կթ.։)
Իսկ եթէ կոյս պահեաց զմայրն, Աստուած ծնեալ բարեխորհիցն ճանաչիւր. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ ոք ի բարեխորհից սակաւ (այսինքն փոքր) զմեղս ստութեանն. (Կլիմաք.։)
cf. Բարեխորհ.
Թագաւորեցուցանէ զՎաղարշակ՝ զայրս բարեխորհուրդ, եւ խոհեմ եւ քաջ. (Յհ. կթ.։)
Հանապազ երկս արկանէր բարեխորհուրդն. (Բուզ. ՟Ե. 34։)
intercession, mediation.
παράκλησις advocatio, deprecatio, παρενόχλησις, μεσιτεία interpellatio, intercessio Բարեխօս լինելն. միջնորդութիւն. աղանչանք. յորդոր. թախանձանք.
Աբրահամ զնոյն թիւ յիշեցուցանէ ի բարեխօսութեան Սոդոմայ. (Արշ.։)
Սուրբ վկայքն՝ զոր դուքն չարչարեցէք, վասն ձեր նոքա բարեխօսութիւն կարեն մատուցանել։ Հասանել բարեխօսութեամբ սրբոյս յարքայութիւն Քրիստոսի. (Ագաթ.։)
Ի բարեխօսութիւն փութացի՛ր մեզ սուրբ աստուածածին։ Աղաչեմք զքեզ տէր բարխօսութեամբ հայցուածոց սրբոյ աստուածածնիդ, եւ ամենայն ընտրելոց. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Արդ՝ վասն Քրիստոսի պատգամաւորիմք, որպէս եւ Աստուծոյ բարեխօսութեամբ մեօք. ( ՟Բ. Կոր. ՟Ե. 20.) իմա՛ յորդորելովն Աստուծոյ ի ձեռն մեր զձեզ։
friendship, familiarity, attachment;
սերտ —, intimacy;
անկեղծ —, cordiality.
φιλία amicitia Փոխադարձ սիրելութիւն երկուց կամ բազմաց. բարեկամն լինել. սերտ ընտանութիւն. եւ Դաշնաւորութիւն.
Պահել զհաւատ բարեկամութեան առ մեզ։ Նորոգել զբարեկամութիւն։ Որ ծածկէ զյանցանս, խնդրէ զբարեկամութիւն. իսկ որ ատեայ զծածկելն, քակէ զբարեկամս եւ զընտանիս։ Որով՝ որք վարեցանն, առ Աստուած առաքեցին զբարեկամութիւն։ Եւ ի բարեկամութեան նորա՝ վայելչութիւն բարեաց. եւ այլն։
Զայսպիսի շահ օգտի՝ որ ի բարեկամութենէն լինի, տեսանելով. (Խոր. ՟Ա. 27։)
Ընդելական բարեկամութեամբ ի զբօսանս որսոց, ի խաղս. (Փարպ.։)
Զթշնամութիւն քո լաւ համարիմ քան զբարեկամութիւն. (Ճ. ՟Բ.։)
Որոյ ի կամակորութենէ ախորժելի եղեւ՝ բանսարկուին գալ ի բարեկամութիւն. (Յհ. իմ.։)
Ամենայն ազգ մեղաց՝ վասն յոյժ անձին իւրոյ բարեկամութեանն լինիցին. զի կուրացեալ իցէ առ սիրեցեալն սիրողն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
friend.
Յաղագս խրախճանութեանցն՝ զբարեկամս եւ զբարեկամուհիս ոչ յոլովագոյնս հնգից՝ երկաքանչիւրոցն ի միասին կոչիլ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
good order, organization;
reform, reformation;
discipline;
policy.
εὑταξία ordo, ordinatio, modestia Բարւոք կարգաւորութիւն. բարեձեւութիւն. կարգ բարի եւ գովելի. գեղեցիկ կարգ. աղէկ կարգ կանոն.
Հետեւեալ լինի ողջախոհութեան՝ բարեկարգութիւն, պարկեշտութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Յետ այսպիսեաց արութեանց եւ բարեկարգութեանց մեռանի ի մծբին։ Որպէս զի ի բարեկարգութիւն հաստատեալ մեզ ծառայեսջիք մտերմութեամբ. (Խոր. ՟Բ. 7։ ՟Գ. 5։)
Հետեւօղ հարցն առաքինութեան գտեալ հանդիսանայր միշտ ի բոլոր բարեկարգութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Վասն սուրբ տեղւոյս շինութեան, եւ բարեկարգութեան (ուխտիս). (ըստ Խոսր. ժմ.։)
Չիք ինչ հոգեւոր գործառնութիւն կամ բարեկարգութիւն, թէ առանց գրոց լինիցի։ Եթէ ի բարեկարգութենէն սխալեսցին (քահանայք), զբոլոր ժողովուրդն կորուսանեն. (Խոսր.։)
Խրատ բարեկարգութեան. (Լմբ. իմ.։)
Որպէս Գեղեցիկ դասաւորութիւն.
Ամենայն գիրք սուրբք բարեկարգութիւն ունին ընդ ստուգութեանն խառնեալ։ Իմա՛ փոքր ինչ զաշտիճանացս (սաղմոսաց) բարեկարգութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Եւ Գեղեցիկ դասակարգութիւն.
Զսրբոցն իշխանութեանց՝ զհամակարգ աստուածայնոցն տէրութեանց եւ զօրութեանց ... զբարեկարգութիւնն. (Դիոն. երկն.։)
happiness, felicity, prosperity, rejoicing.
εὑζωή bona et beata vita որ եւ εὑημερία, εὑθυμία կամ εὑθηνία, εὑφροσύνη laetitia, εὑωχία deliciae եւ այլն. Բարիոք կենդանութիւն. քաջողջութիւն. եւ Բարեկեցութիւն. բարօրութիւն. յաջողութիւն. զուարթութիւն. ուրախութիւն.
Նախ առաջին անձին բարեկենդանութեամբն. (Պիտ.։)
Ոչ ածէր զմտաւ զտոհմային քաղաքակից ընկերութեանն բարեկենդանութիւն. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 6։)
Ես ասացի ի բարեկենդանութեան իմում, թէ ոչ սասանեցայց յաւիտեան. (Սղ. ՟Ի՟Թ. 7։)
Դարձուցից զամենայն բարեկենդանութիւնս նորա. (Ովս. ՟Բ. 11։)
Միոյ տան եւ քաղաքի բարեկենդանութիւն՝ ամենայնի առատութեամբ տեսեալք, զնախախնամութիւնն ասեմք (գոլ անդ). (յաղթութեամբ պսակեալ՝ ի բարեկենդաննութեան կատարէր զաւուրս. Խոր. ՟Գ. 32։)
Զյաւիտենական եւ զանասելի բարեկենդանութիւնն ընդ ապականացուիս այսմիկ փոխանակեն. (Իգն.։)
Աննիազ բարեկենդանութեան հասումն բաշխեալ ... Եւ ինքն ամենայն բարութեանց պատճառն Աստուած արբենալ ասի՝ վասն գերալրին եւ գերագոյն քան զմիտս բարեկենդանութեանն. (Դիոն. թղթ.։)
որպէս Բարեկենդան.
Զերկու շաբաթսն՝ բարեկենդանութիւն նոցա ընդարձակեաց. (այսինքն թոյլ ետ բարեկենդան առնել)։ Ի մէջ երկուց բարեկենդանութեանց եւ պահոց. (Կամրջ.։)
Եօթն շաբաթ պահոցն առանց բարեկենդանութեան. (Լծ. կոչ.։)
fine figure, good shape, grace, gentility.
cf. Բարեձեւութիւն.
Նայեցեալ ի կրօնս զգեստուս բարեկերպութեան ... երջանիկ կարդան եղկելոյս. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
happiness, felicity, ease, contentment, comfort.
Բարեկեաց կամ բարեկեցիկ կեանք. բարեկենդանութիւն, բարօրութիւն. եւ Յղփութիւն. τρυφή, εὑημερία, εὑωχία deliciae եւ այլն.
Չարիք միոյ ժամու մոռացումն առնէ բարեկեցութեան. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 29։)
Սարդանապաղղոս անցոյց զանցոյց զամենեքումբք բարեկեցութեամբ եւ յուղութեամբ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բախիցուք ի բարեկեցութենէ, եւ դարման տարցուք անձանց չափուքն։ Մի ի բազմացն բարեկեցութիւնս հայել, այլ ի սակաւուցն վաստակս։ Ընդ բարեկեցութեանն մեծամեծ տանջանք կան։ Բարեկեցութիւնն զամենայն անդամսն առհասարակ ապականէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Որք չարքն են եւ անիրաւքն՝ ի բարեկեցութեան են. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Հայէին նոքա ընդ բարեկեցութիւնս հեթանոսաց, եւ ընդ ինքեան տառապանս. (Լմբ. մաղաք.։)
good education, good-breeding, politeness.
good morals, honesty, probity, piety, religion, goodness.
Բարեպաշտութիւն. բարեկարգութիւն. εὑσέβεια religio
Եւ լինի աղագաւ յառաւել զգուշութենէ կարծեաց՝ թերութիւն բարեկրօնութեան. (Գր. տղ. թղթ.։)
very agreeable;
բարեհաճոյ լինել, cf. Բարեհաճոյանամ.
Կարի՛ հաճելի. հաճոյական յոյժ. գովելի.
Եթէ ուղղափառ հաւատս ցուցցուք, եւ բարեհաճոյ գործս, տաճար գտցուք հոգեւորական. (Գանձ.։)
ԲԱՐԵՀԱՃՈՅ ԼԻՆԻՄ ԲԱՐԵՀԱՃՈՅԱՆԱՄ, չ. εὑαρεστέω placeo, complaceo Ամենայնիւ հաճոյ լինել, ընդունելի, եւ սիրելի.
Որք բարեհաճոյք եղեն Աստուծոյ, եւ արդարացան. (Աթ. ՟Դ։)
Որոց բարեհաճոյն լինել դէպ եղեւ, ապաքէն ամենայն իրօք բարեբաստիկ. (Փիլ. իմաստն.։)
Եւ ամենայն սրբոց քոց, որք յաւիտենից քեզ բարեհաճոյացան. (Պտրգ.։)
Երբեմն՝ որպէս Բարեհաճիլ. (որ է եւ ոճ լտ)
Այսքան սիրեաց զվայրանկեալ բնութիւնս, եւ այսքան բարեհաճոյացաւ ընդ մեզ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
to be very agreeable or very amiable.
ԲԱՐԵՀԱՃՈՅ ԼԻՆԻՄ ԲԱՐԵՀԱՃՈՅԱՆԱՄ. εὑαρεστέω placeo, complaceo Ամենայնիւ հաճոյ լինել, ընդունելի, եւ սիրելի.
Որք բարեհաճոյք եղեն Աստուծոյ, եւ արդարացան. (Աթ. ՟Դ։)
Որոց բարեհաճոյն լինել դէպ եղեւ, ապաքէն ամենայն իրօք բարեբաստիկ. (Փիլ. իմաստն.։)
Եւ ամենայն սրբոց քոց, որք յաւիտենից քեզ բարեհաճոյացան. (Պտրգ.։)
Երբեմն՝ որպէս Բարեհաճիլ. (որ է եւ ոճ լտ)
Այսքան սիրեաց զվայրանկեալ բնութիւնս, եւ այսքան բարեհաճոյացաւ ընդ մեզ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
approbation, consent, benevolence, favour, friendship.
Յոյժ հաճելի կամ հաճոյ լինելն յաչս Աստուծոյ եւ մարդկան. εὑαρέστηις gratiae conciliatio, gratia
Բարեհաճութեամբ զարգանալ. (Ճշ.։) (Առ յետինս վարի՝ որպէս Հաճութիւն կամաց. εὑδοκία placitum, benevolentia )
good name, renown, reputation, fame, praise.
εὑφημία bona fama, laus, laudatio Ունելն զհամբաւ բարի. բարեհռչակ լինելն, կամ առնելն. համբաւ բարի. գովութիւն. ներբող. աղէկ անուն ունենալը, եւ գովէստ.
Գոհութիւն Աստուծոյ մատուցանեմք յաղագս քո բարեհամբաւութեանդ. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Սորա եւ հռչակաւորն բարեհամբաւութիւն յայտ ի յոլովից աստուածաբանիցն է։ Բարեհամբաւութեամբ հռչակեցաւ. (Պիտ. ստէպ։)
Կամէր տեսանել զնա վասն բարեհամբաւութեանն՝ որ ելանէր զնմանէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Մախացեալ ընդ պատուական արանցն բարեհամբաւութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Խոստովանութիւն գոհութիւն է, եւ բարեհամբաւութիւն արիցն՝ զոր առնումք շնորհ ի պարգեւողէն. (Լմբ. սղ.։)
Գովութիւնդ ո՛վ սուրբ կոյս՝ վերագոյն է քան զամենայն բարեհամբաւորութիւնս. (Ճ. ՟Գ.։)
Զուարճացեալք ի տեղւոյն բարեհամբաւութիւնն. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
agreeable, amiable, graceful, polite, civil, gentle, tractable, humane, kind, courteous, complaisant, beneficent.
Բարեշնորհ եւ հաճոյական, իբր արժանի համբուրելոյ եւ ողջագուելոյ. քաղցր եւ ամոք, եւ ամոքիչ.
Զարմացեալ ընդ գեղեցկութիւն բարեհամբոյր հասակին. (Յհ. կթ.։)
Շնորհեսցի՛ եւ նոցա իմովս ձայնիւ՝ շունչս բարեհամբոյրս. (Նար. ՟Գ.)
Իսկ ոստիկանն դաւաճանօղ կաճառ էր բարեհամբոյր բանիւ. (Յհ. կթ.։)
rewarder, that recompenses well, that does good.
Հատուցանօղ կամ տուօղ բարեաց. բարերար.
Անծանօթաբար առ բարեհատոյցսն եղեւ վայելեալ. (Պիտ.։)
cf. Բարեհամբաւութիւն.
Եթէ ոչ հանդիպեսցիս բարեհռչակութեան՝ որ յամենեցունց, ոչ համարեսցիս կեանս զկեանսս քո. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Զօրինադրին քաղցրութիւնն վայելուչ բարեհռչակութեամբքն ունել. (Մեկն. ղեւտ.։)
Սովորականաւ թագաւորացն զբարեհռչակութիւնն գոչել կամեցեալք ... զԿոստանդիանոս ամենեքեան միաբան օգոստոս կարդային. (Սոկր.։)
Ոչ միայն անուանցն չափով զբարեհռչակութիւնն ունի, այլ եւ է արդարեւ այսպէս ըստ բնութեան. (Կիւրղ. գանձ.։)
fine figure, gracefulness, decorum.
εὑσχημοσύνη decor, elegantia, modestia Վայելչութիւն. գեղեցկութիւն. բարելաւութիւն.
Ոչ ի սակս բարեձեւութեան եւ տարաձեւութեան բանից այժմ եղեւ մեզ դիտողութիւնս. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Ի վերայ բարեձեւութեան դիմացն ծաղկեալ շնորհք առաքինութեանն։ Տեսանելով զահաւոր կերպարանին նորա բարեձեւութիւն. (Պիտ.։ Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Յառողջութեան բարեձեւութենէ զհիւանդութեան տրտմութիւն նկատեաց. (Կլիմաք.։)
Պատէր զամենայն մեռեալս բարեձեւութեամբ. (ռմկ. շէնքով շնորհքով) (Վրք. հց. ՟Ի։)
Կամ Բարեկարգութիւն, եւ բարեզարդութիւն.
Իրաւանց եւ արդարութեան հնազանդել յաղագս բարեձեւութեան։ Կործանել զհակառակամարտսն բարեձեւութեան կարգաց եւ կրօնի. (Յճխ. ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Ի բարեձեւութենէ բանիցն զարտուղի անկեալ՝ չար անուանի. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Կամ Բարկեշտութիւն.
Քահանայն կալով ի մէջ ժողովրդոցն՝ բարեձեւութեամբն ճանաչի, եթէ քահանայ է. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
Միաբանութեամբ պարսպեալ էք, եւ ամենայն բարեձեւութեամբ փարթամացեալ. (Մագ. ՟Ա։)
Բարեձեւութեամբ շրջել առ արտաքինսն։ Բարեձեւութեամբ վարուց արուեստաւորեալ։ Ամենայն ի ձեզ բարեձեւութեամբ եւ ըստ կարգի լինիցի. (Նիւս. երգ.։ եւ Բրս. հց.։)
Կամ Բարի ձեւանալն. կեղծաւորութիւն.
Եւ ոչ մի իւրիք բարեձեւութեամբ խաբէութիւն զամրութիւն միաբանութեան եղբայրութեանն քակել. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Անբարի բարեձեւութեանն, եւ խորամանկ խաբէութեանն. (Մագ. ՟Ա։)
good fortune, happiness, participation of good;
goodness, perfection.
Վիճակ բարւոյ մասին. հաղորդ, կամ ժառանգ լինել բարեաց. բարեբաստութիւն. երջանկութիւն. շնորհք. փառք.
Ի մանկութենէ մերմէ ցանկացեալ եմք բարեմասնութեան սրբոց քոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զի զյաղթանակ բարեմասնութեանն՝ որ առ քեզ եղեն, անարգել լեզուով խօսեսցի. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
Արժանիս արասէ զմեզ բարեմասնութեանշնորհաց իւրոց։ Բարեմասնութեանս այսմիկ արժանաւորք եղաք. (Սարգ. յուդ. եւ ՟Ա։)
(Հրեշտակք) ընդ մերում կրիցս կարեկցելով՝ բարեմասնութեանն մեր սպասեն։ Հերքեալս ի բարեմասնութեանց։ Բարեմասնութեան Աստուծոյ հաճելեացն։ Ի յուշ բերեալ զոր ի քեզ անճառելի բարեմասնութիւնք, եւ այլն. (Նար. ստէպ։)
Կամ Չափակցութիւն. համեմատութիւն մասանց. բարեձեւութիւն.
Ձի զարդարեալ խիտ եւ հրաշալի բարշին բարեմասնութեամբ. (Պիտ.։)
Ի դիմաց գեղեցկութենէ, յանդամոց բարեմասնութենէ. (Սկեւռ. ես.։)
flattery, adulation, complaisance.
Մարդահաճութիւն. մարդելուզթիւն. կեղծաւորութիւն. ըստ յն. προσωπεῖον vultus fictus, larva այն է պատրուակ. դիմակ.
Եւ այլք զբարեմարդութիւնն ի բաց ձգլով՝ գլխովին (այսինքն մերկագլուխ) վարին ի չարիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
peaceable, flexible, good-natured, good-humoured.
Ունօղ զմոյն բարի, այսինքն զկայտառութիւն, զառողջութիւն, զքաջութիւն. կայտառ.
Սիրտ ուրախ՝ բարեմոյն առնէ. ( կամ սիրտ բերկրեալ՝ բարեմոյն առնէ) առն հոդածի՝ ցամաքեն ոսկերք. (Առակ. ՟Ժ՟Է. 22. յն. առնէ բարւոք ունել։)
Բարեմոյն կայ, այսինքն ի բարի մտածութիւն, եւ առանց հոգոց եւ ամբոխման, զօրըստօրէն բաւական համարելով։ (Ուր Լմբ. մեկնէ այսպէս.)
Բարեմոյն եւ բարեշուք, եւ բազմաց բարեաց կարապետ. (Վրդն. ծն.։)
unthankful, ungrateful.
Մոռացօղ բարեաց. երախտամոռաց.
Սիրտ բերկրեալ բարեմոռաց ոչ առնէ զանձն իմաստնոյ. (Համամ առակ.։)
Բարեմոռացն աստուածամոռաց է. (Վրդն. առակ.։)
Ժողովուրդ ապերախտ եւ բարեմոռաց. (Ճ. ՟Գ.։)
Համբերեցեր Յուդայի՝ բարեմոռաց աշակերտին. (Մարաթ.։)
Մի՛ ապերախտք եւ բարեմոռացք գտցուք. (Նանայ.։)
sincerity, innocence, goodness, indulgence.
Եւ Խնդմտութիւն. զուարթութիւն. սիրտ անդորր.
Ահա Աստուածքն ո՛րչափ բարեմտութիւնս ցուցանեն առ քեզ. (Ճ. ՟Ա.։)
εὑγνωμοσύνη, εὕνοια bona mens, aequitas animi, benevolentia, εὑθυμία hilaritas Ունելն զբարի միտս եւ զսիրտ. ողջամտութիւն. անկեղծութիւն. միամտութիւն. պարզամտութիւն. անչարութիւն. բարէհոգիութիւն, բարեսրտութիւն, անխարդախութիւն.
Քաղցրութիւն, հեզութիւն, բարեմտութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Հաւանի (Աստուած), յորժամ բազմութիւն հանդերձ բարեմտութեամբ աղաչիցէ զնա։ Որք բարեմտութեամբ զսխալանս իւրեանց ասիցեն, ընդունի. (Ոսկ. անոմ.։)
Այսու ամենայնիւ բարեմտութեամբ յուղարկեալք յաշխարհէ. (Եղիշ. ՟Ա։)
Ասէ, ոչ գիտէք, որո՛յ հոգւոյ էք. որպէս ամենայն ուրէք, եւ աստ ի բարեմտութիւն կրթէ զնոսա։ Բարեմտութեամբ հաւաստի պատմիչ լինին. (Իգն.։)
Եւ որպէս Բարեսիրութիւն. մարդասիրութիւն. գթասիրութիւն. ներողամտութիւն.
Զտիտոս՝ զոր առաքեացն, հանդերձ բազում բարեմտութեամբ ընկալան. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Զհօրն բարեմտութիւնն, եւ զանյիշաչարն լինել. (Իգն.։)
Արժան է եւ ընդ մայրն յաղագս բարեմտութեանն խնամոյն զարմանալ. (Փիլ. լին.։)
Հնազանդութիւն եւ գովութիւն ի բարեմտութիւն շարժեն զիշխանն. (Վրդն. ել.։)
Արդ հաւանեալ եմ մեծ բարի մարդոյ բարեմտութիւն եւ առողջութիւն լինել. (Ածաբ. ժղ.։)
Եթէ սիրով ոք տայ (զողորմութիւն), եւ բարեմտութեամբ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Եւ Միամիտ հնազանդութիւն. հլութիւն, կամ զգաստութիւն.
Երկիւղիւն ի բարեմտութիւն ածէր. (Լմբ. յայտն.։)
favourable, prosperous;
— լինել, to prosper.
of good or of great hope.
εὕελπις qui est bonae spei, bona spe fretus Քաջայոյս. որ ունի զբարի ակնկալութիւն. վստահ. եւ Լի յուսով բարեաւ.
Բարեյոյս արարեր զորդիս քո. զի տաս ի վերայ մեղաց ապաշխարութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 19։)
Բարեյոյս կամօք սխրացեալ համարձակի հարցանել։ Բարեյոյս ի վերստին դառնալն յաշխարհն հայրենի։ Բարեյո՛յս կաց առ հանդերձեալ կեանսն. (Լմբ. ստիպ.։)
Հաստատուն, բարեյոյս եւ համարձակ։ Բարեյոյս եւ համարձակ կալ յանյաղթելի զօրութիւն փրկողին. (Սկեւռ. ես.։)
Մնալ նմա արտաքոյ բարեյոյս կենացն։ Բարեյոյս եւ ուրախարար աւետիք. (Շ. յկ. ՟Ժ։ Լծ. կոչ.։)
anise, dill;
fennel;
— վայրենի or ծովային, samphire, crithmum.
• «մի տեսակ համեմային ուտելի ռանջար. տճկ. ռէզէնէ, լտ. anethum» Մտթ. իգ. 23. Վեցօր. 186. Վստկ. 91. Բժշ. Գա-ղիան. որից սամթաջուր Մանդ. էջ 210= Մանդ. սիր. 13։
• =Հմմտ. պրս. [arabic word] šibit, դւռ. šivid արաբ. ❇šibiϑϑ, ասոր. [syriac word] šəbeϑϑā որոնք բոլոր նշանակում են «սամիթ» և ան-շուշտ պատկանում են նոյն ընտանիքին։ Յիշուած ձևերի հետ նոյն են նաև ասուր. ši-be-tūm=եբր. šəbitā «anethum gra veo, lens» ըստ Muss-Arnolt. Ass. Handwb 1оов. (Կայ նաև արաբ. [arabic word] sannūt Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 309-310, նոյն նշա-նակութեամբ)։ Բայց ի՞նչ է հայերէն ձևի ծագումը, որ ո՛չ կարող է պարսկերէնից և ո՛չ էլ ասորերէնից ուղղակի փոխառեալ լի-նել։-Հիւբշ. 236։
• Lag Ges, Abhd. 82 և Arm. Stud § 1939 համեմատում է վերի բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ննխ. Ռ. Տփ. սամիթ, Ասլ. սամիթ, սամի*, Ջղ. սամիթ, սամեթ, Ղրբ. սա՛մըէթ։ (Այս բոլորը նշանակում են տճկ. թէրօղօթի, ռուս. укропъ, ֆրանս. fenouil, վն. տէրաղօ-թիկ կոչուած ընտանի համեմային բոյսը)։ Նոր բառ է սամթահոտ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Ակն. semit «սամիթ»։
Կանեփհատն, կտաւատ, փոխինդ, հատ, սամթոյ ջուր (կամ սամթաջուր). (Մանդ. ՟Գ։)
ἅνεθον anethum. իտ. aneto. (լծ. Անիսոն. զոր տեսցես). եւ μάραθρον marathrum, foeniculum. իտ. finocchio. Բանջար նրբաթել տերեւոք, անուշահոտ եւ կծուահամ, ջերմ եւ համեմիչ. է որ բարձրագոյն բուսեալ, եւ է որ ցածագոյն։ Առաջինն կոչի ռմկ. ռազիյանէ, ռէզինէ, պատեանէ, շիթ. յն. անիթօն. եւ երկրորդն՝ տուրագ օթու, տարաղ օթու, շիւրէք՝ չէօրէկ օթու. յն. մա՛ռաթրօն.
Տասանորդէք զանանուխ, եւ զսամիթ, եւ զչաման. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 23։ Տես եւ Վստկ. ՟Մ՟Ժ։ եւ Բժշկարան.։)
Անեթոն, սամիթ։ Մարաթոն, հոռոմ սամիթ. (Գաղիան.։)
Օձի աչք յորժամ ցաւիցեն, երթայ ուտէ ղումրայ, այսինքն սամիթ վայրենի, եւ ողջանայ. (Վեցօր. ՟Թ։)
edge, sharpness;
cf. Սար;
սատակել ի — սուսերի, to put to the edge of the sword.
• , ի հլ. «թուրի բերան» Բ. մկ. ե. 11. Գ. մկ. զ. 4. Ոսկ. եբր. «լեռան ծայրը» Մաշկ. որից սայրասուր «բերանը սուր» Նար. Լմբ. Շնորհ. Յայսմ. սայրադիր «սուրի ծայր» Սիր. լդ. 31. սայրուց «նաւի քի՞թը կամ կո-ղերը» Ոսկ. եփես. 871. երկսայրի ՍԳր. երեք. սայրի Վրք. հց. երեքսայր Կնիք հաւ. 315. եռասայր Մխ. երեմ. միասայրի Նեեմ. դ. 18. կրկնասայր ԱԲ։ Բառիս երկրորդ ձևն է ՍԱՅՌ, որ յիշում է ՀՀԲ «լեռան գլուխ» նշա-նակութեամբ, առանց վկայութեան. որից ձևացած են սեռ «լեռան մէջքը» Օրբել. 150 (Ելանէ ձորովդ ի վայր ի Սևաջուրդ և ի վեր ի սար վանաց ձորոյ սեռիւդ). Արձ. 1323 թ. = Վիմ. տար. 161, բնասեռ «նոյն նշ.» Օս-բել. 149, 169 (Անտի ի բլուրդ որ ի շինա-գլխիդ, և անտի ջրթափաւն յՍտերջաց գա-ւակ և բնասեռիւդ ի Վարդանայ մարգի խո-ռըն. Եւ ի հիւսիսոյ դեհաց բնասեռովն և վայր ի գետն հանդէպ Խոտոյ և Քարաձորին մեծ բնասեռովն ի սարն). որ և բնասար Օր-բել. 149 (Եւ յարևմտից կողմանէ Լորաձորդ բնասարաւդ. հմմտ. Այտնեան, Քնն. քերակ էջ 143). միասեռի «միասայրի, մի բերանով (սուր)» Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 84=Շահն. 209)։
• ՆՀԲ լծ. ծայր։ Հիւնք. սէր բառից։ Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 117 հնխ. k'ə «սրել» արմատից. հմմտ. սանս. çicā̄ti «սրում է», լտ. cos «սրոց», catus «սուր». նոյն ըձդ հյ. սուր, սանս. áçri, յն. ἂϰρις, (Ընդունում են Walde 142, Po-korny 1, 454, Petersson. Ar. u. arm Stud. 110)։ Scheftelowitz BВ 28, 284 և 29, 55 սար «բարձրութիւն» բառին արմատակից դնելով՝ կցում է պրս. գւռ. šir «դլուխ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, էջ 288 և Արիահայ բռ. 328 պրս. ser «գը-լուխ» բառից, նոյն ընդ ծայր. սար։
• ԳՒՌ.-Բառիս երկրորդ ձևը պահում են Ղրբ. սէռ, Շմ. սըռ «երկու մակարդակների միացման գիծը, ligne d'intersection, arête» օր. պատի սեռը, քարի սեռը, բայց մասնա-ւորապէս մէջքի սեռը «թիկունքի մէջտեղի ուղղահայեաց գիծը», լեռան սեռը «լեռան՝ հորիզոնի հետ միացման գիծը»։ Սրանք ցոյց են տալիս՝ որ սայր բառի բուն իմաստը պէտք է դնել ո՛չ թէ «սուր կողմ», այլ «ծայր»։
• ՓՈԽ.-Մառ, Иппoл. 65 հայերէնիր է հա-մարում վրաց. სერი սերի «լեռ», իբր այ>է ձայնափոխութեամբ։
(լծ. ծայր). ἁκμή, ἁκωκή acies στόμα os, cuspis, mucro. Սու՛ր ծադ՝ կամ բերան եւ սլաք սռոյ, եւս եւ տիգի. ... տե՛ս եւ ի բառն ՍՈՒՍԵՐ, Սայր սուսերի, կամ սուր սուսերի. ըստ յն. եւ լտ. բերան սրոյ.
Ոչ սրոյ սայր, եւ ոչ հուր բաւական է՝ ի բարկութենէն մոլութեան ոգւոցն համբերել. (Բրս. բարկ.։)
Ետուն զպարանոցս իւրեանց սայրից սուսերաց. (Ոսկ. եբր.։)
Եկն առ զքաղաքն ի սու՛ր սայր սուսերի, եւ ի տէգ նիզակի. (յն. լոկ, տիգաբուռն, կամ նիզակաւ առեալ). (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 11։)
Ի մի սայր սուսերի եւ ի մի տէգ նիզակաց (յն. լոկ, նիզակաւ). (՟Գ. Մակ. ՟Ղ. 4։)
type, model, example, pattern;
manner;
figure, image, form;
expression;
style;
impression, stamp, print, mark;
edition;
—ք կերպարանաց, feature, lineament, character;
—ք մեռելոց, phantom, ghost, shadow;
— կերպարանաց բանից, style;
այսու տպով, in this manner or way;
ի —, similar, like, conform, in the form of;
վաթսներորդ —, sixtieth edition;
բերել զ— ուրուք, իրիք, to be like, to resemble, to have likeness to;
hymen, the virginal membrane.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «կնքի նշան, օրինակ, դրոշմուածք. նմանաւ-թիւն, կերպարանք, ձև» Փիլ. իգն. Մաշկ. Նար. «նախանկար օրինակ» Ոսկ. յհ. բ. 20. «օրինակ» Եփր. դտ. էջ 334, Թգ. 359, 435. «ձև, կերպ» Եւս. պտմ. որից տպաւորել Իմ. ժգ. 13. Ել. իը. 11. Ագաթ. տպաւոր Ոսկ. յհ. ա. 26. Եփր. աւետ. 281 (տպուած դրա-մի համար). տիպար կամ տիփար «կաղա-պար» Շնորհ. յիշ. առակ. Մխ. ապար. գե-ղատիպ, գեղեցկատիպ, դժոխատիպ, թխա-տիպ, լուսատիպ, հրեշտակատիպ, ծովա-տիպ, ոսկետիպ ևն, բոլորն էլ յետին։ Նոր գրականի մէջ՝ տպածոյ «չիթ», տպածոյա-վանառ «չիթ ծախող. պասմաճի», տպել, տպարան, տպարանապետ, տպագիր, տպա-գրական, տպագրատուն, ապակետիպ, խմո-րատիպ, զնկատիպ, տողատիպ, տպարա-նական, տպաւորիչ, արտատպել, արտատը-պութիւն ևն։
• = Յն, τύπος «հարուած. 2. նզան, տիպ. 3. դրամի կնիք. 4. հետք, շաւիղ, 5. պատ-կեր. 6. գաղափար. 7. օրինակ, նախատիպ, տիպար. 8. խորհրդաւոր նշան, այլաբանու-թիւն», τυπόω «տպել, կնքել, դրոշմել», ծա գում են τύπτω «զարնել» բայից (Boisaq 991). յոյնից են նաև լտ. typus, ֆրանս. type ևն, տարածուած ամէն կողմ։-Հիւբշ. 384։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Էմին, Քե-րակ. 53 տիպար բառի մէջ -ար մասնիկ է դնում։ Müller SWAW 41, 10 յն. τὸπος։ Հիւնք. տպել հանում է թոպել բայից։
• ԳՒՌ.-Կր. տպէլ (ինչ. նշխարքի կամ բա-ղարջի վրայ), Մրղ. տըպրէլ, Սչ. դըբել «տը-պագրել», Սչ. դ'իբ'ար «զգեստի կամ ուրիշ բանի ձև, մարդու կերպարանք», Ննխ. թի-փարք «մարդու կերպարանք, ձև»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტვიუარი տվիփարի «կնիք, օրինակ»։
• , ի-ա հլ. «ոստրէ, գաղտակուր կամ նրա պատեանը» Եփր. մրգ. էջ 351-358 գործածուած 14 անգամ). նոյնը տիփ ձևով «խեցեմորթի խեցի կամ պատեան» Պիսիդ. Վեռօռ. 1103. «Զգաղտակուրսն, ւռոժամ լիւրեանց խեցեղէն տիփսն ամփոփին, ըս-տուգեալ ճարտարութեամբ բանան զնոսա»։
• ՆՀԲ այս բառը նախորդին կցելով մևևնած էր «կնիք կուսութեան», որին հետևելով ԱԲ՝ «կնիք կուսութեան և ի-գական անդամ»։ ՋԲ չունի։ Առաջին անգամ Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 123 երևան հանեց բառիս ստոյգ իմաստր։ Չիթճեան ՀԱ 1908, 37 հաւանում է այս
• մեկնութեան և բառը կցում է գւռ. տուփ «ծիրանաչիր» բառին։ Վերջին անգամ Վարդանեան ՀԱ 1911, 101-2 յունա-րէնի համեմատութեամբ ճշտում է բա-ռիս նշանակութիւնը վերի ձևով։
Խաչասփռեա՛ զձեռսդ անշարժելի, եւ սորա տպաւն զմամղէկ յամօթ արարեալ պարտիցես. (Կլիմաք.։)
որ եւ յն. դի՛բօս. τύπος typus, nota. Նշան կնքոյ. օրինակ դրոշմեալ. նմանութիւն գաղափարեալ ի սկզբնատպէ. նիշ. տեսակ. կերպ. կերպարան. ձեւ. պատկեր.
Զայսպիսի սկզբնատիպ քաջ կենացն յայտնի կերպարանս եւ տիպս ի մերում միտս գծեալ կերպարանեսցուք։ Առաջնոց անօրէնութեանց՝ կնքեալ տպօքն՝ ի բաց ծորեալք։ Երեւեալ լինին ոմանք աղօտ աղօտ կերպարանք տպաց. (Փիլ.։)
Դրոշմէ ի նմա զտիպս թագաւորական կնքոյն։ Ընդ պատուականն ոսկւոյ թագաւորական տպի յեռեալ. (Իգն.։ Սկեւռ. լմբ.։)
Զոր խորհիս (զչար կամ զբարի) թէպէտ եւ ոչ գործիցես զնա, սակայն տպովք կնքեցաւ ի միտս քո չարութիւն, եւ նկարեցաւ ի քեզ պատկեր բարեաց. (Եփր. համաբ.։ Յորմէ եւ Մաշկ.։)
Յայտնի երեւին տիպք ձեռաց նորա (այսինքն նշանք, հետք). (Ճ. ՟Ա.։)
Նկարագրեսջիք ի տիպս հոգւոց ձերոց (իհբր ի տախտակի դրոշմեալ). (Շ. թղթ.։)
ՏԻՊ. որպէս Կնքեալ ինչ. եւ Կնիք կուսութեան.
Տիպք կոնքացն յառաջ բերելով զմարգարիտն։ Ոչ կիզուն փայլատակունքն զտպացն մարմին։ Թաքեաւ իբրեւ յարգանդի ի խորշ տպի. (եւ այլն։ Եփր. աւետար.։)
ՏԻՊ. որպէս Կերպարան. նմանութիւն.
Ի հասարակածին տիպ համբուրեցաք։ Տիպ պաշտելի։ Տիպ տմարդի. (Նար.։)
Ի տիպ զգայական։ Ի տիպ ձիթենւոյ. (Շ. տաղ.։)
Մարմնոյս տիպ՝ ամենեցուն մի է, եւ նկարագիրն բաժանած բնաւիցս։ Սարկաւագն բարէ յինքեան զտիպ իմանալի զուարթնոց. (Լմբ. ժղ.։ եւ Լմբ. պտրգ.։)
Այլ պարագրեա՛ թեւովք քոյին՝ որպէս ըզտիպսըն բիբ ակին. (Յիսուս որդի.։)
ՏԻՊ. որպէս Նախագաղափար. ἁρχέτυπος.
Յորժամ ի պատկերացն փոփոխեալ դրեն (նկարիչք), բազում անգամ՝ որպէս ի դէպ է՝ ի սկզբան տպացն ի բաց նուազին. (Բրս. գորդ.։)
ՏԻՊ. որպէս Օրինակ նախանկար.
Եմուտ յիսուս ոչ ի տիպս ճշմարտութեան, այլ ի նոյն յարկինս. (Պիտառ.։)
Իսահակ տիպ պատարագելոյն յիսուսի ի խաչն. (Նախ. առակ.։)
Յորոյ տիպն ապացուցի խաբողն յակոբ ըմբռնեաց. (Նար. կուս.։)
Տիպ ուրեմն է, եւ օրինակ մեզ։ Ի տպի նկարագրէր։ Վեհագունին տիպն յովնան. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։ Շ. տաղ.։)
Ընթացս ունելով յառաջին ի գրոյն, եւ ի տուելոց բարեպաշտութեան տպացն. (Բրս. հց. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։)
Այսօր ի տիպ պատմուճանին առաջնպոյ. (Շար.։)
Մարմնոյն են ձեւք եւ տիպք՝ նստել եւ յառնելն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Այլակերպք են տիպք բանից նորա։ Իբրեւ ի տպոց բանից նոցա. (Եւս. պտմ.։)
Տիպք կերպարանաց ճշմարիտ բանից զգեցեալ ունին զհհոգւոյն իմաստս. (Իգն.։)
Որպէս տիպք բանիցն եւ զօրութիւն իմաստիցն յայտնէ. (Նախ. երեմ.։)
dayast. —, day-time;
— եւ գիշեր, nyctemeron;
ի տուէ or ի տունջեան, during the day, by day, in the day-time;
ի լուսապայծառ or ի լոյս տունջեան, in broad day light;
ընդ —ն ողջոյն, all day long;
ի տուէ եւ ի գիշերի, զ— եւ զգիշեր, day and night, night and day;
չեւ խոնարհեալ տունջեան, before the end of the day, before nightfall;
արփիաճաճանչ —, fine day, fine weather;
ի տունջենիս յայսմիկ, this day, today;
cf. Օր.
• (հոլովւում է տունջեան, տունջենի, ի տուէ կամ ի տունջենէ, տունջեամբ կամ տուով ևն) «ցերեկ, օրուայ լոյս մասը» ՍԳր. Վեցօր. որից տուրնջեան (իբրև ուղղական) «առաւոտ» Վեզօր. տունջենական Փիլ. Շիր. տունջենային Յհ. կթ. Տօնակ. Լմբ. տունջե-ամբ «ցերեկով» Կոչ. 168. երկտիւ Ոսկ. Կո-ղոս. մշտատիւ Նար. խչ. յարատիւ Ճառընտ։ գիշերատիւ Լմբ. մատ. 74։-Բառիս հոլով-ման մասին տե՛ս Meillet MSL 18, 239։ Հմմտ. նաև տի։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. diu-«օր» բա-ռից. հմմտ. սանս. divā «ի տուէ», divēdivε «օր աւուր, օր ըստ օրէ», divasa-«օր, ցե-րեկ», հինդ. divus «օր», գնչ. dives, gi-ves «օր», յն. εύ-δῖος «լաւ եղանակ, լաւ ոէ պայծառ օր», լտ. diū «ի տուէ», dies «օր», ռում. di «օր», հիռլ. in-diu «այսօր», կիմր. diw, dyw «օր»։ Այս բոլորի նախնական պարզ արմատն է *dei-«փայլիլ, լուսաւո-ցել» (հմմտ. յն. δέατοι «երևիլ», սանս. dī-, adīdet «երևիլ, ցոլալ», dfvyati «լուսաւորել» ևն), որ աճել է -eu-, -en-աճականնեռոմ։ Առաջինից ստանում ենք հնխ. deieno-«լու-սաւոր», deiuos «Աստուած, երկինք», dlēus «երկինք, օր», diu-«օր», որոնց ժառանզ-ներն են սանս. dyāúš «երկինք, օր», divyá-«երկնային», dēvá-«Աստուած», զնդ. dasyo «դև», յն. Zεύς, Ἀιός, լտ. Deus «Աստուած», dīvī «աստուածներ», divus «աստուածա-յին», լիթ. dèvas, լեթթ. dèws, հպրուս. de-ϊws, հիսլ. tīvar, հիռլ. dia, կիմր. duiu, կորն. duy, բրրտ. doué «Աստուած», ինչ-պէս և վերոյիշեալ «տիւ» նշանակող բառե-որ։ (Բալթեան խմբից փոխառութիւն է ֆինն, taivas «երկինք»)։ Երկրորդից (-en-աճա-կանով) ունինք հսլ. dīni, լեհ. dzieή, ռաս. neнь. լիթ. diena, լեթթ. diena, հպրուս. deinan, սանս. dina «օր» և լտ. nundinae «ինը օրը մէկ եղած շուկայ» (իբր հնխ. delen-)։ Հայերէնի մէջ բնիկ է տիւ, իսկ իրանեանից փոխառութեամբ ունինք դև, ինչպէս նաև դէտ, դիտել (Walde 230 232 Pokorny 1, 772-4. Berneker 203, 254, Boisacq 189, 293, 308, տե՛ս նաև Ernout-Meillet 259, Meillet BSL л 81, էջ 126)։-Հիւբշ. 498։
• Klaproth, Asia pol. 105 աֆղան. uras և ւտ. dies «օր»։ ՆՀԲ լտ. dies «օր»։ Սանս. և այլ ձևերի հետ են հա-մեմատում Peterm. 21. 33, Windisch. 12. Lag Urgesch. 499, Muller SWAW 38, 572. Justi, Zendsp. 156, Տէրվ. Altarm. 68, էմին, Հայ. հեթ. կր. (թրգմ. Յոյս 1875, 348), Հիւբշ. KZ 23, 18 ևն։ Մորթման ZDMG 31, 413 բևեռ. Tiasba աստուծոյ հետ, որ մեկնում է «Չի աւուրց»։ Հիւնք. սանս. տէվա և զնդ. տայիվա։ Bugge, Lуk Stud. 1, 56 լիւկ. tivi «քահանայ» բառն էլ է ա-ւելացնում։ Մառ, Լազ. քեր. 189 լազ. տիղուչա «դժբախտ» բառը ուզում է մեկնել հյ. տի «օր» + լազ. ուչա «սև»։ Պատահաևան նմանութիւն ունին վրաց. տղե, ինգ. դիեյ, չէչէն. դէ ևն հոմանիշ-ներըս
ἠμέρα dies. Ցերեկ. մասնտ աւուր յայգուէ ցերեկոյ լուսաւորեալ յարեգակնէ. (իսկ լտ. տիէս, է տիւ, եւ օրն ողջոյն զցայգ եւ զցերեկ. որպէս եւ յն. իմէռա. եւ եբր. եօմ. այլ թ. տիւըն ասի՝ կիւնտիւղ. ցորեկ. եւ օրն՝ կիւն ).
Կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւ զխաւարն կոչեաց գիշեր։ Մեկնել ի մէջ տուընջեան եւ ի մէջ գիշերոյ։ Զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր։ Ի տուէ եւ ի գիշերի։ Զտիւ եւ զգիշեր։ Ի տուընջենէ մինչեւ ի գիշեր։ Եթէ ոք գնայ ի տուընջեան, ոչ գայթագղի։ Տիւք եւ գիշերք.եւ այլն։
Մինչչեւ լեալ էր լոյսն աշխարհի, ո՛չ գիշեր էր, այլ՝ խաւար. իսկ յետ երեւելոյ լուսոյն՝ եկն նախ անուն տուընջեանն, եւ ապա յետոյ եւ խաւարն գիշեր կոչեցաւ. (Վեցօր. ՟Բ։)
Տեւումն լուսոյն ի վերին կիսագունդն տիւ է. տիւն միշտ տիւ է՝ ուր երթայ արեգակն. (Վրդն. դան.։)
Տըւով եւ գիշերով աւարտելով։ Վայելչական տուընջեամբս։ Ի տուընջեանս կամ ի տուընջենիս յայսմիկ, եւ յամենայն ժամանակի։ Յայսմ աւուր կենացս միայն լիցի աշխատել տուընջեամբս. (Ժմ.։ Խոսր.։)
Դու տուընջեան քաջամարտիկ ես, եւ ես գիշերոյ։ Որդիս լուսոյ, որդիս տուընջենի արդարութեան. (Մխ. առակ.։ Վրք. սեղբ.։)
Ընդ երեկս ծագեաց արեգակնն, որպէս զի եղիցին երկու տիւք ի միում աւուր՝ սահմանաւ խաւարին որ եղաւ ի միջի. (Մեկն. ղկ.։)
infant, baby, child;
stripling, youth, lad;
simple-minded, innocent;
novice, ignorant;
— մանուկ, little child.
• . ո հլ, (յետնաբար նաև ի հլ.) «փոքր մանուկ, երախայ. 2. մատաղատի. 3. պատանեակ» ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. Եղիշ. «պարզամիտ, տգէտ» Մեկն. ղկ. Լմբ. պտրգ. Արևելեան գրականում բառս յատուկ է մի-այն արական սեռին, բայց մեր արևմտեան գրականում, ինչպէս և գրաբարում և միջին հայերէնում թէ՛ արական և թէ՛ իգական սե-ռին. հմմտ. Տայր Աննա ստինս տղային և անուանեաց զնա Մարիամ. Եւ առեալ Ան-նա զտղայն Մարիամ (Յայսմ. սեպտ. 8). Ողորմիմ մօրն իմում և քեռն իմում, զի տր-ղայ է (Վրք. հց. ա. 114). Տղայ աղջիկ (այն է «փոքր աղջիկ» Վրք. և վկ. Բ. 422-3). եւ ունէր ի նմանէ դուստր մի տղայ (իմա փոքրիկ) Ռիթայ անուն (Սմբ. պտմ. 116), որոնց համեմատ են գալիս նաև տղայաթաղ, տղացկան, տղաբերք, որոնք անշուշտ միայն արու տղաների համար չեն, այլ և աղջիկնե-րի։ Այս բառից են տղայաբարոյ Ոսկ. ա Թես. տոալագոյն Կոչ. տղայահանճար Բուզ. տղայակոտոր Իմ. ժա. 8. տղայանալ Ա. կոր. ժդ. 20. Եփր. ծն. տղա(յայհասակ Անկ. գիրք նոր կտ. 143, 145, 312. տղայիկ Բուզ. 219. տղարուք (չունի ԱԲ) «որդու ծննդեան տօնը» Տաթև. հարց. 321։
• = Ասոր. [arabic word] talyā, [arabic word] təlē «տղայ, աատանեակ». բնիկ սեմական բար. հմմտ. եբր. [hebrew word] tā̄le «մատղաշ գառ», արամ. taliā «տղայ, գառնուկ», [syriac word] talīϑā «աղ-ջիկ, տալիթայ», սաբ. [hebrew word] tli «գառ», ա-րաբ. ❇ talā «գառն, ուլ, եղնիկի ձագը», [arabic word] talay «փոքրիկ գառ կամ ուլիկ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 865), ն. արաբ. tully «արու գառ». եթովպ. talū «այծ» (տե՛ս նաև տալիթայ)։-Հիւբշ. 317։
• Ուղիղ մեկնեց նախ La Croze, ըստ Lag. Arm. Stud. § 2229, որից յետոյ նոյնը Müller SWAW 41, 13 և Spiegel Bvs 4, 462։ Canini, Et. étym. I86 եբր. tula, սանտ. tala։ Հիւնք. կտղանք բառից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 78 լիւկ. tidei և ետր. clan «որդի» հայերէնի հետ միասին փոխառութիւն է դնում ասորա-կանից։ Գազանճեան, Տարեց. Պապիկե-անի 1905, էջ 125 և Արև. մամ. 1907, 934-5 տճկ. չաղա «մանուկ»։-Տղաց-կան բառի ստուգաբանութեան մասին խօսում է Գ. Անդրէասեան, Արևելք 1898 հոկտ. 19 և մեկնում է «տղայառու + ական»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տղա, Ակն. Ասլ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. դղա, Խրբ. Տիգ. դղm, Ագլ. տղօ, Սվեդ. դղօ, Հճ. դօղ», Զթ. դօղօ, դօղո, Հմշ. (ըստ Մառ Зan. Koл. Bocт. I) դաղա։ Նոր բառեր են տղամարդ, անտղայ, անտղամարդ, տղաբերք, տղաթոր, տղակութիւն, տղակուց, տղահայր, տղաղջիկ, տղաճուտ, տղամայր, տղայրուք, տղատէր, տղատուն, տղեկ, տղութ, տղեկութ, տղով, տղովանալ, տղացկան։ (Վերջին ձևն ունի նաև Առաք. պտմ. 467. կազմուած է -ցկան մասնիկով. հմմտ. մուրացկան, գնացկան, ուրացկան, ուտեցկան, դիմացկան՝ ըստ Աճառ. Աոռտ. 1910, 178. աւելի հին են Յայսմ. փետր. 14 և Մխ. բժշ. 121, երկուսն էլ գրուած դղացկան, ուր յայտնի չէ թէ ին-չո՞ւ համար է դ)։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. dəγa «տղայ, մանչ» (Բիւր. 1898, 627), քրդ. [arabic word] təγa «հայի տղայ» (Justi, Dict. Kurde 101), տղաէ ֆլա «հայի տղայ» (Հորիզոն 1914 դեկտ՛՛ 28), չէրքէզ. tγa «երիտասարդ», tγaγəbso «երիտասարդութիւն» (L. Loewe, A dictio-nary of the circassian language 1854), դիդօ և ունցօ taqui «տղայ». գւռ. ատա, ա-րա ձևից է փոխառեալ ուտ. ara «այ տղայ, ատած։
νήπιος, βρέφος, παιδάριον, παῖς, νέος, νεώτερος infans, parvulus, puer, puerulus, juvenis. Մանուկ փոքր. երախայ. ստղմն. մատաղ տիօք.
Ի տղայոց մինչեւ ցստնդիացն։ Իբրեւ զտղայս՝ որ ոչ տեսին զլոյս։ Փափկացուսցէ զմարմին նորա իբրեւ զտղայոյ։ Ժողովեցէ՛ք զտղայս ստնդիացս։ Ծերք եւ տղայք.եւ այլն։
Տղայոցն անմեղաց ընդէ՞ր տիրիցեն դեւքն. (Եզնիկ.։)
Մինչդեռ տղայք էին նոքա երկոքինն, արժանի եղեն լինել եպիսկոպոսք. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 30։)
ՏՂԱՅ. ա. νεογνός, νεώτερος junior, parvulus. եւ այլն. Տհաս տիօք. մատաղ. կրտսեր. տխմար. փոքրիկ.
Տղայ էր իսրայէլ. եւ ես սիրեցիզնա։ Ի վերայ մանկան միոյ տղայոյ։ Ի տղայ մանկանցն բերանոյ զստինսն ի բաց կորզէին։ Ի բերանոյ մանկանց տղայոց. եւ այլն։
Զանլինելի զլոյսն առաջի դնէր իբրեւ տղայ մանկան։ Մանկան տղայի։ (Եղիշ.։ ՟Բ։ Գանձ.։)
Պօղոս տղայն յառաքեալսն՝ ծերունական հանճարով ուսուցանէ. (Տօնակ.։)
Տղայ մտաց է ոչ մերձաւորօքն ամփոփել, այլ անյայտ յուսովք յորդորիլ ի յայտնի վնասս. (Բրս. վաշխ.։)
Տղայ եւ մատղաշ ծառեր. (Ոսկիփոր.։)
Ամենեքին՝ որ կատարեալ միտս ունին՝ տղայք են առ չարութիւնն. (Մեկն. ղկ.։)
Յայտնեցաւ առաքելոցն տղայոց։ Տղայք գոլով արհեստի բանարարութեան։ Տղայ գոլով աստուածային իմաստիցն. (Լմբ. պտրգ.։)
inconvenience, discomfort, displeasure, vexation, pain, trouble, grief, affliction, sorrow, suffering, torment, tribulation;
—ք ամպրոպաց, tempest, foul weather;
— դառնութեան, bitter grief, desolation;
դժնդակ —ք, great hardships, misfortunes;
ի վշտէն, առ վշտի, առ վշտի վտանգին, through affliction, tribulation or grief;
—ս հասուցանել, to grieve, to pain, to concern, to distress, to cause sorrow, to afflict, to vex;
ի —ս մտանել, to grieve at, to be pained at, to take to heart, to sorrow for, to be afflicted;
— է ինձ, I am greatly concerned at, it is with pain that I;
բազում —ք ի վշտաց հասանէին ազգին, many disasters successively fell on the nation;
ամենայն փափկութիւն հայոց եհաս ի —ս վտանգի, all the pleasures of the Armenians were changed for extreme dangers;
ի վշտի մաշեն զանձինս, they consume themselves with mourning;
չիք ինչ հեշտի առանց վշտի, no joy without alloy.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ցաւ, նեղութիւն, տառապանք» ՍԳր. Ոսկ. ևս. և եբր. Եւս. քր. որից վշտանալ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հյ. ես. և եբր. վշտացուցանել Ծն. լա. 50. Ա. մկ. է. 7. Ոսկ. մ. ա. 22. վըշ-տագին ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. վշտածին Եփր. ծն. վշտակեաց Ոսկ. փիլիպ. Ագաթ. Կորիւն. վշտամբեր Ոսկ. մ. ա. 10. վօռա-տես Ա. թգ. իբ. 2. անվիշտ Սիր. խա. 2. ան-վշտական Ոսկ. ես. չվշտասէր Եւս. քր. բազ-մավիշտ Ոսկ. լս. նմանավիշտ Իմ. ե. 3։
• = Պհլ. *višt, հպրս. *višti-ձևից. սրանք աւանռուած չեն, բայց նոյներն է հաստա-տում սանս. višti-«նեղութիւն, տարապար-հակ աշխատանք ևն»։ (Böhtlingk, Sans. Wort. 6, 1261 այս բառը գիտէ [other alphabet] visti «տարապարհակ աշխատութիւն» իմաստով և հանում է ❇l vis «անել, գործել, ծառա-յել, բռնադատուիլ» արմատից)։-Հիւբշ. էջ 247 և 515։
• ՆՀԲ «հակառակն ձայնիս հեշտ»։ Las. Btro bktr. Lex. 68 զնդ. tbiš-արմա-տից՝ իբր *tbisti>վիշտ։ Մերժում է ին-քը Lag. Arm. Stud. § 2147։ Հիւր». 212 կցում է զնդ. dvaešah-«թշնամու-թիւն, չարութիւն»=tbaesah->պհլ. beš «ցաւ»? բառին և ենթադրում է վիշտ< զնդ. *dvisti-։ Müller. WZKM 6, 268 տալիս է վերի մեկնութիւնը, որին աւելի համամիտ է Հիւբշ. 247 և 515։ Հիւնք. շուայտ բառից։
• ԳՒՌ.-Արմատը կորած է. կան միայն վըշ-տանալ Ախց., վշտմնի Ակն. «սրդողած, նե-ղացած, խռոված» ձևերը։
ὁδύνη dolor κίνδυνος periculum, discrimen συμφορά calamitas τιμορία vexatio πόνος labor πάσχειν patiri, passio եւ այլն. Հակառակն ձայնիս Հեշտ։ Խիստ ինչ անցք. խոշտանգանք. տառապանք. նեղութիւն. ցաւ. վտանգ. տագնապ. կիրք. աղէտք. ճիգն. երկունք.
Ընդ հանել ոգւոյն՝ կոչեաց զանուն նորա որդի վշտաց իմոց։ Մոռացոյց ինձ աստուած զամենայն զվիշտս իմ, եւ զամենայն վիշտս հօր իմոյ։ Վիշտք դժոխոց պաշարեցին կամ գտին զիս։ Առ վշտի բռնութեան ծառայէին։ Առ վշտին ոչ բանայ զբերան իւր։ Վիշտս ի գետոց, վիշտս յաւազակաց եւ այլն։ Ի մեծամեծ վշտացս ապրեալքս յաստուծոյ։ Ոչ թեթեւ վիշտ պատերազմի.եւ այլն։
Վասն տրտմութեանս հասանելոյ ի վշտի էի. (Զենոբ.։)
Առ վշտի դիմաց գալ (անառակ որդին) ... թէպէտեւ առ վշտի եւ առ կարիս դիմիցեմք առ նա. (Ոսկ. ես.։)
Վիշտքն անցանեն, բայց աւետիք երանութեան կան մնան միշտ։ Ժամանակեան վշտօքս զանժամանակեան երանութիւնսն ժառանգեսցուք։ Ամենայն փափկութիւն հայոց եհաս ի վիշտս վտանգի։ Առ վշտի վտանգին։ Միշտ ի վշտի մաշեն զանձինս իւրեանց. (Յճխ.։ Եղիշ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։)
Եւ անտի բազում վիշտք ի վշտաց հասանէին ազգին հրէից։ Անտանելի վշտով լցեալ։ Ցաւեցուցանօղ վշտաւ դատէ միշտ (խիղճ մտաց)։ Բազում վշտիւք պարտ է մեզ մտանել յարքայութիւն աստուծոյ. (Եւս. քր. ՟Բ։ Ճ. ՟Ա.։ Տօնակ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Ո՞վ ոք գոնէ սակաւ ինչ մասն զայսպիսի վիշտս վշտացաւ. (Ոսկ. եբր.։)
oubliette, dungeon of death;
խոր —, deep dungeon, profound gulf, bottomless pit.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն սեռ. ի) «գուբ, խոր փոս, ցամաք հոր» Ագաթ. Սեբեր. Եղիշ. «գետնափոր բանտ, զնդան» Ել. ժբ. 29. որից վիրապընկէց ԱԲ։
• Էմին, Истор. Bарданa, էջ 63 պրն. bi բացասականով āb «ջուր» բառից, որով վիրապ «անջուր (փոս)»։ Հիւնք։ Վեսուվ լեռան անունից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 72 պհլ. vir-i-āp «հոր ջրոյ, ջրհոր». տես և վիհ։ Պազիլ, Աւե-տաբեր 1914, 641 պարսկերէնից է դը-նում վիրապ «վարի ջուր», ինչպէս կայ պրս. վիրօ «ջրամբար իջնող աստիճան-ները»։ Մառ, Oтцeтъ aнiиcкого музея, 1917, էջ 39 հանում է վիրհ >վիհ բա-ռից՝ -ap յոգնակերտ մասնիկով։
• ԳՒՌ.-Ոճով ասւում է Պլ. խօր-վիրաբ «արևից զուրկ՝ մութ տեղ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვვირაბი գվիրաբի «ծակ, փոս, լեռան վրայ նեղ ճամբայ» (Brosset īAs 1834 372). մինգր. ტვირაბი գվիրա-բի «քարայր» (Kнпաидзе, Гpaм. мингр. яз. 1914, էջ 216)։
λάκκος fovea, puteus. Հոր. ջրհոր ցամաք. գուբ. պիիր, գույու, գանլը գույու, որ է գուբ մահապարտաց.
Մինչեւ յանդրանիկ գերւոյն, որ կայր ի վիրապի. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 29։)
Իջուցանել զնա ի վիրապն ներքին։ Ի բանտի ի խոր վիրապին. (Ագաթ.։)
Ընկեցեալ զնա ի վիրապ մի, եւ ընկալցի զմահ թշուառութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի գբր անգիտութեան կապեալ կայիք, ի կռապաշտութեան վիրապի. (Սեբեր. ՟Գ։)
witness, testifier;
voucher;
martyr;
աստուած ինձ —, God is my witness;
— լինել, to be a witness of, the witnesses of, to be admitted as evidence;
— կոչել, to summon as witness;
to invoke or call on to witness;
— առնուլ, to take to witness.
• , ի հլ. «վկայ. 2. նահատակ» ՍԳր. որից վկայել «վկայութիւն տալ. 2. նահա-տակուիլ» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եւս. քր. և պտմ. վկայակից Կիւրղ. ծն. վկայանոց Բուզ. վկա-յարան Եղիշ. վկայութիւն ՍԳր. Եւս. քր. Կոչ. վկայօրէն Ագաթ. նախավկայ Ագաթ. Բուզ. համավկայ Եւս. քր. ինքնավկայ Եփր. են. 85. վկայաբանական, վկայագիր, վկայա-թուղթ, վկայեալ (նոր բառեր) ևն։-Բառիս երկրորդ «նահատակ» նշանակութիւնը ձևա-ցած է թարգմանաբար յն. μάρτυς(կամ ասոր. ❇ sahdā) բառից, որ նշանակում է «վկայ. 2. նահատակ». այսպէս են նաև ւտ. testis, վրաց. მოწამე մոծամե, արաբ. [arabic word] šahīd։
• = Պհլ. *vīkay բառից, որ չէ աւանդւած, բայց նոյնն է հաստատում զնդ. [arabic word] vīkaya-«վկայ». (ծագում է kay-արմատից vī-մասնիկով,. որ է «բաժանել, անջատել, որոշել» ըստ Bartholomae, Altir. Wört. 441, 1436)։-Հիւբշ. 248։
• ՆՀԲ «որ ի վէճ կամ ի վէգ ի վերայ գայ ի պէտս ստուգութեան իրացն»։ Spiegel, Huzw. Gram. 164, 190 պրս. guvāh հոմանիշից, որ մերժում է Lag. Arm Stud. § 2151. բայց նոյնը կըրկ-նում է Muller WZKM 5, 263, 8, 354-5, որ և ընդունում է Horn, Grdr. § 940։ Հիւբշ. IF 4 (1894), 119 և Pers. St. էջ 159, 161 ցոյց տուաւ որ պրս. օ [arabic word] guvāh<պհլ. [other alphabet] 9 (gukās<զնդ. *vi-kāsa «վկայ» պիտի տար հյ. *վկաս, *վկահ (հմմտ. վնաս) և ո՛չ թէ վկայ. ուստև մերժելով այն, տուաւ վերի մեկ-նութիւնը։ Հիւնք. քուեայ կամ վէգ բա-ռից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ. 10 վ+կայ։ Նոյնը նաև Ադամեան, Բիւզ. 1914 յուլ. 29։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Տփ. վկա, Ալշ. Ասլ. Երև. Մշ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. վգա, Ննխ. վգա, ուգա, Ագլ. վկօ, Զթ. վօգօ, վօգո։
μάρτυς testis. եւ բայիւ μαρτυρέω, -έομαι testor, testificor. Որ ի վէճ կամ ի վէգ ի վերայ գայ ի պէտս ստուգութեան իրացն. այն՝ որ ընդ մէջ մտանէ դատի ի հաստատութիւն իրաց իբրեւ ականատես եւ ականջալուր. դաւանօղ ճշմարտութեան՝ դնելով եւ զանձն ի մահ. յն. ձայնիւ. մարտիրոս. տանըգ, շահատ, շէհիտ, կիւվահ.
Աստուած լիցի վկայ ընդ իս եւ ընդ քեզ։ Եղիցի վկայ կարկառս, եւ վկայ արձանս։ Ի բերանոյ երկուց վկայից։ Վկայ անիրաւ։ Զի՞նչ եւս պիտոյ են մեզ վկայք.եւ այլն։
Եւ դուք էք վկայք այսոցիկ։ ԵՂիջիք ինձ վկայք։ Վկայ յարութեան նորա լինել։ Արիւն ստեփանոսի վկային քո։ Անթիպաս վկայ իմ հաւատարիմ. եւ այլն։
sentence, award, judgment, decree, decision, act, ordinance;
sentence, maxim;
decisive, peremptory;
— բանիւք, with a peremptory voice;
— հատանել, առնել, բերել, ի վերայ ածել, դնել, տալ, to issue a warrant or writ, to sentence, to adjudge, to judge, to declare, to pronounce, to ordain, to condemn;
to deliberate, to decide, to resolve, to decree;
to enact, to order;
— մահու հատանել, ի վերայ դնել, to sentence to death, to sign a deathwarrant.
• (ի-ա, ռ հլ. ըստ ՆՀԲ, կայ նաև ռեռ. վճռան Յհ. կթ. 133) «հրաման, դատա-րանի որոշում, դատակնիք» ՍԳր. Եւս. պտմ. Կոչ. Սեբեր. որից վճիռ հատանել Ոսկ. մ. բ. 11. Կոչ. վնռական Եզն. վճռել Նար. վճռա-ձևապէս Խոսրովիկ. դատավնիռ Ագաթ. Եփր. պհ. արձակավճիռ Կոչ. 250. նախավճռել Նար. նոր բառեր են վճռաբեկ, վճռապէս, վճռականապէս, վճռականօրէն, անվճռելի, անվճռական ևն։ Գրուած է նաև վճիռ Վրդ. առ. 127. իսկ Բառ. երեմ. էջ 302 վճիռք բառին իբրև բացատրութիւն դնում է վճուրք, որից երևում է թէ այն ժամանակ ժողովըր-դական մի ձև էր։
• -Պհլ. ❇ vičir «վճիռ, որոշում, դա-տաատան». vičirkar «վճռաբեկ, դատաւոր», զնդ. ❇ vīčira-«որոշիչ», պրս. vačar կամ vačur «վճիռ, ֆէթվա», ❇ vacurgar «վճռատու, միւֆթի՝ որ պատաս-խանի գրեալ օրինական հարցուածոց՝ վճիռ տայ», սոգդ. wičárt «վճիռ»։ Մագում են իրան. kay-«բաժանել, ընտրել, որոշել» ար-մատեո՝ vi-մասնիկով. հմմտ. զնդ. činvanl-«որոշող», սանս. ni-Cirá-«ուշադիր», տե՛ս նաև վկայ (Bartholomae, Altir. Wörtb 1438)։ Նոյն բառի նոր ձևն է պրս. [arabic word] gizīr, gizir «գզիր, գիւղապետ» և իրանեանից փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] vazir «վէզիր, եպարքոս» (պրս. «գիտնական»), որից էլ սպան. alvazil, ulgūacil «ոստիկան ևն» (Horn 1084)։-Հիւբշ. 248։
• նախ ԳԴ պրս. վէչէր, վէչիւր ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. վէճ, վճար ևն։ Եւրոպա 1850, 15 պրս. վէչիւր։ Lag. Urgesch. 481 սանս. vičar, որից նաև արառ. ϰո-zīr։ Ուղիղ մեկնութիւնն ունի վերի ձևով նախ Spiegel, Huzw. Gram. 188-189։ Նոյնը նաև Litter. 156, Comm. 2, 210, Mü̈ller SWAW 38, 579, Justi, Zendsp. 278։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 22 ընդու-նում է միայն զնդ. vīčira, իսկ Arm. Stud. § 2155 պրս. včr, vjr ձևը ապա. հովապէս čar արմատից դնելով՝ բաժա-նում է վճիռ բառից։ Հիւնք. պրս. վէ-ջիւր։
ἁπόκριμα, ἁπόφασις , ψῆφος, ψήφισμα, χρηματισμός եւ այլն. sententia, enunciatio, decretum, responsum πέρας terminus ἁπόλυσις dissolutio ὐπομνήματα monumenta. (գրի եւ ՎՃԻՌ. լծ. վէճ, վճար, եւ այլն). Վճարումն վիճի կամ դատից ոճրի. որոշումն դատաւորի եւ թագաւորի. դատակնիք. հրաման. պատգամ. սահման. օրէնք.
Անձամբ յանձինս զվճիռ մահու ընկալաք։ Ամենայն հակառակութեան նոցա վճիռ (այսինքն վճար) ի հաստատութիւն՝ երդումն է։ Գտին զվճիռ արձակելոյն իւրեանց. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 9։ Եբր. ՟Զ. 16։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 29։)
Դատակնիք վճռիս այսորիկ։ Վճռաւ դատապարտութեան դատեսցի։ Արտասահմանեալ ի դրախտէ անտի աստուածային վճռաւ։ Ընդհանուր ամենայն քրիստոնէից հալածանս հասանէր ամպարիշտ վճռաւ (յն. գրով). (Եղիշ. ՟Ը։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Նիւս. թէոդոր.։)
Ահա գրեալ է ի վճիռս վկայից։ Է դարձեալ ի վճիռսն՝ որ միանգամ վկայեցին (ըստ յն. ի յիշատակարանս) (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
Ցանկ շնչական՝ սատակման վճիռ։ Միջոց պայմանի վճռին վրիժուց. (Նար. մծբ. եւ Նար. խչ.։)
Վասն համառօտ վճռի դատաստանի մարգարէին։ Յառաքելական վճիռն յաղթութիւն բարձեալ բերէ. (Կոչ. ՟Բ։ Սեբեր. ՟Է։)
Եօթանասուն ամ մնալոց էին անդէն ըստ վճռին, որ է ժամանակ կենաց մարդոյ, ի դաւթայ ասացեալն. (Վրդն. դան.։)
Ճանաչել ի վճռէն տեառն։ Զտեառն զվճիռ։ Յիշելով զաստուծոյ վճիռն, զոր ասաց ի ձեռն մարգարէին. (Բրս. հց.։)
Յետ վճռոյ դատաւորին. (Շար.։)
Ետ զնա վանացն՝ վճռաւ. մուրհակաւ կամ կտակաւ. (Մամիկ.։)
ՎՃԻՌ ՀԱՏԱՆԵԼ, Ի ՎԵՐԱՅ ԱԾԵԼ, ԴՆԵԼ, ՏԱԼ եւ այլն. որպէս ռմկ. վճռել. ἁποφαίνομαι, ἁποκρίνομαι pronuncio, decerno, sententiam dico եւ այլն.
Յաղագս որոց ենն վճիռ հատանելոց (դատաւորք)։ Զտասն բանս կամ զօրէնս վճիռ եհատ՝ լոկ հրամանօք եւ հրաժարութեամբք։ Ոչ վճիռ հատանելով ի վերայ՝ պատմեմք։ Հատաւ վճիռ մահու ի վերայ նորա։ Մի՛ հատաներ ի վերայ իմ զվճիռ անմահ մահուն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Նիւս. կազմ.։ Եղիշ. է։ Բենիկ.։)
Վճիռ ածէ թագաւորին։ Զվճիռ մահու ի վերայ եդեալ. (Լմբ. պտրգ.։ Շար.։)
Ո՞րչափ եւս առաւել յայսմ վայրի վճիռ հատուցման եդեալ լինէր ի վերայ. (Եփր. համաբ.։)
Յիսուս Քրիստոս ինքնին է, որ ետ զվճիռ դատաստանիդ։ Առ իւրաքանչիւր բանիցն (իրաց) դէպ եւ դէպ զվճիռ դատաստանին մատուցանել. (Կոչ. ՟Գ. եւ ՟Բ։)
ՎՃԻՌ. ա. Վճռական կամ վճարօղ. ազդոյ. գործունեայ.
Վճիռ եւ հատու բանիւ սրբոց առաքելոցն ընկեցեալ ի խոնարհ (սիմոն մոգն)՝ եղեւ յերիս մասունս. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Տօնակ.։)
clear, pure, clean;
— ջուր, limpid, crystal, pellucid water.
• «մաքուր, յստակ, պարզ» Փիլ. Պղատ. օրին. Շիր. Յհ. կթ. Մագ. որից վըճ-տական Մագ. գրուած է վիճիտ, վճուտ Բառ. երեմ. էջ 301-302։
• = Կարո՞դ է լինել պհլ. [other alphabet] i vičan «ընտրել», [other alphabet] ) գ1 vičitak «ընտիր»> պրս. [arabic word] guzidan «ընտրել», օ [arabic word] guzida «ընտրեալ» բառից փոխառեալ։-Հիւբշ. էջ 248)
• ԳԴ պրս. օ [arabic word] vεža, օ ︎ avēža «վճիտ, անապակ» բառերից։ ՆՀԲ «իբրև վիժեալ և հոսեալ անխառն. պրս. վիժ, վիյժէ, վէճէգ, վազըգ»։ Lag. Btrg. bktr Lex 22 աոս. guzīd ձևի հետ, որ դնում է vi-մասնիկով či-արմատից։ Հիւնք. պրս. վիյժէ, վիյժ։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, ծան. 130 պհլ. ավիզակ, ավի-ժակ, պրս. վիժէ «վճիտ»։
καθαρός purus, nitidus, serenus, clarus, merus, sincerior. (Իբրու վիժեալ եւ հոսեալ անխառն. պ. վիժ, վիյժէ, վէճէգ, վազըգ ). այսինքն Ականակիտ. մաքուր. զուտ. պարզ. յստակ. սատակ. պայծառ. ջինջ. սուրբ. անաղօտ.
Ջուր վճիտ եւ մաքուր եւ ականակիտ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ջուրդ ոչ է այնպէս վճիտ՝ սուրբ՝ մաքուր, մինչ զի ոչ ունիցի կցորդութիւն հողմոյ եւ կամ երկրի։ Պարզ եւ վճիտ մաքուր լոյս։ Անապակ եւ վճիտ առաքինութեամբ փայլիլ։ Ականակիտք եւ վճիտք միտք. (Փիլ.։)
Լուսինն վճիտ երեւեսցի։ Ջահաւորէ վճիտ եւ մաքուր լուսով։ Վճիտ իմն միտս։ Մաքրագոյնս եւ վճիտս խոկան յարմարել. (Շիր.։ Խոր. վրդվռ.։ Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ա։)
Եւ զհոգւոյ աչըս վըճիտ եւ հրաշազան՝ տու՛ք լծակից մարմնոյ աչացըս տեսութեան. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Արտասուքն զհոգւոյն աչս վճիտ ներգործէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Քաղաքայինք զբօսանք ժխորեն զանապատին վճիտ տեսութիւնս. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Նայիցի ոք ընդ վճիտ ճառագայթս արեգական. (Ի գիրս խոսր.։)
wrong, prejudice, injury, detriment;
damage, harm, hurt, loss, grievance;
ill, fault, sin, injustice, mischief;
հասուցանել, տալ, գործել, cf. Վնասեմ;
—ուք վաճառել, to sell at a loss;
ի — ուրուք, at the peril, at the loss, at the detriment, at the expense of a person;
ոչ մեծ ինչ է —ն, there is no great harm done;
ի — իւր շրջեցաւ իրն, the affair turned out to his disadvantage;
էր գիր —ու նորա գրեալ, his accusation was written above;
զի՞նչ — է իմ, what fault have I ?
— է քեզ գինին, wine is bad for your health;
որ — գործէ նոյն եւ հատուսցէ, he that does the damage must answer for it.
• , ու, ի, հլ. «զեան, զեն. 2. տու-գանք. 3. յանցանք, մեղք, չարիք» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 19 և ես. Եզն. որից վնասել ՍԳր. վնա-սակար «չար, յանցաւոր» ՍԳր. Եզն. վնա-սապարտ Գ. թագ. ա. 21. վնասասէր Առակ.
βλαβή noxa, damnum, detrimentum, pernicies ζημία mulcta, poena. (Վնաս՝ նոյն ընդ Վզեան. յորոց եթէ ի բաց դիցի տառդ վ, լինին՝ նաս. որպէս լտ. եւ թ. նօդսա, նօ՛քսան. եւ զեան. ռմկ. զիան , որ եւ զարար, քէտէր. իսկ սանս. վինա՛սա, է կորուստ)։ Ամենայն ինչ՝ որ բերէ զրկանս կամ տուգանս, եւ նոյն իսկ տուգանք. տոյժ. զրկանք. (հակառակն շահու եւ օգտի).
Որոց ոչ միայն վնասն կարօղ էր խորտակել զնոսա, այլեւ տեսիլն ահիւ սատակել. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 20։)
Հատուսցէ զվնասն՝ զոր վնասեաց. (Ղեւտ. ՟Զ. 5։)
Մի՛ ինչ վնաս առնել անձին նորա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 13։)
Վնաս առնէ անձին իւրում. (Առակ. ՟Ի. 2։)
Բազում վնասու ոչ միայն բեռինդ եւ նաւու, այլ եւ անձանց մերոց լինելոց է նաւարկութիւնս։ Շահել զվիշտս զայս եւ զվնաս։ Որ ինչ ինձ շահն էր, զայն վնաս համարիմ վասն քրիստոսի.եւ այլն։
Վնաս համարիմ ընդունել ի գանձ արքունի զհարկ աշխարհին ձերոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եթէ յընչից կողմանէ արդար իցես, եւ յայլ իրս չիցես արդար, կէս վնաս է արդարութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Զայդպիսի իրս վնասից իշխեցեր ձեռնարկել եւ գործել. (Փարպ.։)
Զի այն վնասի էր, եւ ոչ օգտի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Զի մի՛ միայն վնասիւն կսկծեցուցանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
ՎՆԱՍ. ἁδίκημα, ἁδικία injuria, injustitia αἱτία culpa πλημέλημα delictum, reatus παράπτωμα lapsus ἀμαρτία peccatum. Անիրաւութիւն. յանցանք. մեղք. չարիք.
Առաջի քո ա՛րքայ վնաս ինչ ոչ արարի։ Զի՞նչ վնաս գտին հարքն ձեր։ Զի՞նչ վնաս է իմ, կամ զի՞նչ յանցանք են իմ։ Թէ վնաս ինչ է ի ծառայի քում, դու իսկ սպա՛ն զիս։ Յիս տէր վնաս իմ։ Վասն վնասու շրթանց անկանի յորոգայթ մեղաւորն։ Սուզանէ զվնաս իւր բանգէտն յատենի։ Շնորհեցէ՛ք ինձ զվնասդ զայդ.եւ այլն։
Արձակել զկին իւր ըստ ամենայն վնասու։ Ես վնաս ինչ ի նմա ոչ գտանեմ։ Ոչ ինչ վնաս զնմանէ նշանակել։ Վասն եւ ոչ մի ինչ վնաս մահու գտանելոյ յիս. եւ այլն։
Եթէ ի կարի նեղելոյ զնոսա մարդկան մեղանչիցեն (անբանք), այն՝ մարդկան վնաս է, եւ ոչ նոցա. (Եզնիկ.։)
Եւ եւս՝ αἱτία culpa, causa. Նշանակ կամ պատճառ եւ պատճառանք յանցաւորութեան եւ պատժաւորութեան.
Եդին ի վերայ գլխոյ նորա գրեալ զվնաս նորա, թէ այս է յիսուս թագաւորն հրէից։ Եւ էր գիր վնասու նորա գրեալ, թէ թագաւոր է հրէից. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 37։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 26։)
cf. Վէս;
cf. Հէք;
boldness, effrontery;
cf. Վզանութիւն;
ի — գալ, to grow bold, to withstand, to oppugn, to impugn, to contend, to dispute.
• «յանդուգն» Գառն. 14, 73. Բենիկ տպ. Սոփերք ԻԱ 107). որից ի վսեր գալ «յանդգնիլ, մարտնչիլ, կռուիլ» Ոսկ. մ. ա. 20. բ. 8. Փիլիպ. ե. վսերեկեալ «յանդգնող» ճառընտ. վսերական, վսերամիտ, վսերային «յանդուգն» Բենիկ։ Բառիս նշանակութիւնը անորոշ է։ Հին բռ. մեկնում է «չար նա-խանձ», Բառ. երեմ. էջ 302 «չար, հակառակ, վտարեալ, հեռի», ՆՀԲ և ՋԲ դնում են «վէճ, ոգորիլ, յանդգնիլ, հէգ, թշուառական, չար». բայց մէջ բերուած օրինակները ցոյց են տալիս որ ճշտագոյն մեկնութիւնը պիտի լինի ի վսեր գալ «risquer, մի բանի ակըն-կալութեամբ անձը յանդգնաբար վտանգի են թարկել, որի արդիւնքը կլինի փորձանք և թշուառութիւն»։
Վէճ. վէգ. կամ Վիսութիւն. վզանութիւն. յանդգնութիւն. ուստի ասի՝ Ի ՎՍԵՐ ԳԱԼ, իբր ոգորիլ. յանդգնիլ. πάντα τολμάω omnia audeo. եւ Ի ՎՍԵՐ ԵԿԵԱԼ, կամ ՎՍԵՐԵԿԵԱԼ. որպէս Յանդուգն. կամ նոյն ընդ Վսեր. ա.
Նաւաստիք յիշին պարսաւանօք իբրեւ զ՝ի վսեր եկեալս վասն աւելաստացու ագահութեան։ Ընդ որս ի վսեր եկեալ՝ հարկեցան մարտնչել վասն աւելորդացն տենչմանց։ Վասն չքաւորութեան աղցաւորացն ի վսեր եկեալ՝ ետուն զանձինս յայսպիսի թշուառութիւն. (Պիտ.։)
Մեծատունքն վասն ընչիցն միայն ի վսեր եկեալ յանդգնին։ Եթէ այնչափ ի վսեր ինչ գայաք, եւ զանձինս ի մահ դնէաք։ Աւաղակք եւ գերեզմանակրկիտք, եւ ի վսեր եկեալքն (յն. մենամարտիկք). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 8։ Ոսկ. փիլիպ. ՟է։)
Տու՛ք զերեսս վսերեկելոյդ, զի իշխեաց հայհոյել։ Ի վսեր եկեալ դիմադրաւ՝ բռնաւոր իշխեցեր կոչել զարքայ. (Ճ. ՟Ա.։)
Իսկ ի Հին բռ. յումպէտս գրի.
ՎՍԵՐ ի. ա. ՎՍԵՐ ՎՍԵՐԱԿԱՆ ՎՍԵՐԱՄԻՏ ՎՍԵՐԱՅԻՆ. Վէս եւ վատթար. վատշուէր. յանդուգն. յահուր. լիրբ դիմախօս. ամբարտաւան. հէգ. թշուառական. չար.
Ոչ ունիմ վստահութիւն կոչել զանուն ահաւորիդ ի վերայ վսերիս։ Վերացո՛ ի վսերէս զվէր վիրաւորեալ ծառայիս. (Յհ. գառն.։)
Կարդա՛ զանուն վաղավախճան վսերիս, որպէս եւ բարբառն բղխեալ ի բերանոյդ առ տալիթայն։ Զբերանն կափուցեալ ի վերայ վսերիս։ Լուա՛ զանթուելի վէր վերամբարձեալ վսերիս։ Ի քանի՞ վարմից վսերական վիրագին կորզեցեր զիս կեցուցիչ։ Զգահավիժեալս ի բարձանց զհրասուզեալ վիրագս վսերականս։ Զանձն վսերամիտ հիքոյս։ Շնորհեա՛ զմաքրութիւն վսերամիտ հիքոյս։ Զվսերամիտ անձն իմ զստահակեալ եւ զապստամբ։ Փրկեա՛ զիս ի վսերամիտ գոռոզէն։ Ընթադրեա՛ ի վսերամիտս զծագումն ողորմութեանդ անբաւ։ Թաքուցի ի վսերային միտս իմ։ Վհատեալ վսերային վերամբարձեալ ծովս անտարացոյց՝ զանորդիս չարեաց։ Զբերան հնացեալ վսերային վիրագին. (Բենիկ.։)
confiding, trusty, unsuspicious;
— լինել, to be sure, reassured;
to trust;
— առնել, to strengthen, to reassure, to remove one's fears, to give one's word for;
— եմ զի, I am sure, I am convinced that, I do not doubt that;
— լերուք յիս, rely, reckon on me;
ոչ էր — յերեւելիսս, he had not placed his hopes in wordily things.
• «ապահով, վրան հաւատ ունե-ցած, համարձակ, աներկիւղ» ՍԳր. Եւս. քր. որից վստահութիւն ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. վրո-տահանալ ՍԳր. վստահել Ոսկ. լհ, ա. 36 և Փիլիպ. վստահապէս Նար. բարեվստահու-թիւն Կիւրղ. ես. անվստահ Փարպ. վստահի «անշուշտ, ապահովապէս, իրօք» (չունի ԱԲ Անսիզք 65. նոր բառեր են՝ անձնավստաճ, ինքնավստահ, անվստահելի, վստահելի, վստահօրէն, անվստահաբար են։
• =Հպրս. *vistāhuva-, պհլ. vistāxv «վըս. տահ, անպատկառ», պազ. vastāx «վստահ, ապահով, համարձակ, ինքնավստահ, յանձ. նապաստան, լիրբ, անպատկառ», պրս. [arabic word] gustāx (նաև bustāx, սխալմամբ kustāx, համառօտուած ustāx, ustāx, istāx) «ան-համեստ կերպով խօսող, լրբաբան» (Horn § 920)։-Հիւբշ. 249։
• ՆՀԲ «որպէս թէ վեստ կամ տճկ. իւստ՝ այսինքն գեր ի վերոյ՝ քան զահ, լծ. և պրս. քիւստախ «անահ, յանդուգն» և
• սէրպէստ». իսկ հաւատ բառի տակ լծ. յն. բի՛սդիս։ Պրս. gustāx ձևին են կցում Böttich. Arica 84, 405 (նաև սանս. visthā), Lag. Urgesch. 151, Müller SWAW 41, 7, Lag. Ges. Abhd. 33 ևն։ Էմին, Baxarн-вищan. և Oт-вeтъ Ilaтк. 23 (արտ. Изслед. и Cтaт. 75 և 100) վեստ բառից։ Հիւնք. պրս. սիւթա, իւթա «Զենտ Աւեստա» ձևից։
(որպէս թէ Վեստ կամ իւստ ՝ այսինքն գեր ի վերոյ՝ քան զահ. լծ. եւ պրս. քիւստախ, անահ, յանդուգն, եւ սէրպէստ ). Անվեհեր. աներկիւղ. ապաստանեալ. ապաւինեալ. համարձակ, կամ հաւատս ընծայօղ. եւ Ապահով. ուստի ասի Վստահ եմ կամ լինինմ. πείθομαι, θαρρέω confido, suadeor, audeo եւ այլն. Համարձակիլ. յապա հովիլ. դնել յուսով ի մտի.
Վստահ է ի նա սիրտ առն իւրոյ։ Յայդ ինչ մի՛ վստահ լինիցիս։ Վստահ էին, զի արարեալ էին ընդ սեղանովն մուտ անյայտ։ Վստահ ես յանձն քո։ Եթէ ոք վստահ յանձն իցէ։ Վստահ եմ յայդ։ Վստահ եմ կապանօքս իմովք։ Վստահ եմք ի ձեզ տերամբ.եւ այլն։
Եւ նոքա վստահ ի դաշինսի՝ խաշամբք եւ տամբ՝ կահիւ եւ կաղմածով խաղային՞ (Եւս.քր. ՟Ա։)
Կամ ՎՍՏԱՀ ԱՌՆԵԼ. πείθω fidem facio, securum reddo. Յուսադիր լինել. քաջալերել. յապահովել.
Որով վստահ առնէ մուծանել զնոսա յերկիրն բարի։ Վստահ առնէ զիմաստունն նման գոլ աստուծոյ. (Նախ. օրին. եւ Նախ. առակ.։)
Վստահ առնէ զնոսա ի հոգւոյն սրբոյ գործակցութիւն. (Իգն.։)
brook, rivulet, stream, small river or current of water;
— արտասուաց, արեան, flood, stream;
— ս արտասուաց իջուցանել, to shed a flood or torrent of tears;
բազում —ս արեան հեղուլ, to cause immense bloodshed;
cf. Զեղումն.
• , ի-ա հլ. «առու, գետակ» ՍԳր. Խոր. Եղիշ. (յգ. վտականի Մագ. մեծ են 19). որից վտակալից Եփր. թուոց, էջ 253, վտակախա-ղաց Պիտ. վտակային Փիլ. վտակիլ Յհ. ևթα. երեքվտակեան Խոր. աշխ. չորեքվտակեան Արծր. Նար. համավտակ Գնձ. մեծավտակ Գնձ. ևն։
• = Պհլ. *vitak<զնդ. *vītaka-ձևից, որ կազմուած է vi-նախամասնիկով tak, taê «հոսիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. ❇ ta-ka-«վազող, հոսող. 2. վազք, հոսումն (ջրի, աոզունքի)», [arabic word] vītaxti «ձնհաւո»= պհլ. u vitāxtan>պրս. [arabic word] gudāstan «հալիլ». այս մեկնութեան հա-մաձայն է գալիս վտակ բառի գործածութիւ-նը. այսպէս՝ վտակքն ջրոյ «ջրի հոսանք», վտակք ջուրց իջին յաչաց իմոց (արցունքի համար ասուած, ինչպէս զնդ. taka.)։ Ձևի համար հմմտ. պրս. [arabic word] tāxtan, հրմ. [arabic word] tāx = պհլ. [other alphabet] tāxtan, tazad, tak<զնդ. tač, taka-, որոնցից հյ. ասպա-տակ «ձիով վազք»։
• ՆՀԲ լծ. վէտ, վէժ, վազ։ Peterm. 77 գետակ բառից։ Lag. Urgesch. 311 tak «հոսիլ» արմատից։ Müller SWAW 38, 576 գետ բառի հետ՝ զնդ. vaiδi, պրս-ǰuy։ Էմին, Oтвeтъ Iaкт. 24 վետ բա-ռից։ Justi, Zendsp. 273 զնդ. vāiδi ևն։ Lag. Ltrg. bktr. Lex. 64 զնդ. taē ար-մատից՝ վերի ձևով։ Հիւբշ. KZ 23, է» 16, 18, 32, 405 իբր հնիկ հայ՝ vad ար-
• մատից. հմմտ. հյ. գետ, հսլ. voda «ջուր» ևն։ Տէրվիշ. Altarm. 88 և Նա-խալ. 106 հնխ. vad «թրջիլ, բխիլ» ար-մատեզ բնիկ հայ բառ. հմմտ. սանս. հսլ. voda, գոթ. vato, գերմ. Wasser, հյ. գետ։ Թերևս և ուրդ։ Հիւնք. վէտ բառից։ Հիւբշ. 249 անապահով է գըտ-նում վերի մեկնութիւնը, բայց պատճա-ռաբանութիւն չի տալիս։ Scheftelowitz BВ 29, 28 հնխ. vēdo «գետ» բառից+ ակ մասնիկով։ (Թէ՛ այս և թէ նախորդ-ները անընդունելի են նախաձայն վ-ի աատճառաւ)։
ῤύαξ, ῤυάκιον rivus, rivulus. (որ են լծ. ընդ Առնու) ἅφεσις remissio alvei ὐδραγωγός aquaeductus διώρυξ fossa λίμνη stagnum διέξοδος exitus, transitus χείμαρρος torrens եւ այլն. (Ի Վէտ. վէժ. վազ) Վիժակ. հոսանք. ջուր յորդեալ յաղբերէ. անցք կամ ճիւղ ջրոյ. առու. ուղխ.
Ի ջուրս, ի ծովս, եւ ի վտակս։ Վտակք ջրոց, եւ աղբիւրք անդնդոց։ Ի վտակն՝ որ իջանէր ի լեռնէ անտի։ Յերկիր վտակաց ջուրց։ Վտակք ջուրց իջին յաչաց իմոց։ Արարից զերկիրն ծարաւուտ ի վտակս.եւ այլն։
Վտակ առ վտակ պատգամաւոր լինէր. (Տաղ.։)
Վտակ ի վտակ խառնեալ՝ յայտաթորելոց այտից (արտասուօք). (Նար. տաղ.։)
Վտակ արտասուաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Աւազանին (մկրտութեան) վտակաւ. (Արշ.։)
Արբեալ ի վտակաց կողի ճշմարիտ բանին։ Զարեան վտակսն հոսեցին. (Շար.)
Բազում վտակս արեան հեղեալ։ Ի սուրբ եւ յարիւնաբուղիւ վտակաց. (Խոր. ՟Բ. 5։ Եղիշ. ՟Ը։)
Մեծի քահանայապետին (քրիստոսի), յորմէ վտակն անմահութեան հոգին սուրբ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
lean, meagre, scraggy, skinny, gaunt, spare, slender, thin, lank, sorry, dry;
— մարմնով, leanfleshed.
• «նիհար, ճռզած» Ծն. խա. (քանիցս) Մաղաք. ա. 13. Վրք. հց. որից վտտիլ «նի-հարիլ, տկարանալ» Եզեկ. լդ. 29. «հիւանդ-կախ, միշտ տկար լինել» Անկ. գիրք Հին կտ. Ա. 103. վտտել «տկարացնել (հաւատքը)» Ոսկ. մ. գ. 36. «նւազեցնել (պատիւը)» Ոսկ. ես. 227. «նեդել, չարչարել» ՍԳր. Ոսկ. ես. վտտանալ Մամբր. ըստ Լեհ. անվտիտ Դտ. ժզ. 8. Խոր. գրուած է նաև վատիտ Յայսմ. փետր. 29։
• ՆՀԲ «որպէս թէ վատոտ, յոյժ վա-տեալ»։ Հիւնք. վատ բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233 թերևս իբրև կրկնաւոր *վիտ-վիտ ձևից։
λεπτός tenuis, minutus, exiguus, subtilis, gracilis, macer. որպէս թէ Վատոտ, յոյժ վատեալ. նուազեալ. ոսին. սին. նուրբ. մանր. տկար. նուազ. լղար, պզտիկ, մանրիկ, վատուժ.
Եօթն երինջք վտիտք (կամ վատիտք) մարմնով։ Վտիտք մարմնովք։ Վտիտք եւ զազիրք։ Տգեղք եւ վտիտք. (Ծն. ՟Խ՟Ա։)
Տուան նմա թեւք վտիտք եւ տկարք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
tent, pavilion;
— ժամու, Tabernacle;
— հարկանել, կանգնել, to pitch a tent, to dress a pavilion;
ի —ս բնակել, to dwell in tents;
բառնալ զ—ն, to strike a tent.
• , ի-ա հլ. «վրան, չատըր» ՍԳր. ո-րից վրանաբնակիչ Դատ. ը. 1, վրանայարկ Արծր. վրանանման Զքր. կթ. վրանապահ Որբել. Սմբ. պտմ. հրտր. 1856, էջ 34. վրա-նատեղ Վրդն. սղ. նոր գրականի մէջ վրանտ-բնակ։
• ՆՀԲ «ի վերայ արկեալն. լծ. և յն. ուրանօ՛ս «երկինք» իբր վրանաձև ի վերայ մեր. վասն որոյ և ի յն. բռ. ասի, ռան թագաւորական»։ Մորթման, Բևեռ. արձ. թրգմ. Ապտուլլահ, էջ 56 բևեռ. varini «վրան»։ Եագրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 սանս. yr. yar «ծածկել» արմատից։ Հիւնք. յն. ούρανός «երկինք, քիմք»։ Patrubány ՀԱ 1910, 119 հնխ. upēr «վրայ» բառից։ Karst, Յուշարձան 401, 403 սումեր. bara «վրան»։ Թիրե-աքեան, Արիահայ բռ. 185 խորան հո-մանիշից։ Մառ, ЯՓ. cборн. 2, 163 վը-րան և խորան, յն. ούρανός, γρόνος և լտ. templum, tempus իրար կցելով՝ դնում է յաբեթական։
• ԳՒՌ.-Տփ. վրան «չատըր», իսկ Մշ. վրան «երկինք. 2. կապոյտ»։
σκηνή, σκήνωμα tentorium, tabernaculum. (ի վերայ արկեալն. լծ. եւ յն. ուրանօս երկինք՝ իբր վրանաձեւ ի վերայ մեր. վասն որոյ եւ ի յն. բռ. ասի, թէ ուրան ՝ պարսիկս նշանակէ վրան թագաւորական) Խորան. տաղաւար. ուստի Վրան ժամու կոչի խորանն վկայութեան. (զորմէ տե՛ս ի բառն Ժամ)
Ի վրանս խաշնարածաց։ Ի վրանս հովուաց։ Բնակեալ են ի վրանս։ Զվրանն մողոքայ.եւ այլն։
revenge, vengeance;
ի —, in return, in requital;
առնուլ, խնդրել, հանել զ—ն, —ս պահանջել, հանել զքէն վրիժուն, to avenge, to revenge, to avenge oneself, to take vengeance, to be revenged, to have revenge;
—ս լուծանիլ, պահանջիլ, տալ, to suffer vengeance, to bear punishment, to pay dear for, to smart for;
ի — նախատանաց դստեր իւրոյ, to avenge his daughter;
առից ի նմանէ զ— իմ, I will revenge myself or him, he shall pay me dearly;
խնդրեաց զ— զրկելոյն, he avenged the wrongs of him who suffered;
հատուցից —ս թշնամեաց իմոց եւ ատելեաց իմոց հատուցից, I will be avenged of my enemies and I will requite them who hate me;
եօթն —ս լուծցէ, he shall be avenged seven fold.
• . ու հլ. «ոխ, քինախնդրութիւն, պա-տիժ, պատուհաս» ՍԳր. «ոճիր, յանցանք» Պիտ. որից վրէժխնդիր ՍԳր. Կիւրղ. ծն. վրի-ժագործ «չարագործ, ոճրագործ» Սոփոն. բ. 15, գ. 1. Ես. ա. 23. Բուզ. Կորիւն. Վեցօր. Եփր. դտ. վրիժապարտ Ագաթ. վրիժառու Նար. վրիժակ «վրէժխնդիր. 2. սպանող զէնք» Պտմ. աղէքս. 115. Փիլ. Պիտ. Ոսկիփ. վրիժակել «հեռուից զարնել նետով՝ քարով ևն» Փիլ. Պիտ. սահանավրէժ ԱԲ. քարավրէժ Եփր. թգ. ևն։
• ԳԴ պրս. [syriac word] važ «ցասումն կամ բարկութիւն»։ Bezzenberger և Fick BВ 6 (1881), 240 հսաքս. wráka «պատիժ, վրէժ»։ Տէրվ. Նախալ. 107 սանս. varǰ, գոթ. vrikan «հալածել», vraks «հալա-ծիչ», հսլ. yragū «թշնամի», գերմ. Rache «վրէժ» և հյ. հալածել բառերի հետ՝ հնխ. varg «հալածել, վրէժ խընղ-րել» արմատից։ Հիւնք. պրս. պատա-ֆէրաշ «պատուհաս» բառի վերջի մա-սից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 357 պրս. [arabic word] fariz «փետել, քերթել», [arabic word] faris «յարձակիլ, աւարել» բառե-րից։
ՎՐԷԺ որ եւ ՎՐԷԺԽՆԴՐՈՒԹԻՒՆ. δίκη, ἑκδίκησις , ἁμύνα ultio, vindicta, poena. եւ բայիւ ἑκδικέω, ἑκδικάζομαι, ἁμύνω, τίω vindico, ulciscor. Վառումն սրտի ի հատուցանել չար փոխանակ չարի. ցասումն. քէն. ոխ. պատիժ. պատուհաս. իաւունք. դատաստան.
Խնդրել զվրէժ ուխտին։ Հատուցից վրէժս թշնամեաց իմոց։ Վրէժ խնդրել։ Վրէժ առնուլ։ Պահանջել զվրէժ։ Հանել զվրէժ, կամ զվրէժ քինու, զքինու վրէժ։ Յաւուր վրիժուց.եւ այլն։
Որք տայցեն վրէժս ի սատակումն յաւիտենից։ Եօթն վրէժս լուծցէ.եւ այլն։
Ընդ այսքանեաց գործօղ նորագոյն լեալ վրիժուց երագագոյն եւ նորանշան ինչ օրէն է կարկառել պատուհաս. (Պիտ.։)
fault, defect;
want, privation, deprivation;
defective, wanting, failing in, deprived of;
ոչ — ի ճշմարտութենէ, likely, probable;
— ելանել, գտանիլ, to want, to fail, to miss, to be deprived of;
to be rendered useless, inefficacious, to be deluded, annulled.
• «սխալ, սխալանք» Սղ. հբ. 4. Ոսկ. ես. «խոտորեալ, թիւր, ծուռ, դատարկ, թա-փուր» Համամ. առակ. Վրք. հց. որից վրի-պիլ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 5. վրիպեցուցա-նել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. վրիպած Սեբեր. վրի-պակ «սխալ» Թուոց լե. 22. Ա. թագ. զ. 9. «դիպուած» Եւս. քր. «սխալական, սխալեալ» Գ. մկ. ե. 23. Եւագր. վրիպական Ոսկ. մտթ. անվրէպ ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. բազմավրէպ Նար. ևն։
• = Պհլ. *yirep ձևից, որ հայերէնի հետ են-թադրում է պրս. [syriac word] virēb, vurēb «թիւր, ծուռ կամ խոտոր»։-Հիւբշ. 250։
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. վիրիյպ և ֆիրիյպ ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. վիրիյպ, թրք. վէրէվ։ Muller, Armen. VI յն. քίπτω «ձգել» և գոթ. vairpa բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Pokorny 1, 280 պրս. բառը կցում է սոյն ձևերին և բո-լորը միասին հանում է հնխ. ureip-ար-մատից՝ ըստ Persson, Beitr. 502։ Trautmann BВ 30, 329 հայ բառին է միացնում լիթ. և լեթթ. reibt «լիմա-րանալ», իբր հնխ. wreib-ձևից. բայց այս համեմատութիւնը ուղիղ չէ, որով-հետև նախաձայն w տալիս է հյ. գ։
(պ. վիրիյպ. թ. վէրէվ) Խոտորեալ. թիւր. ծուռ. եւ Չեղեալ. զերծ. անմասն. անգործ. ի դերեւ ելեալ.
Սնապարծիցն բանք անշահք, եւ գործք նոցա վրէպք։ (Համամ առակ.։)
Տրտմութիւն բաղկանայ ի վրէպ լինելոյ ըղձից մարմնոյն։ Վրէպ եղեւ յուսոյն իւրմէ ապարասանն։ Բա՛բէ զիա՞րդ վրէպ (կամ վրիպ) եղեր ի չարութենէ թշնամւոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ. եւ ձ։)
ՎՐԷՊ. գ. ἁνάνευσις nutatio πλάνη error. եւ այլն. Խոտորումն. սխալումն. դանդաչումն. դեդեւանք.
Ոչ գոյր վրէպ մահու նոցա. (Սղ. ՟Հ՟Բ. 4։)
Յայլոց բարութիւնս առաւել իմանամք զանձանց վրէպս։ (Ոսկ.ես.։)
Պարօղն անուոյ հասցէ վըրէպ, պատկեր եօթանց դարուցս ի դէպ. (Շ. յիշ. սողոմ.։)
anxiety, anguish, restlessness, embarrassment, perplexity, agitation, alarm, trouble;
crisis;
haste, precipitation;
—աւ, in haste, hastily, with all possible speed, in a hurry, hurriedly, precipitately;
anxiously, with anxiety;
— մտաց, grief, anxiety, mental torture, constraint, heaviness of heart, oppression;
— մահու, pangs or agony of death, death-struggle;
արկանել, մատնել ի —ս անհնարինս, to embarrass extremely, to place in a strait, in a scrape, embarrassment or perplexity;
արկանել զանձն ի —, to embarrass oneself;
կալ ի —ի, to be in trouble, anxiety or embarrassment;
հասանել ի յետին —, to be reduced to extremities;
եղիցի — հեթանոսաց, the nations shall be plunged in consternation;
եկն յանկարծակի դողումն եւ —, a sudden fear fell on them;
ամենայն — հասցէ ի վերայ նորա, every kind of grief shall fall upon him;
ըմբռնեալ յանլոյծ — հասանէր, he found himself embarrassed by that insuperable necessity;
— էր նմա յամենայն կողմանց, he was hemmed in by necessities;
— մեծ էր նմա, he had extreme difficulty, he turned on all sides;
հարից զամենայն երիվարս —աւ եւ զհեծեալս նորա յիմարութեամբ, I will turn the horses into stone and their riders will I stultify;
յետին — կալաւ զնա, he was brought to the last extremity;
փոյթ եւ — եղեւ ի ջուրս, the waters rivalled each other.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար կայ գրծ. -ով) «սրտադող, անձկութիւն, մեծ նեղու-թիւն, հոգս» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 9. բ. 32. Եփր. ծն. Եղիշ. որից տագնապաւ «շուտով, ստի-պով, փութով, աճապարանքով, հապճեպով» ՍԳր. տագնապել «նեղել, նեղը ձգել» ՍԳր. Մծբ. տագնապիլ «նեղուիլ, չարչարուիլ» ՍԳր. Կոչ. տագնապեցուցանել Բ. թագ. իբ. 5Ո. Դան. դ. 16. Եզն. տագնապութիւն Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 3. տագնապափոյթ Ագաթ. բազմատագնապ Նար. մեղսատագնապ Նար. տագնապալի (նոր բառ)։
ἁγωνία angor, angustia, anxietas συνοχή coarctatio περικατάληψις deprehensio ἁνάγκη necessitas σπουδή studium եւ այլն. Յետին վիշտ վտանգի. անձկութիւն. վարանք. տատամսութիւն. խուճապ. շտապումն. աղէտք. կարիք եւ հարկ. հոգ. հոգեվարք. նեղութիւն. սրտադող.
Եւ էր ի տագնապի։ Եւ յերկրի տագնապ։ Եղիցի տագնապ մեծ։ Ամենայն տագնապ հասցէ ի վերայ նորա։ Զգէր վախճանն յայնր վախճանի տագնապ։ Դողումն եւ տագնապ։ Համբաւք եւ տագնապք։ Վասն նեխոյն հոտոյ տագնապի։ Տագնապ է ինձ (յն. նեղ է ինձ) յամենայն կողմանց։ Հաստատեցից ի վերայ ձեր տագնապաւ տարակուսանս։ Հարից զամենայն երիվարս տագնապաւ։ Շտապ տագնապի։ Վարան տագնապի։ Խուճապ տագնապի. եւ այլն։
Վասնառանձնական տագնապի կոչնատեառն. (զոր օրինակ) կա՛մ յանկարծակի հիւանդանալ, եւ կամ լսել զկորուստ սիրելւոյ։ Վասն հասարակական տագնապի հասելոյ, (զոր օրինակ) կա՛մ հրայրեցութեան, կամ շարժման, կամ արշաւանաց բարբարոսաց ... ի տագնապէ հասելոյ. (Սահմ. ՟Թ։)
Վասն տագնապի ցաւոց փարատելոյ. (Մանդ. ՟Բ։)
Զոգիսն աններելի տագնապովն ի մարմնոցն ի բաց պահանջիցիմք։ Տագնապաւ տարակուսի։ Առ ճեպ տագնապի ահին պտկուցման։ Տագնապաւ մեծաւ. (Նար.։)
Միայն զի դու ազատեսցիս ի տագնապէդ (խղճի մտաց). (Շ. թղթ.։)
Տագնապ կախէ այսու զպարանոցէ իշխանացն. (Երզն. մտթ.։)
Սաստիկ խուճապ տագնապի էր կողմանցն երկոցունց։ Վտանգ ի վերայ ուրուք ոչ դնէ, եւ ոչ շտապ տագնապի. (Եղիշ. ՟Զ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Եթող զնա ի տագնապսն եւ ի տառապանս։ Ի մարդկային տագնապս անկանիցիմք. (Վրք. հց. ձ։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։)
Ես ընդ տագնապաւ (յն. (վտանգիւ), եւ դուք հաստատեալք. Ածազգ. ՟Գ։)
Փոյթ եւ տագնապ եղեւ ի ջուրս, թէ ո՞ ի նոցանէ աւելի քան զընկեր իւր աճեցուսցէ. (Եփր. ծն.։)
ՏԱԳՆԱՊ. ա. որպէս Տագնապական. տագնապիչ.
Զերկունս տագնապ տարակուսանաց. (Յհ. կթ.։)
ՏԱԳՆԱՊԱՒ մ. ταχέως, ῤοιζηδόν prospere, festinanter, subito, cum magno impetu. Ստիպաւ. շտապաւ. ճեպով. աճապարելով. խռովեալ սրտիւ. այլայլմամբ. արտորնօք, սրտադողով.
Զարմացաւ, յարեաւ տագնապաւ։ Յորում երկինք տագնապաւ անցցեն։ Վարվաղակի տագնապաւ հատուցումն։ Տագնապաւ ելէք յեգիպտոսէ։ Ելցեն հրեշտակք յերեսաց իմոց տագնապաւ։ Գայր տագնապաւ։ Այսրէն վաղվաղակի տագնապաւ դառնային.եւ այլն։
Եւ նա տագնապով ստիպեալ գումարէ զօր բազում. (Յհ. կթ.։)
talitha;
— կումի, cumi ! damsel, arise !
— սարկաւագ, deaconess.
• (սեռ. -ի) «աղջիկ» (Աստուա-ծածնի համար ասուած) Եփր. ծն. քս. 10, 23. տնընդ. 41. Սրճ. ածած. էջ 436. «աղ-ջիկ» (Յիսուսի յարուցած աղջիկը) Բենիև (վատ մտքով. Հերովդիադայի համար աս-ուած) Գնձ. Տաղ. Տաթև. ձմ. ժը. որից տա-լիթայ սարկաւագ «սարկաւագուհի» Իգնատ. թղ. 105. ամենահին օրինակն է. Մրկ. ե. 41 «Տալիթա, կո՛ւմի, որ թարգմանի Աղջի՛կ դու, քեզ ասեմ, արի՛»։
• = Յն. ταλιϑά ձևից, որ տառադարձուած է արամ. [syriac word] ︎ talīϑā «աղջիկ» բառից. այս էլ արամ. [hebrew word] taliā և ասոր. ❇ taliā «տղայ, մանուկ» բառի իգականն է, որ կրց-ւում է արաբ. [arabic word] talā «գառնուկ, ուլ», ն. արաբ. tully «արու գառն», եբր. [hebrew word] tāle «ֆոքրիկ գառ», եթովպ. [other alphabet] talú «այծ» բառերին (Gesenius17, էջ 276, Brockel mann, Lex. syr. 134)։ Նոյն ասոր. բառի արական ձևից է փոխառեալ հյ. տղայ։-Հիւբշ. 325։
• ՆՀԲ դնում է «բառ եբր.»։ Bugge, Btrg. 33 հայերէն կարծելով՝ իբր բնիկ կցում է յն. τάλις, τάλιδος «հարսնացու աղջիկ» բառի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 Ա. 109 մերժելով այս, դնում է ասո-րուց։ Bugge, Etr. u. Arm. 128 ճանա-չում է սխալը և ենթադրում է որ հյ. տալիթայ, ետրուսկ. taliϑa և յն. ταλιϑά միասին փոխառեալ են սեմականից։ (Յոյն բառը ոմանք կցում են յն. ταλις «կոյս աղջիկ» բառին և միասին դնում են սեմականից փոխառեալ. ըստ Möl-ler Ido-Sem. Wörterb. 52 յոյնն ու սե-մականը հին ցեղակից են. Boisacq էջ 939).
Բառ եբր. Աղջիկն. օրիորդ. կոյս. (ուստի եւ յատուկ անուն գնի յանուն տիրամօր կուսի)
Տա՛լիթա կո՛ւմի. որ թարգմանի, աղջի՛կ դու (քեզ ասեմ) արի՛. (Մարկ. ՟Ե. 41։)
Ի վերայ հրեղէն թեւո՞ցն, եթէ ի բազուկսն տալիթայ (կամ տալիթայի) մօր քոյ։ Դու ծեր գոլով բազմօրեայ, եւ ես տալիթայ։ Տալիթայ մի ի կեանս կոչեաց զազգս մարդկան. (ՃՃ.։)
Տալիթայն պճնապէս յայրատութեամբ յօրինէր զկաքաւսն. (Գանձ.։)
Ի հերովդեայ դատապարտեալ գլխատեցաւ՝ փոխան գանձուց տալիթայի ըստ իւր խնդրոյն. (Տաղ.։)
Ողջոյն տամ ի քրիստոս տալիթայ սարկաւագաց, որք պահեն զդրունս սրբութեանցն աստուծոյ. (Ածազգ. ՟Ը։)
board, plank, shelf, table, tablet;
tables;
book;
cf. Երկնացոյց;
— երկաթի;
iron-plate, sheet-iron;
— մետաղեայ;
plate of metal;
—ք վկայութեան, the tables of the decalogue;
— դատաստանաց, breastplate, pectoral, rational;
— նկարուց, canvass, wood;
— ճատրակի, chess-board;
— զստի, the hollow of the thigh;
— խոհանոցի, trencher.
• , ի-ա հլ. «փայտի տափակ շերտ» (փխբ. նաև ուրիշ նիւթից. ինչպ. պղինձէ, քարէ ևն) ՍԳր. Ագաթ. «մահճակալ» Անկ. գիրք հին կտ. 154, 155 (թւում է նախորդի նուազականը). որից տախտակամած ՍԳր. տախտակագործ Ագաթ. տախտակաշար Նար. տախտակափակ Արծր. մայրատախտակ Նար. գնձ. ոսկետախտակ Բրս. հայեաց. գեղա-տախտակ Ագաթ. ևն։ Հին հյ. գւռ. ձև է տաս-տակ «տախտակ» Փիլ. նխ. բ. 76 և տես. հմմտ. որախտ >դրաստ և բախտ >բաստ։ Նոր բառեր են տախտակապատ, տախտակ-բրյ ին։
• = Պհլ. tāxtak, պրս. [arabic word] taxta «տախ-տակ». պարսկերէնից են փոխառեալ նաև քրդ. taxta, texte, արևել. թրք. [arabic word] taxta կամ [arabic word] taγta, թրք. taxta, tahta, բուլ-բար. tahtaba, սերբ. tahta ևն։-Հիւբշ. 250։
• Նախ ԳԴ պրս. թախթ, թախթէ։ ՆՀԲ «նոյն և թրք. պրս. դահտա, դէխտէ, լտ. tabula. tabella, յորմէ և ռմկ. դապա-ղա, տապաղա (արաբ. tabaqa)։ Bot-tich. ZDMG 1850, 363 տաշել բառի հետ takš արմատից։ Պրս. բառի հետ ուղիղ համեմատում են Lag. Urgesch. 555, Spiegel, Huzw. Gram. 187. Mül-ler SWAW 38, 573-4, Մորթման ZDMG 24 80 ևն։ Հիւնք. յն. δέλτος «գրութիւն, տախտակ, ցուցակ» բառից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տախտակ, Ալշ. Երև. Մշ. տախտագ, Ննխ. Հմշ. Ռ. Սեբ. դախդագ, Ասլ. դախդագ, դախդայ, Սչ. դախդ'ագ, Խրբ. դ'ախդագ, Պլ. Ռ. թախդագ, Տիգ. թmխթmգ, Հճ. դախդօգ, Զթ. դախդօգ, դախդոգ, Սվեդ, դmխդիւգ.-սրանցից նախաձայն թ կամ դ՝ ունեցողները ձևացած են թրք. taxta բառի նմանութեամբ (այս մասին տե՛ս Աճառ. MSL 10. 324, թրգմ. Բազմ. 1897, էջ 260)։-Գա-ւառականների մէջ տախտակ նշանակում է նաև «ածու» և այս իմաստով նոյն է թրք. taxta [arabic word] ︎ բառի հետ (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 682)։ Նոր բառեր են տախտակագլուխ, տախտակամէջ, տախտակաշէն, տախտակել, տախտկուն։
• ՓՈԽ.-Ուտ. daxtak «տախտաև»։
σανίς tabula, asser πλάξ, πινακίδιον , πίναξ, πυξίον, δέλτος tabella, pugillares, libellus, codicellus πλάτος latitudo λογεῖον rationale τίτλος titulus եւ այլն. (նոյն եւ թ. պ. դահտա, դէհտէ. լտ. դապուլա, դապէլլա. յորմէ եւ ռմկ. դապաղա, տապաղա ). Փայտ տափարակ. թերթ եւ շերտ փայտի, քարի, պղնձոյ, ոսկւոյ, եւ այլն։
ՏԱԽՏԱԿ. որպէս Նիւթ շինուածոյ. ատաղձ. փայտ.
Տախտակք նոճիք։ Զորս ի տախտակս, եւ զորս յայլ ինչ կահ ի նաւ է անտի.եւ այլն։
Փայտամած տախտակացն (նաւու). (Փարպ.։)
ՏԱԽՏԱԿ. որպէս Տափարակ եւ հարթ կամ ողորկ ինչ.
Որովայն նորա տախտակ փղոսկրեայ։ Ի վերայ տախտակի զըստին։ Զտախտակէ զստին յակոբայ։ Տախտակ դատաստանաց (որ էր իբր լանջապանակ քահանայապետին). եւ այլն։ Ի տախտակս դատաստանի, որ է կրծանոցն. (Նախ. ել.։)
Տախտակս պղնձիս թիկանց եւ լանջաց ... կրծից տախտակին. (Խոր. ՟Ա. 10։)
ՏԱԽՏԱԿ. որպէս Ենթակայ պատկերաց կամ նկարուց.
Ի նկարապաճոյճ ի տախտակսն յօրինէին։ Կապարով ծրագրէ արուեստաւորն ի տախտակի. (Ագաթ.։ Շ. մտթ.։)
ՏԱԽՏԱԿ. Ենթակայ գրութեան. պնակիտ. ընդունարան տառից եւ պատգամաց դրօշելոց.
Զերկուս տախտակսն վկայութեան, տախտակս քարեղէնս՝ գրեալս մատամբն աստուծոյ։ Խնդրեաց տախտակ, գրեաց։ Գրեաց եւ տախտակ մի պիղատոս։ Զայն տախտակ ընթերցան բազումք ի հրէից։ Նի՛ստ գրեա՛ ի տախտակի եւ ի գիրս։ Գրեա՛ զտեսիլդ զայդ յայտնապէս ի տախտակս։ Գրեցին ՛տ տախտակս պղնձիս. եւ այլն։ Գրեցաւ անուն մարտիրոսութեան քո յոսկի տախտակս. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Իմանալի բանաւոր տախտակ՝ անտրամադրելի տառիցն մովսիսական օրինաց։ Ո՛վ աստուածածին՝ տախտակ եւ մելան եղելութեան անեղն բանի։ Բանն որպէս ի դիր մարմին եղեալ ի տախտակ կուսական յորովայնին, մելանաւ արեամբն. (Շար.։ Լմբ. վերափոխ.։ Վանակ. յուրախացիրն.։)
Գրեալ են գրչաւ երկաթեաւ. (մածեալ է ի տախտակս սրտից նոցա. Երեմ. ՟Ժ՟Է. 1. (որ եւ Ընդարձակութիւն սրտի. առակ. ՟Գ. 3)։)
Ի տախտակ մտաց իւրոց գրեսցէ զուսումն վարդապետութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
ՏԱԽՏԱԿ. որպէս Մատեան. գիրք. թուղթ.
Վերծանել զմակագրութիւն տախտակիդ։ Գրէր յիւրում սքանչելի տախտակին ... յիւրում սքանչելի տախտակի մարգարէականն տառի։ Կամիմ յայսմ տախտակի համառօտ հատանել քեզ. (Մագ.։)
Յայնմ օրէ՝ յորում ի տախտակոջ ընթերցեալ են (ի մանկութեան) զգիրս աղօթից կամ սաղմոսաց, բնաւ այլ փոյթ ոչ է լեալ ի գիրս նայելոյ. (Ի գիրս խոսր.։)
bottom, under part or side;
root;
beet;
— առնուլ, to take root, to be rooted;
մամլոյ —, in the press;
race, row, range, string;
խոտս —աւ մեծաւ, great provision.
• (ըստ ՆՀԲ ի, ի-ա, ու հլ. բայց ըն-տիր հայերէնի մէջ կայ միայն սեռ. -ի) «յա-տակը, տակը, խորքը» Եւագր. «բոյսի տակի մասը, արմատ» Վեցօր. 96. Վստկ. «ցեղ, զարմ, գերդաստան» Բուզ. դ. 4. որից տա-կախիլ առնել «արմատախիլ անել» Մարթին. (տե՛ս Արրտ. 1913, 1147). տակակոտոր «արմատից ջարդել» Ոսկ. մ. ա. 11. Ոսկ. եփես. 837. տարածատակ Վեցօր. էջ 96. տակցի «արմատով միասին» Սուտ-Շապհ, էջ 3. կարմիր տակեր «տորո՞ն» Մխ. բժշ. (Seidel § 400), տակերոյ ջուր «դեղախաշու» Մխ. բժշ. (Seidel § 253), տկուտ «ցա՞ծ» Վանակ. յոբ։-Այստեղ է պատկանում նաև տակ, ի-ա հլ. «արմատ» Դ. թագ. զ. 23. «ե. արկ առաջի նոցա խոտս տակաւ մեծաւ և կերան և արբին», որի դէմ եբր. ունի «խըն-ջոյս մեծ», և ըստ այսմ անգլ. great provi-sion, պրս. ziyāfat-i-buzurg, բայց յոյնը παράϑεοιν μεγάλην, որ պէտք է հասկանալ «սեղանի կամ ճաշի սպաս» (Sophocles 843) և որ յայտնի չէ ի՛նչ թիւրիմացութեամբ դարձել է հյ. խոտս տակաւ մեծաւ!
• = Պհլ. *tak հոմանիշից, որ չէ աւան-դուած, բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] tak, tag «յատակ, տակ, աւազանի՝ հո-ոի տակ ևն» և սրանից փոխառեալ չաղաթ, ❇ [arabic word] tag, teg «տակը, յատակը, հիմ, խա-րիսխ», tagida «տակը», կիրգիզ. [arabic word] tek «ցեղ, տոհմ, սերունդ, ծագումը» (Будaговъ 2, 398)։-(Գ. Փառնակ, Անահիտ 1903, 103 և Տարազ. 1903, 263 ունի պհլ. tak «ճիւղ», որ եթէ ստոյգ է, այստեղ է պատկանում)։-Հիւբշ. էջ 250։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. դէգ և թրք. տիպ? Lag. Urgesch. 314 նախնական իմաս-տը համարելով «արմատ», կցում է լն. λεϰεῖν «ծնիլ» բառին։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 63 մերժում է և կցում պրս. tak ռառին։ Մառ ЗAO 5, 285 և ՀԱ 1892, էջ 164 կրճատուած յա-տակ բառից։ Հիւնք. թագ բառից։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. tug, tok «յատակ, տակ, վերջ»։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 459 հաթ. tak šul «հպատակ» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-ԱխԽռ. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տակ, Ալշ. Մշ. տագ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. դագ, Ասլ. դագ (դայ, դա*), Տիգ. դmգ, Ագլ. տօկ Հճ. դօգ, Զթ. դօք, դոք, Սվեդ. դիւք, բոլորն էլ «յատակ, տակ»։ Այլ նշանակութիւններով են Վն. «արմատ», Արբ. Երև. Եւդ. Զթ. Հճ. Չմ. Ղզ. Ղրբ. Մշկ. Ջղ. Սեբ. Վն. Ք. «ճակըն-դեղ», Տփ. «ցեղ, ազգատոհմ» (օր. ասկ ու տակը, ասկօվ տակօվ կու ճանչնամ)։ Նոր բառեր են անտակ, տակաթեր, տակաթթու-տակալաչակ, տակահալաւ, տակահան. տա-կանց, տակաշոր, տականք, տակապուր, տակաքար, տակափչեչ, տակետակ, տակնու-վրայ, տակտիք, տկիչք, տկմանց, տկուք, տկուկ ևն։
• ՓՈԽ.-Քրդ. տակ «ցօղուն». Զրավ ա լը տակէ կատէ «բարակ է առւոյտի ցօղունի պէս» (Ազդակ 1909, 429)։ Վրաց. თაკიმას-ხარა տակիմասխարա «խեղկատակ, որ ըն-եերանում է լարախաղացին», ტაკიმახხარობა տակիմասխարոբա «խեղկատակութիսն». ա-նի Գրիշաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 28, որ հայ գւռ. տակի մասխարա ձևից է (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։
• «մարգարիտների շարք, հիւսուածք» Փարպ. «կանաչեղէնի մէկ տրցակ, կապոց» Վրք. հց. բ. 254. «շարք, պատուածք» Յայսմ. սեպտ. 1 (եօթն տակ պարիսպ). որից երեք տակէն կամ երեքտակեան «երեք շարքով» Խոր. բ. 7. Ասող. ա. 6. համատակ Նար. և։ 383 (գրծ. համատակօք), որի հետ նոյն է համտակք Բաբիղ. յհ. մկ. (ՆՀԲ այս վերջի-նը անուշադրութեամբ համարում է անստոյգ բառ և մեկնում է «ստորոտք կամ վայրաբր մասունք», ԱԲ «զգեստի վարի մասունք»)։
• = Պհլ. [other alphabet] ak կամ tāk «հատ, կտոր», ինչ. yak tāk «մի հատ», tak ū tak «հատ աւ կենտ», պրս. [arabic word] tāy «ծալք, կուղ», yaktāy «մետակ», dutāy «երկու տակ», որ և [arabic word] dutā «երկտակ. 2. կորաքամակ», yaktā «միածալ. 2. առանց բամբակի, միայն երես-աստառով հագուստ», որից թթր. [arabic word] կամ [arabic word] taq «կենտ, մի հատ. 2. շարք, յարկ. 3. մի տեսակ վերնազգեստ», [arabic word] dutaq «երկտակ», ❇ setaq «երեքտակ» ևն տճկ. [arabic word] tek «մէկ հատ», [arabic word] tek-tuk «հատուկենտ» (Horn § 373, Будaгoвъ 1, 726)։-Աճ.
• ՆՀԲ նոյն է դրած նախորդի հետ։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. tak, tek, tag «յաւելուլ, մինչև», taku «նաև», ալթայ. ta, taa, tagani «նաև, և, իս-կոյն»։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. Մշ. տակ «ծալք», Վն. տակ «անգամ, հեղ», որից մետակ, երկուտակ, տակել «մէկ անգամ ծալել», տակտակ «ծալ-ուած», տակտկել «ծալ ծալ անել»։
• ՓՈԽ.-Ուտ. տակ «շարք, ծալք», տակ-փեսուն «շարել, շարքով դնել», տակկալ «շարող», տակփի «շարած», տակեսուն «շարուիլ»։
ἕδαφος fondus ῤίζα radix ἕκφυσις germinatio, caudex եւ այլն. Յատակ իրաց. ստորին մասն. արմատ. (պ. դէգ. թ. տիպ, ալթը ).
Ի տակս երկրին իջանեն զոսկին բրել։ Օծցես զաւազանն եւ զտակ նորա. (Եւագր. ՟Ժ՟Բ։ Ճշ.։)
Կապեալ են տակք արմատոց նոցա ի մի պատկեր ադամայ. (Ափր. համաբ։)
Կաղամբի տակ։ Արջն երթեալ կերիցէ տակ ինչ։ Զիլ մի՛ գուցէ մեծաբերձ բարձրութիւնն յարմատոցն խլեսցէ զտակսն։ Իբրեւ զտակ առեալ հաստատուն կայ. (Կանոն.։ Եբր. քրզ։ Վեցօր. ՟Ե. ՟Է։)
Տակռիճքն, որ ի տակ հանելոյն մնացեալ է։ Ա՛ռ մրտի տակ, որ է վրացի կոճն։ Մղեղն՝ պտղոցն վատ է. թէպէտեւ տակուցն օգուտ է։ Մորենւոյն եւ այլ փշոցն պարտ է զտակն փորել եւ բանալ (առ չորանալոյ). (Վստկ.։)
ՏԱԿ. Նմանութեամբ՝ Զարմ.
Ազգի եւ տակի եւ տոհմի արշակունեաց. (Բուզ. ՟Դ. 14։)
Շարք. կապոց.
Ճիտակս եւ կամ զտակս ինչ մարգարտոյ. (Փարպ.։)
Ես աշխարհական եմ բանջարավաճառ. լուծանեմ զտակն, եւ առնեմ երկուս. եւ գնեմ սակաւոյ, եւ վաճառեմ շատի. (Վրք. հց. ձ։)
Արկ առաջի նոցա խոտս տակաւ (կամ խոտըստակաւ) մեծաւ. կայ վրիպակ գրչի. զի ըստ այլոց՝ իմաստն է, սերան մեծահաց, կամ կերակուր խորտկաւ մեծաւ։
barrel, cask, puncheon, butt;
tun;
խից —ի, spigot;
ծորակ —ի, tap;
շերտ or կողք —աց, staff.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «գինու կարաս» Լաստ. ժզ. (Վենետ. 1844, էջ 63 տպուած է պահառք, ձեռ. ոմանք՝ պակառք. ուղղելու է տակառք) որից տակառապետ «մատակարար, մատռ-ուակ» ՍԳր. Խոր. տակառապետութիւն Ծն. խ. 13. տակառապետել Պիտ. տակառագործ, տակառաչափ (նոր բառեր)։
• = Պհլ. *takār ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] ︎ taγār «կարաս, սափոր», որից փոխառաւ-թեամբ չաղաթ. [arabic word] taqar «աման, պարկ» ևն. ընդարձակ տե՛ս թաղար բառի տակ, որ նոյնից նոր փոխառութիւն է։ Տակառապետ ենթադրում է պհլ. *takārpat, իբր պարս-կական մի տիտղոս, ինչպէս ունի Բուզ. դ. 46։-Հիւբշ. 251։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 172 դրաւ պրս. թէղար ձևից։ ՆՀԲ յիշում է վրաց. տակա՛ռի «գուբ», իսկ տակառա-պետ դնում է լծ. տաճարապետ։ Lag. Ges. Abhd. 49 պրս. taγār։
• ԳՒՌ.-Երև. Ղզ. Ղրբ. տա՛քար «գինու հոր. հնձանի աւազանը, քաղցու եփելու կարաս» (այս ձևը յիշում է արդէն Բռ. երեմ. էջ 304), Տփ. տագար, որից տակառահամ Ղրբ. «տա-կառի համը տուած (գինի)»։
• ՓՈԽ. -Վռաց. თაგარი տագարի «տաշտ ուր վազում է քամած խաղողի հիւթը»։
πίθος dolium. Առ մեօք վարի որպէս Կարաս գինւոյ. քիւփ, ֆըչի. իսկ վրացերէն՝ տակա՛ռի է Գուբ.
Ոչ ծանրանան տակառք ի ստոմանաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ. (գրեալ էր՝ պակառք)։)
talent (weight);
talent, ability, parts, attainments;
— ոսկի, golden talent.
• , ո, ի-ա հլ. «ար-ծաթի կամ ոսկու 125 լիտր=40 kil. 800 gr. (ըստ Մանանդեան, Կշիռները և չափերը, էջ 47), որ է 9000 դահեկան (Տեղեկ. ինստիտ. 2, 30)» ՍԳր. փխբ. «ձիրք. վերնային շը-նորհք» Մանդ. Շար. որիզ տաղանդաւոր Ոսկ. եփես. տաղանդեալ Լմր. ւաւտ. ծ. տա-ղանդապարտ Մանդ. տաղանդան «տաղանդ-ներ» (պարսկաձև յոգնակի) ԱԲ։
• = Յն. τάλαντον բառն է, որ բուն նշանա-կում է «կշռի նժար», յետոյ «կշիռ, ծանրու-թիւն, քաշ» և մասնաւորապէս «ծանրութեան և դրամի չափ, որ տեղի և ժամանակի հա-մեմատ փոփոխւում էր. Աթէնքի մէջ սովո-րաբար տաղանդը իբր կշիռ՝ 26 kil. էր, իսկ իբր դրամական չափ՝ արծաթը արժէր 56Որ ֆրանկ, ոսկին՝ 56,000 ֆրանկ»։ Բառս փո-խառութեամբ անցել է շատ լեզուների. ինչ. լտ. talentum, ֆրանս. անգլ. talent, ռուս. талантъ, վրաց. ტალანტი տալանտի ևն։ Ծագում է հնխ. tel-, tol-, tl-«քաշել, կշռել» արմատից. հմմտ. յն. ταλαντεύω «կշռել, հաւասարակշռել», τάλας, τάλαν «դժբախտ, որ չարիքներ և թշուառութիւն է քաշում», ταλασ-σαι «կրել, տանիլ, տառապիլ», τολμάω «կըշ-ռել, քաշել», սանս. tulá «կշիռք», tulayati «կշռել», լտ. tollo «բարձրացնել», tolero «կրել, տառապիլ», հլտ. tulere «կրել», գոթ. hulan, անգսք. ֆolian, հբգ. dolen, գերմ. dulden «տանիլ, համբերել», Geduld «համ-բերութիւն» ևն (Boisacq, էջ 937-9, Kluge, էջ 169 ևն)։-Հիւբշ. 383։
• Ուռեղ մեկնեց նախ ՀՀԲ. նոյնը նաև Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. 172, ՆՀԲ ևն։
ՏԱՂԱՆԴ կամ ՏԱՂԱՆՏ. յն. դա՛լանդօն. τάλαντον . լտ. դալէնդում. talentum. (եբր. քիքքար. հյ. Քանքար. ռմկ. գընթար, գանդար, խանթար) Կշիռ արծաթոյ եւ ոսկւոյ՝ ճիե լտերաց, այլ ըստ տեղեաց եւ ըստ ժամանակաց պէսպէս առեալ. ըստ ոմանց իբր քսակ մի առ մեօք, այսինքն 500 դահեկան.
Քանքար եւ տաղանտ՝ հինգ հազար դահեկան։ Այլք ասեն լինել սովորաբար չաստուած թալէռ կամ ռիալ. եւ ըստ ատտիկեցւոց եւ բաբելացւոց, ռ։ Շիր. եւ Երզն. պարզապէս ասեն՝ ճիգ լիտր. որպէս եւ ի յն. լտ. բռ. գրի, ճիե լիպրա։
Եւ է տաղանդն յեթովպայեցւոց աշխարհին՝ երեքտասան լիտր. թուի գրելի՝ ճժդ։
Ի տաղանդէ միոյ ոսկւոյ։ Հարիւր տաղանդ ի հարիւր խոյակ, տաղանդ մի առ խոյակ։ Ստացաւ երկուց տաղանտաց արծաթոյ։ Առ ի ձեռին իւրում տասն տաղանտ արծաթոյ։ Պատեաց զնա մաքուր ոսկւով ի քրոբէս վեց հարիւր տաղանտով։ Ի վարձու կալաւ հարիւր տաղանտոյ արծաթոյ։ Կշիռ տաղանդի միոյ.եւ այլն։
ՏԱՂԱՆԴ կամ Քանքար ասի նմանութեամբ՝ Ձիրք բնութեան եւ շնորհաց.
Յորժամ զտաղանդ պատուիրանին պահանջեսցես ի ծառայից։ Պահանջէ յինէն տաղանդ պատուիրանին. (Շար.։)
Նախանձու զտաղանդ արուեստիցն արգելուցուն յայնցանէ, որք ուսանելն կամիցին. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
temple, fane, church;
palace, court, hotel;
banqueting-hall;
banquet, feast;
— խորհրդոյ, council-hall, House of Parliament.
• , ի-ա հլ. «պալատ, արքունիք» ՍԳր. Եզն. «անկելանոց, հիւանդ՝ ծեր՝ անկ-եալ պահելու յատուկ շէնք» Ճառընտ. «սե-ղանատուն, սեղան, կոչունք» ՍԳր. Եղիշ. «կուռքի մեհեան» Շար. Ճառընտ. «աղօթա-տուն Աստուծոյ» ՍԳր. որից տաճարակա-պուտ Բ. մկ. դ. 42. Ոսկ. ես. տաճարակից Գ. մկ. բ. 13. Բուզ. տաճարապետ ՍԳր. տա-ճարակողոպուտ Ոսկ. մտթ. և Բ. տիմ. մե-հենատաճար Ոսկ. գծ.։
• = Հպրս. tač̌ara-«պալատ, ապարանք» (որ և գրուած dačara), որից պրս. [arabic word] tajar «ձմեռանոց, տաքուկ բնակարան. 2. ոտեմա-րան, համբարանոց» (Horn § 375)։ Պարս-կից է փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] tazar «ամառանոս». որ ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 9 պրս. [arabic word] tazar ձևից է։-Հիւբշ. 251։
• ՆՀԲ մրաց. տաձարի, պրս. տայիր. տէյր, ի տավէր «Աստուած և դիք»։ Հին հայկաբանները մեկնում էին «տայ ճար»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Gosche 38, որին հետևում են միւսները։ Հիւնք. պրս. թէճէր, թաշիյր, չարկեահ, չարթաք. հպրս. թասարա (1), լտ. quatuor, պրս. չատիր, թրք. չատըր, յն. τέτταρα։ Ալիշան, Հին հաւ. 428 պրս. թէճէր և ետրուր. tage չաստուածը։ Պատահական նմա-նութիւն ունի չին. [hebrew word] tá'-ciá «մեծ տուն»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Ջղ. Տփ. տահար, Մշ. տաջար, Ռ. Սեբ. դաջար, Մրղ. տաճճար, Զթ. դաջօյ, դաջոր. այս բոլորր ու-նին «եկեղեցի» նշանակութիւնը։ Իսկ Սլմ. գործածւում է միայն իւրայատուկ մի ա-սացուածի մէջ. երբ թոնիրը շատ վառուելով սպիտակի, ասում են թէ թոնիրը «սիւտկել է իշխօ տաճար». սրանից հանելով է անշուշտ, որ Ա. Աթայեան, Սալմաստ 66 դնում է տա-հար «թոնիր» նշանակութեամբ մի բառ, որ ինչպէս ստուգեցի Թաւրիզում Սալմաստեցի գաղթականների մօտ, գոյութիւն չունի.-հմմտ. նաև Ահարոնեան, Հռօ կինը, էջ 67 Իգդիրեցոց մի երդումը թոնրի վրայ՝ «այս տաճարը վկայ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ყაძარი տաձարի, გაძარო տաձարո «տաճար, եկեղեցի, պալատ, դա-տարան, պանդոկ», ტაძრეული տաձրեուլի «պանդոկապետ», თაძრობა տաձրոբա «ընթ. րիք, խնջոյք», թուշ. ტაძარ տաձար «եկեղե-ցի», քրդ. տաճար «եկեղեցի» (այս ձևով է գործածուած Աւետարանի քրդերէն թարգմա-նութեան մէջ, տպ. Պօլիս, 1857, Մտթ. իգ. 16-17 ևն)
ναός, νεώς, νηός, ἰερόν templum, sacrarium. վր. տաձարի . պ. տայիր, տէյր. (ի տավէր, աստուած եւ դիք) որպէս Տուն եւ բնակարան աստուծոյ՝ շինեալն նախ ի սողոմոնէ, եւ ապա ի զօրաբաբելէ, եւ կանխագոյն տեղի խորանին կանգնելոյ ի դաւթէ. եւ յետ քրիստոսի՝ ամենայն եկեղեցի, կամ մատուռն. ժամ. քիլիսէ. եբր. հէյքէլ, տէպիր.
Երկիրպագից ի տաճար սուրբ քո։ Ի տաճարէ սրբոյ իւրմէ։ Տաճար տեառն։ Տաճարն ներքին։ Փախստեայ անկանել ի տաճար անդր յերուսաղէմ.եւ այլն։
Փոխանակ միոյ հրէական տաճարին՝ հազարք եւ բիւրք շինեցան եկեղեցիք ընդ ամենայն աշխարհ. (Գէ. ես.։)
Կամ նմանութեամբ.
Վասն տաճարի մարմնոյ իւրոյ։ Տաճար էք հոգւոյն սրբոյ.եւ այլն։
Ինքն է՝ որ յարուցանէ զիւրն տաճար որպէս զաստուած. (Աթ. ՟Ա։)
Տաճար եւ աթոռ աստուծոյ բանին։ Տաճար լուսոյ անստուերին, եւ առագաստ անճառ բանին։ Մարմնարան եւ տաճար հօր իսկակցին. (Շար.։ Նար. կուս.։)
Տաճար են սուրբ հոգւոյն կենդանի ոսկերք սոցա. (Շար.։)
Թէ ոք է տաճար հոգւոյն, նա է տաճար հօր եւ որդւոյ. քանզի ուր հոգին աստուծոյ բնակէ, անդ աստուած բնակէ. (Աթ. ՟Ա։)
ՏԱՃԱՐ. որպէս Մեհեան կռոց. delubrum, fanum.
Տարան ի տաճար դից։ Եմուտ ի տաճար կռոց. (ՃՃ.։ Հ։ Վրք. հց. ստէպ։)
Որ եւ զտաճարն լուցեալ զկռոցն. (Շար.։)
ՏԱՃԱՐ. οἱκίος aedes, domus. որպէս Ապարանք. պալատն. տուն դիւցազնական. սենեակ արքունի.
Տարցին ի տաճար թագաւորի։ Ի վերայ տաճարի թագաւորութեան իւրոյ ճեմէր ի բաբելոն։ Կործանեաց զպարիսպս աշտարակեայս տաճարաց նորա։ Ի տաճարաց փղոսկրէից.եւ այլն։
Շինօղքդ ո՛չ ի քաղաքաց քաղաքս առնեն, եւ ո՛չ ի տաճարաց տաճարս. (Եզնիկ.։)
ՏԱՃԱՐ. συμπόσιον, -σία, κλησίς convivium, compotatio. որպէս Սեղան. խրախունք. կոչունք. գիներբուք. կամ Սեղանատուն. տեղի բազմականի.
Եմուտ տիկինն ի տաճարն խրախութեան։ Մտին ի վերայ շմաւոնի, եւ սպանին անդէն ի տաճարի անդ։ Հրաման տայր մեծի տաճարին կոչնականս նուիրել յամենայն մեծամեծաց։ Սպաս առնել տաճարին բարձիցն պատրաստութեան. (եւ այլն։ (Աստի առեալ է Տաճարապետն. զոր տեսցես։))
Հանապազորդ առատացուցանէր զռոճիկս տաճարին, եւ յերկարէր զնուագս ուրախութեան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Կամ ո՞ւր սեղանն ամենալի, ո՞ւր են ազատքն իլ տաճարի. (Շ. եդես.։)
ՏԱՃԱՐ. որպէս Վանք. հիւրանոց.
Շինեաց ի քաղաքին տաճարս հիւանդանոցս. շինեաց եւ այլ տաճարս, եւ զծերս եւ զխեղս անդ հանգուցանէին. շինեաց եւ այլ տաճարս, եւ զամենայն կին ծննդական եւ աղքատ անդ հանգուցանէին. (ՃՃ.։)
ՏԱՐՃԱՐ ԽՈՐՀՐԴՈՑ. որպէս յն. Խորհրդարան. βουλευτήριον consilii locus, curia. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 19։ ՟Ժ՟Բ. 3։)
Arab;
Turk;
Arabian;
Turkish;
swift-footed;
— ձի, barb, Barbary or Arabian horse;
— ասորի, Canaanite;
cf. Ուղտ.
• «արաբ». հնագոյն ժամանակնե-րից սկսած այս անունով էին կոչւում այն Արաբները, որոնք բնակւում էին Ասորիքի և Եփրատի միջև գտնուած եռանկիւնու մէջ. այս երկիրը կոչւում էր յն. Ἀραβία ή ἐეημος, գործածուած է նաև Փիւնիկէի և Քանանացոց համար (տե՛ս Կանայեան, Արրտ. 1913 493-6 և Կոգեան ՀԱ 1922, 542). հմմտ Բ. մակ. ժբ. 10. իբրև ածական՝ գործածւում էր «արագավազ» նշանակութեամբ՝ ձիու և ուղտի համար. ինչպ. տաճիկ ձի Բուզ. դ. 47, էջ 134, տաճիկ ուղտ Բուզ. դ. 54, էջ 141 երիվարս տաճիկս Սեբ. Գ. ի (հմմտ. արա. բական ձի, արաբ ձի)։ Աւելի ուշ արաբները մահմետական դառնալով՝ տաճիկ բառն էլ սկսաւ նշանակել «իսլամ», որից և տաճկաց-նել «մահմետական դարձնել» Գնձ.։ Երբ Սել-ճուքները արշաւելով արևմուտք, մտան Մի-ջագետք, խառնուելով տեղացի արաբների հետ, ստացան մեր մէջ տաճիկ անունը. հմմտ. «Ի հիւսիսոյ եղեն շարժեալ ազգ, որ կոչմամբ թուրք անուանեալ, ի 24 ցեղս որո-շեալ, իշխանութիւն տաճկաց առեալ, թեպէտ յաղանդ նոցին խմորեալ» Վահր. ոտ. էջ 183. «Իսկ արաբացիքն որ մինչև ցայն վայր տա-ճիկք կոչէին ... խառնեցան ի թուրքն և եռեն ազգ մի վասն համակրօնութեան իւրեանց և միմեանց անուամբ կոչին» Միխ. աս. էջ 407-8։ Սելճուքներից յետոյ նոյն անունը ժառանգեցին նրանց ցեղակից Օսմանցիք։ Սելճուքների բարբարոսութեան աատճառաւ տաճիկ դարձաւ նաև ած. «մարդու նեղու-թիւն տուող, չարչարող»» իմաստով Երզն. մտթ. 125 ա, որ մինչև անգամ Քրիստոսի բերանն է դրւում (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 172)։ Նոր բառեր են տաճկե-րէն, տաճկահայ, տաճկաբան, տաճկախօս, տաճկահայերէն, տաճկահպատակ, տաճկա-լեր ևն։
• = Պհլ. tāčik «Միջագետցի արաբ. 2. ա-րաբական. 3. արագավազ», uštr-i-tāčik «տաճեև ուղտ», պրս. [arabic word] tāǰīk, նաև tā-žīk, tāzīk «արաբացի ծնունդ, որ մեծացել է Պարսկաստանում», tāzi «արաբ» (ինչ. zά-bān-i tāzī «արաբերէն»). 2. «արագավազ» (ինչ. asb-i tāzī «տաճիկ ձի»), որից թրք. ❇ [arabic word] tāzī «որսի շուն»։ Այս բոլորի արմատն է իրան. tač «վազել», զնդ. tačaiti «վազել, հոսել», պհլ. [hebrew word] taxtan, [other alphabet] tačet, պրս. [arabic word] taxtan, [arabic word] tāzam «վա-զել», որոնց այլ ցեղակիցներն են սանս. tákti, ալբան. ndjek, հիռլ. techim, հսլ. teko tešti, ռուս. тeку, тeчь «վազել, հոսել» ևն (Horn § 368, Trautmann 316)։-Հիւբշ. 86։
• Տաճիկ բառի վրայ խօսել է նախ Տե-րոյենց, Երևակ 1861, յնվ. 16, առանց որոշելու բառի ծագումը։ Ուղիղ մեկնեց նախ Պատկ. Aрм. reorp. 54։ Հիւշռ. 86 թէև դնում է պհլ. tāčik բառից, բայց այս ձևը հանում է ասոր. tāi, արաբ. ❇ tai ցեղանունիզ՝ čik մասնիկով, ինչպէս սագճիկ «Սագաստանցի» և rā-čīk=պրս. razi «Ray գաւառիզ»։ Sta-ckelberg WZKM 17 (1903), 50 տա-ճիկ ուղտ=պհլ. ustr-i-tāčīk։ Տե՛ս նաև Seidel. Մխ. հեր. § 15։ Բառիս ծառման մասին վէճ ծագեցաւ Ճակատամարտի մէջ. Լ. Մեսրոբ (անդ՝ թ. 894) բառը հա-նում էր tāǰ «թագ» բառից, իբր «թագին հպատակող ստրուկ ցեղ» (առաջին տա-ճիկներն համարելով այն քրիստոնեա-ներին, որոնց թաթարները քշելով Թուր-քեստան, պահում էին ստրկական ծա-ռայութեան մէջ)։ Այս հերքելով շատ ուղիղ մեկնութիւններ է տալիս վերի ձե-
• ւով Գ. Մեսրոպ (անդ, թ. 933)։ Նոյնը Marquart, անդ, 1922 փետր. 8, որ և Պարսկաստանի արևելեան սահմանի վը-րայի Taζ̌ik-ներին ծագած է համարում tat նախատական անունից+ նուացա-կան -čik. այսպէս (Tat) էին կռչում նաև Խրիմի թաթարները տեղացի գո-թերին ու յոյներին. նոյն ծագումից է թւում դարձեալ մաճառական tot կոչու-մը, որ տրւում է Սլովաքներին։ Այս բո-լոր ստուգաբանութեանց ամփոփումն ունի Թէոդիկի Ամէն. տարեց. 1923, էջ 354-6։ Բառիս մասին մի լաւ յօդուած ունի Բ. Ե. Կ.՝ Ամերիկահայոց «Տաւ-րոս» հանդէսում, 1919, էջ 504։
• ԳՒՌ.-Ախց. տանիկ «օսմանցի թուրք», Մրղ. տանիկ «պարսիկ», Պլ. Սչ. դաջիգ «օս-մանցի», Պլ. դաժգընալ «մահմետական դառ. նալ», Սվեդ. դիջmգ ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ყაჭიკი տաճիկի «տաճիկ ձի»։
ἅραψς, ἅραβες araba, arabes σαρακηνός saracenus. այսինքն ընթացիկ. արագոտն. վազուկ. պ. թազի. եբր. արէպ, արապ. որ եւ Արաբացի, Սարակինոս, Հագարացի. Ազգ արաբացւոց արօտականաց կամ խաշնարածաց՝ վրանօք շրջողաց այսր անդր.
Տաճիկք (յն. սարակինոսք) եւ իսմայէլացիք։ Սկիւթիանոս ոմն էր յեգիպտոսէ՝ տաճիկ (յն. ստրակինոս) տոհմաւ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։ Կոչ. ՟Զ։)
Ի տաճկաց պետութենէ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
ՏԱՃԻԿ. ա. δρομάς dromedarius, currens. Մակդիր երագոտն կենդանեաց՝ մանաւանդ տաճկաստանի կամ արաբիոյ. յորս նշանաւոր է սուրհանդակ ուղտն. էճին տէվէսի. որպէս եւ սրընթաց շունն ըստ պարսից ասի, եւ երագընթաց երիվարն, էսպի թազի կամ թազի սիւվար. տե՛ս ԹԱԶԵԼ. եւ ԸՆԹԱՑՔ.
Տաճիկ ուղտուք արձակէ ի հայս. եւ ընդ սակաւ աւուրս եկին բերին։ Բայց միայն մերուժանն ի տաճիկ ձի նստեալ փախչէր. (Բուզ. ՟Դ. 54. եւ 47։)
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
• «իշխանուհի» Անսիզք 93։
Որպէս Յանձն առնուլ. դնել. ենթադրել. ներալ. զիջանիլ.
δίδωμι do. պ. տա՛տէն. յն. տի՛տօմի. լտ. տօ՛ տաս. դաղմ. տայու՛ տաշ եւ այլն. Մատուցանել եւ աւանդել. յանձնել ի ձեռս. շնորհել. պարգեւել. ընծայել. հատուցանել.
Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի։ Կինս՝ զոր ետուր ընդ իս, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի։ Զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու։ Ետ նմա տասնորդս յամենայնէ։ Տո՛ւր ցիս զմարդիկդ, եւ զաւարդ քեզ ա՛ռ։ Տէր ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս յովսեփայ։ Եւ ետ տէր բարբառս եւ կարկուտ։ Տալ ի վերայ ձեր այսօր օրհնութիւն։ Որում տուակ ի տեառնէ իմաստութիւն։ Որ ունիցի, տացի նմա.եւ այլն։
Տալ զպտուղ, զժառանգութիւն, զփրկութիւն, զցնծութիւն. ըստ սրտի. ըստ գործոց. եւ այլն։
Տաց զնա յազգ մեծ. այսինքն արարից։ Լա՛ւ իցէ քեզ տալ զնա, քան տալ զնա առն օտարի. իմա՛, ի կնութեան. եւ այլն։
Տային նոցա զրոյց զառաջին պատերազմէն. (Զենոբ.։)
Սոյնպէս սի՝ Հրաման կամ պատուէր տալ. Պատասխանի տալ. Պատերազմ տալ. Գոյժ տալ. Տալ աւետիս. Երանի՛ տալ. Վրէժս տալ. Ճարակ տալ. Թոյլ տալ. Տեղի տալ. Ի վարձու տալ։ Տե՛ս ի յարակից անուանս։
Սոքա չեն ի վարձու տալոյ զիշխանութիւն հոգւոյն սրբոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. այսինքն տալոց. (ռմկ. տալու պէս չեն)։)
ՏԱՄ ԱԾԵԼ, ԲԵՐԵԼ, ՏԱՆԵԼ. որպէս յն. Առաքել. ἁποστέλλω. (Ծն. ՟Լ՟Ը. 17. 23։ ՟Խ՟Ե. 23։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 8։ ՟Ի՟Դ. 23։)
ՏԱՄ ԾԱՆՕԹՍ կամ ՏԵՂԵԿՈՒԹԻՒՆ. Ծանուցանել. տեղեկացուցանել. (՟Բ. Եզր. ՟Ե. 10։ Հռութ. ՟Գ. 3։)
ՏԱՄ ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆ. Վկայել. վկայութիւն դնել։ (Ղկ. ՟Ժ՟Զ։ 28։ Գծ. ՟Ի. 21։)
ՏԱՄ ԻՐԱՒՈՒՆՍ. Իրաւացուցանել. եւ Արդար պատճառս ի մէջ բերել.
Դա՛տ արարէք որբոյն, եւ տո՛ւք իրաւունս այրւոյն. (Ես. ՟Ա. 17։)
Արդ տո՛ւր իրաւ, ո՛վ որ պատուհասեսդ. (Եփր. ել.։)
ՏԱԼ. որպէս Մատնել զայլս կամ զանձն.
Զլեգէոնս այսոցն՝ անդնդոցն տայ։ Տուեալ ի բանտ՝ պահէ մեծաւ զգուշութեամբ ... Եւ դարձեալ տայ ի բանտ. (Ածաբ. կիպր.։ Արծր. ՟Ե. 1։)
Վասն մեղաց իմոց տուայ յայս. (Կլիմաք.։)
Զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան. (Լմբ. ժղ.։)
Քան զի ոչ էր սովոր արհամարհել զհրաման (հօրն), ետ զանձն իւր երթալ (առ եղբարսն). (Եփր. ծն.։)
Փափկութեան ետ զանձն։ ագահութեան տալ զանձն։ Քնոյ զմեզ տալ դրդեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։ Շ. մտթ.։ Խոսր.։)
Ետ իսկ (ղովտ) զանձն գինւոյն, զի ըմպելովն՝ յերկեղէն յապահով լինիցի. (Կիւրղ. ծն.։)
ՏԱԼ. որպէս Աւանդել. յանձնել. դնել. եւ Գրել.
Զսուրբսն գերեզմանի տուեալ. (Յհ. կթ.։)
Վասն ընչից զտղայս ծերոյ մի՛ տացեն. (Կանոն.։)
Որպէս եւ մովսէսի ի մատենի տուեալ պատմէ. (Եւս. քր.։)
ՏԱԼ. որպէս Կրել.
Զնոյն պատիժս տայցեն. (Յճխ. ՟Ե։)
Որպէս Թողուլ. թոյլ տալ.
Թէ եւ տամք զէն ի հոմանուանցն գոլ, այլ ոչ եթէ այսուիկ ինչ անգիտելի է. (Սահմ. ՟Ա։)
Կամիմք ներգործել երիս անկիւնսն հաւասար կողիցն ի վրայ հուելոց գծից. եւ եղիցի տուեալ գիծն (՟Ա. ՟Բ. Եւկղիդ.։)
Տաց, թէպէտեւ համարեսցուք, եթէ եպերեալ եւ եւ այլն. (Եփր. թագ.։)
ԺՈՂՈՎ ՏԱԼ, որպէս Գրոհ կամ հորդան տալ. կամ գումարիլ.
Ժողով տուեալ ամենայն բազմութիւնն գնդին պարսից. (Ուռպ.։)
ՏԱԼ ԳԵՏՈՅ, կամ ՄՕՐԱՑ, կամ Ի ՄՕՐԻՆ. Ստիպել մխիլ եւ խրիլ կամ ընկղմիլ։ (Մամիկ.։) Կամ ՏԱԼ ԶԱՆՁՆ ի բլուրն. որպէս (Դիմել. անդ։)
ՔԱՐԱՄԲՔ ՏԱԼ. ա հարկանել. Հրամայեաց քարամբք տալ զբերան նորա. (Ճ. ՟Ժ.։)
ՏՈՒԵԱԼ, տուելոյ. լինի եւ՝ Տուեցելոյ.
Ըստ տուեցելոց նմա ի վերուստ շնորհաց. (Արծր. ՟Դ. 12։)
ԵՐԵՏ. որպէս Ետ.
Նա վասն մեր զորդին իւր երետ. ((յն) Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Գ։)
ԵՏՈՒՐ. իբր Ետուն։ (Վրք. ոսկ. ձ։)
ՏՈՒՒ, տուին. իբր ռմկ. տրուի, տրուին. այսինքն տուեալ լինի, ին.
Ընդունել ինչ տուի առ ի մէնջ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յայնպիսում ժամանակի, յորում եւ օրէնք յաստուծոյ տուին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 49։)
cup, mug;
bowl, basin;
vat, trough;
tub, bucket, wash-tub or lye-tub;
basket;
— խմորոյ, kneading-trough, hutch;
— խնկոց, bed of spices;
cf. Խնկանոց;
— որմածուաց, hod, tray;
layer, slip, offset;
vine-branch, vine-shoot.
• . *ի հյ. «բաժակ, գաւաթ, թաս» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. ա. կոր. «խնկաման» Երգ. ե. 13, զ. 1. «կոնք» Վրք. հց. «կթոց, կողով» Ճառընտ. «ձիու գասակը պաշտպանող մի տեսակ զրահ» Արծր. 132 (տե՛ս իմ Հլ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. 208), «մի տեսակ երաժշտական խազ» (գրուած է դաշտ Վստկ., թաշտ ՀՀԲ. հմմտ. պրս. [arabic word] tastgar «անուն երաժշտի միոջ», որ ծագում է tašt «կոնք» բառից)։ Արդի գրականում և գաւառականներում տաշտ նշանակում է մի-այն «փայտէ կոնք»։
• = Պհլ. [other alphabet] tast «աւազան, կոնք. տաշտ, թաս, բաժակ», պրս. [arabic word] tast ևկոնք, մեծ լական», աֆղան. tast, քրդ. tešt «լուացքի տաշտ», զնդ. [other alphabet] tasla-«ռաժակ, գաւաթ, թաս»։ Այս բոլորը ծագում են tas «տաշելով շինել» արմատից, որի անցեալ դերբայն է. աւելի ընդարձակ տե՛ս տաշ (Pokorny 1, 717, Horn § 389)։ Իրան-եանից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] tast«տաշտ, կոնք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 314). սրա համառօտուածն է [arabic word] tās որ տարածուած է նաև շատ լեզուների մէջ, մանրամասն տես թաս։-Հիւբշ. 251։
• Ուղիղ համեմատեց նախ Աւզերեան, Բցտր. չափ. և կշռ. 175, իբր պրս. դաշթ։ Նոյնը յետոյ ԳԴ, ՆՀԲ, Böttich. Arica 75, 223, Lag. Urgesch. 155 (նաև զնդ.
• tasta-)։ Հիւնք. (նաև թրք. թէստի «սա-փոր», որ սակայն այստեղ չի պատկա-նում և ծագում է պրս. [arabic word] dastu «ձեռնակուլայ» բառից)։ Սանտալճեան, Բազմ. 1904, 499 լծ. թաս։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տփ. տաշտ, Սչ. դաշդ, Խրբ. դ'աշդ, Հմշ. Ռ. Սեբ. դաշդ, Ասլ. դաշդ, դաշ*, Ագլ. տօշտ, Զթ. դmյդ՝, դmրդ՝։-Հա-նազան բարբառներում տարբերւում են փայ-տէ տաշտը (խմորի համար) և պղնձէ տաշ-տը (լուացքի համար). այսպէս. Լ. Ախց. Ղրբ. տաշտ «փայտէ տաշտ» և Ախց. թmշտ, Ղրբ. թէշտ և Լ. տաշտակ «պղնձէ տաշտ»։ (Առա-ջին երկուսը նոր փոխառութիւն են. այսպէս նաև Ջղ. թաշտ, Տիգ. թաշդ, Շմ. թէշտ)։-Նոր բառեր են տաշտագլուխ, տաշտադրէք, տաշտադրօնք, տաշտածհան, տաշտաքանդ, տաոտաքեր, տաշտաքերանք։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვაϑტი տաշտի, թուշ. ❇ამვ տաշտ «լուացքի տաշտ», թրք. գւռ. Տ. dasd «տաշտ» (Բիւր. 1899, 799)։
• «խաղողի որթի տնկուած ճիւղ» Բուռ. 99. Գր. սքանչ. ծն. քս. (ՀԱ 1912, 473), որից տաշտաւոր «ուռճացեալ, ճիւղա-լից» Ովս. ժ. 1. (սխալմամբ գրուած է նաև դաշտաւոր), տաշտագեղ Սեբեր. տաշտախիլ Եղիշ. ը, էջ 156. տաշտաթաղ Վստկ.։
• ՆՀԲ լծ. թրք. թէստէ «տրցակ, փունջ» (իմա՛ պրս. dasta). բայց թւում է թէ նոյն է համարում նախորդի հետ, որով-հետև թէ՛ իբր առանձին բառ չէ գրած և թէ մեկնում է «բուն որթոյ տնկեալ ի կոնքաձև փոս, որոյ բացումն ասի բա-ժակել»։ Հիւբշ. 251 բաժանում է նա-խորդից։
• ԳՒՌ.-Մշ. տաջտագ, Երև. տաջնակ «որթե բարունակ, որի վրայ մի քանի մատեր կան»։
φιάλη phiala, patina, patella, patera, poculum, scyphus. պ. դաշթ, թէշթ, դիստ, դաշ, թաս. իտ. թա՛ձձա. Անօթ ըմպելեաց՝ մեծ եւ փոքր, խորանիստ իբրեւ դաշտիկ. դաշխուրան. սկաւառակ. սկահ. բաժակ. ափսէ. նուիրանոց. ճաշակ. խառնարան.
Զսանսն, եւ զտաշտսն։ Զտաշտսն, եւ զմսահանսն։ Իբրեւ զտաշտս առաջի սեղանոյն։ Տաշտ մի արծաթի յեօթանասուն սկեղէ։ Ապա թէ ի տաշտս եւ ի բաժակս արձակիցես զաչս քո։ Արբցեն զարիւն նոցա իբրեւ զգինի, եւ լցցեն զտաշտս իբրեւ զսեղանն.եւ այլն։
Նմա տաշտ՝ ձեռին իւրոյ ափ հանդիպեալ էր, եւ գինի ուրախութեան՝ քարաբուղխ յստակ ջուրն. (Բաբիղ. ի յհ. մկ.։)
Յետ զենլոյն՝ ի բաժակս եւ ի տաշտս ընդունէին զարիւնն։ Տաշտիւն, որ է աման գինւոյն։ Ետ նկարել զտաշտի պատկեր զմուշեղ ճերմակաւն (ձիով), եւ ի ժամ ուրախութեանն դնէր զտաշտն առաջի իւր, ասելով՝ թէ ճերմակաձին գինի արբցէ։ Ունէր տաշտ ոսկի ի մատունս իւր. տապալէր թագաւորն պապ, եւ գինին տաշտիւն անկանէր. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Վրդն. եծգ։ Բուզ. ՟Ե. 2. 32։)
ՏԱՇՏ ԽՆԿՈՑ. որպէս Տաշտաձեւ խնկանոց. խնկաման. պուհուրտան.
Իբրեւ զտաշտս խնկոց բուրեն։ Էջ ի պարտէզ իւր ի տաշտս խնկոց. (Երգ. ՟Ե. 13։ ՟Զ. 1։)
Տաշտք խնկոց՝ աղօթք սրբոց. (Լմբ. պտրգ.։)
ՏԱՇՏ. որպէս Կոնք.
Առեալ զտաշտ եւ զսափոր։ Ելից զտաշտն ջերմ ջրով, եւ անուշահոտ ծաղկովք, եւ լուաց զոտս ծերոյն. (Վրք. հց. ՟Թ։)
ՏԱՇՏ. որպէս Կթոց, կողով պտհղոց. սապատ.
Զտաշտսն պտղովքն. (Ճ. ՟Ա.։)
որպէս Բուն որթոյ տնկեալ ի կոնքաձեւ փոս. (որոյ բացումն ասի բաժակել) արմատ եւ փունջ որթոյ յայգւոջ, ուռճացեալ. (լծ. թ. թէստէ ).
Խողք ապականէին զայգին եւ բրէին. պատառէին բազում ունջս որթոյ, արմատաքի խլէին եւ զտաշտն գլխովին. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
prostrate, fallen down;
cf. Թաւալագլոր;
— յերկիր կործանել, to fall down;
to be struck dead on the spot.
• «թաւալուած» Խոր. ա. 10. որից տապալել «գլորել, գետին նետել, թաւալել, կործանել» ՍԳր. տապալեցուցանել Ծն. իթ. 10. տապալած Մծբ. տապալիչ Արծր. տա-պալումն Պիտ. փիլ. տապալական Մագ. քեր. բերդատապալ «բերդ տապալող» Եփր. վկ. արև. 70-71։
• ՆՀԲ լծ. հյ. թաւալել, ռմկ. թապլել, թապլտկիլ, թրք. տէվիրմէք։ Տէրվ. Նա-խալ. 125 կցելով տապաստ բառին, ար-մատը դնում է տապ։ Müller SWAW 136 (1897), 37=Armen. VI յն. ταπει-νός «խոնարհ» բառի հետ։ Հիւնք. թըր. տէպէլէնմէք «թաւալիլ»։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 289 սեմականից փոխա-ռեալ պհլ. դապլօնասդան հոմանիշի հետ ցեղակից։ Lidén IF 44, 192 շվեդ.
• ԳՒՌ.-Սրանից են տապլիլ Մշկ. «ոտքը սահելով ընկնել», տապլտկիլ Ակն. Արբ. Խրբ. Պլ. Սեբ. =տապլկտալ Վն. «այս ու այն կողմ գլորիլ»։
լծ. Թաւալ. թաւալեալ. թաւալմամբ. թաւալագլոր.
Բերանոյ որոյ դիպեալք՝ տապալ յերկիր կործանէին. (Խոր. ՟Ա. 10։)
leaf;
leaves;
— ծաղկանց, corolla, petal;
տատանիլ որպէս զ—, to quiver like an aspen leaf;
եւ — չանկանի թէ աստուած չկամի, no leaf falls but God's will drops it.
• , ո հլ. «տերև» ՍԳը. «աաստեռև մի թերթ» Դրնղ. 452. որից տերևաբեր Ա-գաթ. տերևաբուղխ Ոսկ. ես. տերևազարդ Վեցօր. տերևաթափ Ես. ա. 30. տերևալից Մրկ. ժա. 13. տերևախիա Ղևտ. իգ. 20. տերևիլ Ագաթ. Բուզ. անտերև Կոչ. ი6. նշա-տերև Ոսկ. մ բ. 24. դեղնատերև Ոսկ. լս մշտատերև Կլիմաք. հերձատերև Վրռն. ռան հտօտրmերևուն Բժշ. նաև տերեատ «մի տե-սակ բոյս, dapne alpina (ըստ Խ. Ուղուրի-կեան, Մասիս 1881 նոյ՛ 23) կամ chamaelea (ըստ ՀԲուս. § 2946)» Բժշ.։
• = Ասոր. ❇ təref, ❇ tarpā, եբր. [hebrew word] terep, tārāp «տերև»։-Հիւբշ. 317։
• Նախ Klaproth, Asia pol. 99 համե-մատեց ասոր. tarfo ձևի հետ։ Վերի ձե-վով դրին Müller SWAW 41, 13 և Spie-gel KZ 4, 462։ Բայց Müller, Armen. VI л 64 մերժելով այս՝ իբր բնիկ հայ կցում է սանս. darbhá-«խուրձ», հբդ. zurba «դալարիք», նբգ. zurba «ևեռա-հող, կիզակաւ» բառերին։ Հիւբշ. 317 մերժում է այս վերջինները՝ նշանակու-թեան տարբերութեան պատճառաւ և հաստատում է վերի մեկնութիւնը։ Հիւնք. պրս. տիրէվ «հունձք»։ Patrubány ՀԱ 1908, 155 հնխ. dreno-«փայտ, ծառ» ձևից. հմմտ. յն. δόρν, հսլ. drèyo ևն։ Այսպէս նաև Մառ ЗВО 1925, 667 ռուս. дepeвo ևն։ Պատահական նմա-նութիւն ունի վրաց. ❇ევრი տեվրի, ვევრანი տեվրանի «թանձր անտառ»։
• ԳՒՌ.-Մշ. տէրեվ, Սչ. դերև, դերեվ, տէ-րև «ծաղկի թերթ կամ ծառի տերև», Երև. Կր. տէրէվ, Խրբ. Ռ. դէրէվ, Ջղ. տիրեվ, Գոր. Ղրբ. Շմ. տիրէվ, Ագլ. Տփ. տի՛րիվ, Սվեդ. դիրիվ, Զթ. դիյիվ, դիրիվ «բանջարեղէնի տերև»։
φύλλον folium. Սաղարթ. թերթ կանաչագեղ արձակեալ յոստոց ծառոց՝ ի զարդ եւ ի հովանի ծաղկանց եւ բուսոց. եափրագ, վարագ.
Կարեցին տերեւս թզենւոյ։ Տերեւ ձիթենւոյ։ Ձայն տերեւոյ խարխափելոյ, եւ այլն։ Տերեւ՝ զուզնտքեայ մասն եւ տնկայ. (Փիլ. լին.։)
Տերեւ զվարսն իմանամք. եւ պտուղ՝ տերեւոցն զկնի. եւ ի մէջ նոցա ծաղկեալ զսէրն աստուծոյ. նախ ծաղիկ պտղոյն երեւել, եւ ապա սաղարթ տերեւոցն. (Լմբ. սղ.։)
pike;
spade in cards;
— մօրուաց, fresh beard, down, downy beard;
ի — նիզակի or — նիզակաց, ի սուր — նիզակի, with the lance, with arms;
with lance or spear thrusts;
ի — նիզակի տապալեցի զնա, I brought him down with a lance thrust;
տիգօք աչաց ակնարկել, to glare at, to frown at, to dart an angry or threatening look, to look daggers at;
տիգօք աչաց խաղաց ի վերայ իմ, be sharpened his eyes upon me, he frowned on me.
• , ի-ա հլ. «նիզակի ծայրի սուր եր-կաթը» ՍԳր. Բուզ. Եփր. ծն. (փխբ. սաւում է տէգ աչաց «չար նայուածք» (յն. պաք) Յոբ. ժզ. 10, տէգ մօրուաց «միրուսի նոռա-բոյս թելերը» Փարպ. Կղնկտ. փիլ.) որից տէգընկէց Բ. մկ. դ. 14, տիգաւոր ՍԳր. տի-գաբուն Եզեկ. լթ. 9. տիգեալ «միրուսը գա-լու վրայ» Յհ. կթ. նիզակատէգ Բուզ. ե. 37. Մծբ. էջ 359 (գրուած է նիզակատեղ, այս-պէս ուղղելի ըստ ՀԱ 1911, 502), բոլորա-տէգ Խոր. դժնդակատէգ Նար. խչ. ոսկետէգ ԱԲ,
• -Պհյ. *tēγ «տէգ» բառից, որի հետ նոյն ևն պրս. [arabic word] tīγ (tēγ) «որևէ հատու և սուր բան, մասնաւորապէս սուսեր, երկաթն դաշ-նակի, գեղարդեան, սլաքի, նետի, դանակի և կացնոյ, հերիւն կոշկակարաց ևն», բելուճ. t'ēν «սուր, հատու, արագ», բանաստեղծա-կան ոճով «սուսեր», աֆղան. tēγ «սուսեր», քրդ. ti, tiγ «սուսեր», զնդ. taēγa-՝ որ պա-հուած է bitaēγa-«երկսայրի» բառի մէջ (Horn 409)։ Պարսկերէնից է փոխառեալ թրք. təγ «կօշկակարի հերիւն»։ Իրանեան բառերը ծագում են հնխ. (s)teig-«խթել» արմատից, որի այլ ժառանգներից են սանս. téǰa-«սրաբերան», tigmá «սուր, հատու», tiktá-«կծու, հատու», յն. στιζω «խթել», στιγμα «խայթուածք», լտ. instīgo «դրդել, բրգռել», գոթ. staks «խայթուածք, կէտ», հբգ. stē̄hhan, հսաքս. stēkan, գերմ. stechen «խթել», ռուս. cтerнуть «շուլալել» ևն (Po-korny 2, 612)։ Հայերէնի մէջ բնիկ լինելու պարագային պիտի ունենայինք *թէկ ձևը։-Հիւբշ. 253։
• ՆՀԲ լժ. տճկ. դիգէն «փուշ»։ Սանս և իրան. ձևերի հետ համեմատեցին նախ Gosche 42, յետոյ Böttich. ZDMG 1850. 363, Lag. Urgesch. 358 Muler SWAW 38, 594 և 39, 412, Justi, Zend. sp. 129, Հիւբշ. KZ 23, 22, Տէրվիշ. Al-tarm. 36, Նախալ. 113 ևն։ Հիւնք. պրս. թիյղ, թրք. թըղ և տիք «ուղղորդ, կան-բըյն»։
λόγχη, δόρυ hasta, lancea եւ ἁκίς acies, cuspis, mucro ὁβελίσκος veruculum. Արդն, գեղարդն. նիզակ. սայրասուր որպէս սլաք կամ փուշ. (լծ. եւ դիգէն ՝ փուշ)
Բուն գեղարդան նորա իբրեւ զստորի ոստայնանկաց, եւ տէգ նորա ի վեցհարիւր սկեղէ երկաթոյ։ Պատեցին զիս տէգք, յանխնայ խոցոտեցին զերիկամունս իմ։ Տիգաւ խոցեաց զկողս նորա։ Տիգօք եւ ասպարօք։ Ի տէգ նիզակաց.եւ այլն։
Շուն ոչ միայն առ քարանց հանդուրժէ ձիգս՝ ընդդէմ կալով, այլեւ առ տիգաց եւ նետից ընդդէմ յարձակելով հարուածոցն. (Փիլ. լիւս.։)
Մանուէլ զտէգ նիզակին (զերկաթն) ի ձեռինն կալեալ, եւ նիզակաւն (բնովն) ի կառափն մատուցեալ ծեծէր զարքայն վարազդատ. (Բուզ. ՟Ե. 37։)
Պատեաց զդրախտն փափկութեան ի սուր տէգ նիզակի։ Տեսցեն զքերովբէսն, եւ զսուր տէգ նիզակին. (Եփր. ծն.։)
Նմանութեամբ ասի.
Անկողինք նորա տէգք սրեալք. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 21։ ըստ յն. շամփուրք.)
Տիգօք (կամ տիգաւ) աչաց խաղաց ի վերայ իմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 10. յն. սլաքօք.)
յորմէ եւ (Յհ. կթ.)
ՏԷԳ ՄՕՐՈՒԱՑ կամ ՄՈՒՐՈՒԱՑ. μειράκεια πρωτογένεια prima lanugine malas vestiti. Դեռաբոյս հերք ի ծնօտս տիգեալ. նոր մորուք այն ինչ յարբունս հասելոց.
առաջին տէգ մուրուացն արձակեալ, մօրուքն այն ինչ դեռադեռ ծաղկեալք. (Փիլ. տեսական.։)
Այն ինչ դեռ տէգ մուրուացն ի վերայ գեղեցկատեսիլ ծնօտիցն բուսանէր. (Փարպ.։)
Տէգք մուրուաց նորա զօրէն մանուշակի ծաղկեալք ի վերայ գունագեղ այտից. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Դեռեւս կամէր ծաղկել ի ծնօտս տէգ մուրուացն. (Կաղանկտ.։)
God, the Lord;
Sir, lord, master, Mister, Mr.;
possessor, owner, master;
Reverend, Rev.;
ով —, Lord! o Lord! good God! Heavens! goodness! good gracious!
— արքայ, Sire!
— իմ արքայ, o King! o Majesty!
— իմ, My Lord;
— թովմաս, Mr. Thomas;
Rev. Thomas;
— լինել, կալ, to be or become master of, to be lord over, to rule, to overcome, to master;
յամի տեառն, in the year of our Lord, Anno Domini;
յիս տէր, oh my lord! I pray you my lord! tell me my lord!
յի՛ս դարձ տէր, oh king hear us!
— բայի, objective or accusative case;
• (հոլովւում է տեառն, տերամբ, տեարք, տերանց կամ տեարց) «տէր, մեծ, իշխան, գլխաւոր, յատկապէս նաև՝ Աստուած» ՍԳր. Ասկ. Եփր. ծն. ածանցման մէջ մտնում է չորս ձևով. ՏէՐ. ինչ. տէրութիւն ՍԳր. Եղիշ. տէրունի Ոսկ. մ. գ. 24. տէրունուստ Ոսկ. բ. կոր. տէրունատուր Բուզ. տէրունական Եզն. Ագաթ. Սեբեր. ևն. այս ձևերը՝ ըստ հնագոյն հայ գրչութեան՝ գրւում էին ե-ով. (յատկապէս տերութիւն ձևի վրայ տե՛ս Meillet Բանաս. 1900, 113 և MSI 11, 400, որոնց մէջ հեղինակը այն կարծիքն է յայտ-նում թէ նախաւոր ձևն է տիրութիւն. աւելի յետոյ ու ձայնի ազդեցութեամբ՝ ի դարձաւ ե, ճիշտ ինչպէս *լիզու>լեզու, *երիսուն (=լտ. triginta) >երեսուն, *սկիսուր> սկեսուր).-ՏԵՐ-, ինչ. տերունի, տերութիւն ևն ըստ հին գրչութեան. (կրկնագիր Ագա-թանգեղոսի մէջ գտնում ենք միշտ տերու-թիւն. հմմտ. Աճառ. ՀԱ 1913, 11 և 313). յատկապէս անտերունչ Երեմ. ռ. 31. եւս քր. անտերնչութիւն Եւս. քր.-ՏԻՐ-, ինչ. տիրել ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. (փխբ. նշանա-կում է «լուծանել զկուսութիւն» Մխ. դտ. էջ Չ7. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. եբր. [hebrew word] bā̄'al և արաբ. [arabic word] ma-laka «տիրել. 2. կին առնել, ամուսնանալ»), տիրասէր Ոսկ. ես. տիրաբար Բ. մկ. ժգ. 23. Եւս. քր. տիրագէտ Ագաթ. տիրադրուժ Եզն. Կորիւն. Բուզ. երկտիրեան Սեբեր. տիրացու-թիւն, տիրացուական (նոր բառեր).-ՏԵԱՌՆ, ինչ. տեառնորդի Սեբեր. Եփր. ծն, տետոնա. բարբառ Կորիւն. տեառնագալուստ Ագաթ.։ Բառերի վերջում գտնում ենք միայն տէր ձևով. ինչ. տանուտէր ՍԳր. ամենատէր 26-2045 Ագաթ. Սեբեր. անտէր Փիլ. Նիւս. կազմ. պարտատէր Ես. իդ. 2. գաւառատէր Կանոն. ամենատէր Սեբեր. Ագաթ. բնատէր Բուզ. կոչնատէր Ղկ. ժդ. 12. Ոսկ. յհ. ա. 9. հրա-մանատէր Լաստ. ևն։
• = Ծագում է *տի-այր ձևից, աւելի հինը *տէայր (հմմտ. միայն>մէն), որ կազմուած է տէ-և այր «մարդ» բառերից. առաջինը՝ որ նշանակում է անշուշտ «մեծ», գտնում ենք նաև տիկին (<*տէ-կին) «մեծ ևին» և տիեզերք (<*տէ-եզերք) «մեծ եզերք» բա-ռերի մէջ. ծագումը անծանօթ։
• ՆՀԲ, հտ. Բ. էջ 512 գ լծ. լտ. tyran-nus, յն. τύραννος։ Peterm. 132, 250 տի=տ բացասականով՝ այր բառիզ, իբր «ո՛չ այր, այլ իշխանաւոր»։ Win-disch. I1 յն. τύρ-αννος (ϰοίρανος)։ Gos-che 27 յն. τύρ-αννος բառի հետ, որի արմատը դնում է τώρ-։ Այսպէս նաև Böttich. Rudim. 22։ Բագրատունի, Քեր. զարգ. 70 և Տարերք 49 տի-ալր, որ ընդունում է նաև Այտնեան, Քնն. ռեռ. 338 ծան.։ Lag. Urgesch. 705 հիռլ. tighearna «տէր»։ Spiegel KZ 4, 436 և 450 զնդ. Tistrya և պրս. Tīr յատուկ անունների հետ։ Էմին, Истор. Bap-данa 63 տի-այրս, ուր տի նոյն ընդ տիք։ Boрp, Gram. comp. 2, 418 տի «շատ, բազում» կցում է սանս. iti «այսպէս», áti «վրայ» ևն բառերին։ Müller SWAW 64, 453 և 88, 16 մերժում է տ համարել բացասական մասնիկ, և տէր կցում է զնդ. բժ dātarə «ստեղծող» բա-ռին։ Մորթման ZDMG 26, 608 բևեռ. tiuripauti=տէր+պետ, էջ 618 tirigan -տtր. յն. τύραννος։ Հիւբշ. KZ 23, 401 *տէ-այր։ Մարկոս Աղաբէգեան, Թուղթ, Պօլիս 1878, էջ 22 տուրա բառից (ին'չ լեզւով)։ Կոստանեան, Հալ. հեթ. ևո. 36 տիրացու. հանում է Տիր՝ գիտութեան աստուծու անունից։ Տէրվ. Մասիս 188։ մաւ. 6 տի-այր։ Canini, Et. étym. 86 յն. τιραννω և 211 իռլ. tuir «տէր, թա-գաւոր». Եազրճեան, Մասիս 1885, էջ 1007 դնում է տի-այր և տի համարում
• է սանս. տէվա «տանուտէր, տան մեծ». Մառ. Гpaм. др. aрм. 112 տի+այր. իսկ ЗВО 5, 286=ՀԱ 1892, 164 տի դնում է կրճատուած՝ paiti «տէր» ռա-ռից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 16 Րίρυνς քաղաքի անուան մէջ է գտնում։ Jensen, Hitt. u. Arm. և ՀԱ 1904, 273 տէ-այր, ուր տէ=հաթ. tiis, tii, ti, t=dēi «իշ-խան», որից նաև Tiidwr=Տիրատուր յատուկ անունը (աւանդուած եգիպ-տական արձանագրութեանց մէջ)։-Meillet MSL 10, 138 մեկնելով տի-այր, տի ձևի մէջ ուզում է գտնել տուն բա-ռը. հմմտ. յն. ὄεσπστης, δέσποινα, լտ. dominus. հբգ. chuning, հսլ. gosnodi ևն, որոնք նշանակում են «տէր», բայց բուն «տանուտէր»։ Նոյն, MSL 11, 19 և 18, 249 մեկնում է տի-այր, բայց տի համարում է անծանօթ բառ։ Հիւնք. պրս. Թիյր=Տրէ բառից, իսկ տեռ. տեառն <հյ. լեառն կամ յն, τύραννος ձևից։ Patrubány SA 1, 4 մեր բառին է կցում կասկածով վօգուլ. ater, oter «տէր»։ Bugge, Lyk, Stud, 2, 6 և 16 տի=լիւկ. te, mte «մեջը». յն. ἔνδον «ընտանիքը», իբր «տան մէջ եղածները»։ Patrubány ՀԱ 1904, 334 յն.7εύς, սանս. dyāuš «Աստուածային» ևն ձևերի հետ։ Աճառ. ՀԱ 1908, էջ 122 տի «մեծ» ի-մաստով համեմատում է վրաց. dia «շատ», լազ. didi «մեծ», dido «շատ, բազում, աւելի» և հյ. տիք «հասակ» (իբր «մեծութիւն») բառերի հետ։ Ադոնց. Армен. Юстин. 405 տի կցում է դիք, deus ևն բառերին՝ համարելով նախ «աստուած», յետոյ «տէր»։ Karst Յու-շարձան 407 սումեր. tan «բարձր». di-dim «նուաճել», du «գագաթ», 412 սումեր. tik «գագաթ, ճակատ, բարձ-րութիւն», քրդ. tik «բարձր»։ Pedersen, Kel. gram. I. 66 տի հասկանում է «երկիր» և կցում է կիմր. daiar «եր-կիր», կորն. doar, բրըտ. douar բառև-րին։ Schmidt KZ 50 (1923), 237 ըն-դունում է այս մեկնութիւնը և նրանց
• է աւելացնում նաև ալբան. δe «եռ-կիր»։-Տէր, պարոն և աղա բառերի իբրև պատուանուն գործածելու մասին 1856. 305-8 և 1858 ապրիլ, Արշալ. արրտ. թ. 574, 579, Մեղու 1858, թ. 11, 1859 թ. 2, 1860 թ. 86, Բիւր. 1899, էջ 457։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տէր, Մրղ. տէր, տէ՛յր, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ռէր (Սչ. միայն տանը տերը ձևի մէջ. ուրիշ տեղ չկայ). Հճ. դէյ, Զթ. դէյ, դէր, Սվեղ. ռիր, Ղրբ. տար, տա՛րը, Ագլ. տայր.-Մժ. mդի «քահանայ», Ակն դէրդըրնաք «տէրտէր-ներ», դիւրիւթիւն «հոգատարութիւն, խը-նամք»։-Նոր բառեր են անտիրական, անտի-րու, անտէրտէր, տիրացու (հմռ. տացու), տերաթաղ, տէրակին, տէրէցտէր անել, տէր-ողորմեա «համրիչ», տէրտէրակին, տէրտէ-րացու, տիրաձայն, տիրամեռ, տիրատր, տի-րուկ, տիրունի։-էնկիւրիի թրքախօս հայե-րըն ունին deratsu «տիրացու» (Բիւր. 1898, 865), ուր ձայնաբանական տեսակէտով հե-տարռօրական է ց ձայնի ts դառնալը՝ փխ. s.-Արմաւիրի չէրքէզախօս հայերը գիտեն d'ender «տէրտէր», diracu, diranču «տի-րացու»։-Կարևոր ձև է տէրնդաս (Հճ. դէյէն ռէզ, որ գործածւում է «կաղանդ, նոր տարի» նշանակութեամբ), որ է միջ. հյ. տէրընդայս «տեառնընդառաջի տօնը». այս երկու հոմա-նեշների վկայութեան և ստուգաբանութեան համար հմմտ. Յայսմ. փետր. 14 (Եկին ի տեսանել զեկեալն ի տաճարն և միմեանց ձայն տուեալ ասէին։ Տէր ընդ առաջ. և այլք պատասխանեալ ասէին. Տէր ընդ այս) և Տաթև. ձմ. ժգ (Տեառնընդառաջ և տէր-ընդայս, զոր ծեքելով ասեմք տէրընդէս). տե՛ս և Նորայր, Բառ. ֆր. chandeleur.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტერება տերեբա «տէր կե-նալ, հոգ տանիլ, խնամել, տիրութիւն անել», ტერტერა տերտերա «հայ քահանայ, տէր-տես», თანუტერი տանուտերի «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, էջ 1299). ყანოჯრობა տանոտրոբա (ուղղել տանուտրոբա) «ժամա-նակ տանուտէրութեան», სატანჯრო սատան-տրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), թրք. գւռ. Կր. ander «անտէր», ինչ. ander qala «անտեր մնայ» (Բիւր. 1898, 626). Կս. andər «անտէր, խեղճ» (Բիւր. 1898, 712) (օր. vay andər adam, vay վա՛յ դժբախտ մարդ, վա՛յ), Սեբ. ander կամ ander-qala-səja «անտէր մնայ» (Կ. Գաբիկեան, անձնա-կան), Թորթումի թրք. գւռ. անտէր «անճա-րակ» (Շիրակ 1905, էջ 425), նաև թրք. derder cičeyi «վիգն, խոլորձ, vicia tenuifo-lia Roth.» (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 260). լազ. anderi «անտէր» (տե՛ս Արրտ. 1911, 416), քրդ. (Տէրսիմի բարբառով) անտէր «անտէր» (Հայաստան 1917, թ. 90), Սղերդի արաբախօս քրիստոնէից բարբառով anter «անտէր» (Բիւր. 1899, 116)։ Ամբող-ջութեան համար յիշենք Լիկիացոց Դէրմէ-բուս «Աստուած» բառը, որ Յոյս 1876 յունվ. էջ 23 փոխառեալ է դնում հյ. Տէր մեր ձևից՝ յն. os մասնիկով. ուտ. տիրացու «տիրա-ցու», տmրmնmտիւրmն «տեառնընդառաջի տօնը»։-Ուրիշ է բոշ. tərusul «եկեղեցի, հոգևորական», որ Finck դնում է սանս. trisulam բառից։
κύριος dominus. Իշխան ի վերայ ծառայից եւ հպատակաց, եւ սեպհական ընչից. պէտ եւ գլուխ ազգի եւ երկրի՝ մարմնաւոր կամ հոգեւոր, որպէս հաղորդեալ իշխանութեանն աստուծոյ, որ միըայն է տէր ամենայն արարածոց, եւ տէր տերանց.
ՏԷՐ. Զաստուծոյ ասի՝ որպէս Որ էն. եբր. եհովահ. կամ որպէս աստուած, եահ, էլ, թ. ալլահ. կամ ատօնա՛յի (տէր իմ). սատտայի (բաւականն իմ)
Տէր է անուն նորա։ Տէր աստուած օրհնեալ։ Էջ տէր տեսանել զքաղաքն եւ զաշտարակն։ Զի՞նչ նզովեցից, զոր ոչ նզովէ տէր։ Նետք տեառն։ Այցելութիւն տեառն.եւ այլն։
Տէր տէր (կամ տէր աստուած. եբր՛՛. կամ (Սղ. ՟Ճ՟Թ. 1.)
ՏԷՐ. Անխտիր ասի զաստուծոյ եւ զմարդկանէ, ըստ եբր. ատօն, ատօնիմ. այսինքն տէր, տեարք.
Տէր աստուած մեր, նա է աստուած աստուծոց, եւ տէր տերանց։ Ահաւասիկ ես տեա՛րք, եկա՛յք ի տուն ծառայի ձերոյ՝ հանգերո՛ւք։ Տէր իմ ծերացեալ է։ Տէր աստուած տեառն իմոյ աբրաամու. որ ոչ վրիպեցոյց զարդարութիւն իւր եւ զճմարտութիւն ի տեառնէ (կամ ի տեռնէ) իմմէ, եւ յաջողեաց ինձ տէր ի տան եղբօր տեառն իմոյ։ Այսպէս ասասջիք տեառն իմում եսաւայ, թէ այսպէս ասէ ծառայ քո յակոբ։ Այրն՝ տէր երկրին։ Տէր ամենայն երկրիս եգիպտացւոց։ Ի ձեռս արանց՝ տերանց խստասրտաց։ Ասել զտեարս իւրեանց։ Ծառայ երկնչի ի տեառնէ իւրմէ. եթէ տէր եմ, ո՞ւր է պատի՛ւն իմ, ասէ տէր ամենակալ. եւ այլն։
Տէր ցլուն։ Տէր տանն։ Զմսուր տեառն իւրոյ. եբր. յորմէ բահաղ, բահաղիմ. (արաբ)։
Եղիցես տէր երբօր քում։ Տէր արարի զնա քեզ. եբր. (արաբ. այսինքն իշխօղ)։
ՏԷՐ. Որպէս ի հին օրէնս ասի զաստուծոյ, կամ զաստուծոյ հօրէ, ի նորումս առաւել սեպհականեալ է քրիստոսի.
Յաստուծոյ հօրէ մերմէ, եւ ի տեառնէ յիսուսէ քրիստոսէ։ Օրհնեալ է աստուած, եւ հայր տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի։ Ոչ ոք կարէ ասել տէր զյիսուս, եթէ ոչ հոգւովն սրբով։ Այլ հոգի նոյն է. այլ տէր նոյն է. այլ աստուած նոյն է. եւ այլն։
Արքա՛յ քաջ, դու ուստի՞ գիտես այդպիսի բանս խօսել զտեառնէ. (Եղիշ. ՟Ա։)
ՏԷՐ, տեարք, ասի զմարդկանէ պէսպէս առմամբ իշխանութեան.
Տէրն պետութեան անուն է։ Տէր անունն արքունական անուն է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։ Խոսր. ըստ Փիլոնի։)
Դարձոյց ի տեարսն զյափշտակութիւնս. (Նախ. նեեմ.։)
Մեք եմք անձանց տեարք եւ առնելոյ վնաս եւ՛ չառնելոյ. եւ չի՛ք այլ ոք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Տէր առնէ զնա կամացն (յն. ընտրութեանն). (Ոսկ. ես.։)
Կեանք վարուց վատթարացն տէր ունին ի վերայ զհեշտ ցանկու թիւնն. (Փիլ. այլաբ.)
Չյիշելոյ եւ յիշելոյ աստուծոյ զտյանցանս քո դու ես տէր. (այսինքն ի քո ձեռս է)։ Վաստակելոյ եւ աշխատելոյ դուք էք տեարք, եւ թեթեւ առնել եւ՛ ծանրագոյն։ Նոքա տեարք են սպանանելոյ. ինքն տէր էր ոչ դնելոյ զանձն իւր։ Մերոյն զմեզ այսրէն տեարս առնէ կամացն. (Ոսկ. յհ.։)
Իբրու զայլ տէրս գաւառին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
the universe, the whole world, the earth, macrocosm;
ընդ —րս, ընդ ամենայն or բնաւ —ս, ընդ ոլորտս —րաց, throughout the world, every where;
առնել —րս անապատ, to reduce the earth to a waste.
• , ի-ա հլ. (գործածուած է ան-եզաբար) «ընդհանուր աշխարհ, բոլոր եր-կիրները» ՍԳր. Կոչ. Եղիշ. որից բազմաթիւ բարդութիւններ, մանաւանդ յետնաբար. հին են տիեզերախօս Ագաթ. տիեզերական Ագաթ.։
• = Կառմուած է տի «մեծ» և եզերք բա-ռերից. տի<հնագոյն տէ-ձևի վրայ տե՛ս տէր. իսկ եզր բառի «աշխարհ, երկիր» նշա-նակութեան համար հմմտ. յատկապէս Ա-ռակ. ը. 26 «Զեզերս բնակեալս. ի ներքոյ երկնից»։
• ՀՀԲ տի+եզերք։ ՆՀԲ «որպէս թէ ընդ եզերք, որպէս և յն. տի, տիա է ընդ, շուրջ, այսր և անդր»։ Peterm. 132 տի համարելով բացասական տ մաս-նիկը, թարգմանում է բուն «անսահ-ման»։ Windisch. II տի= լտ. de-(ինչ. deformis) և կամ սանս. ati։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 24 սանս. atyanta ձևի հետ։ Մառ ЗВО 5, 286 (=ՀԱ 1892, 164) և 11. 165 տի (կրճատուած զնդ. gaēϑa «աշխարհ» բառից) + եզերք։ Հիւնք. տզրուկ բառից։ Meillet MSL 17, 20 տէր, տիկին և տիեզերք բառերի մէջ տի համարում է անծանօթ բառ, իսկ Altarm. Elementarb. 52 մեկնում է ատ Peterm. Ադոնց, Aрм. Юстии 405 տե իբր «երկինք»՝ տիւ, դև, deus ձևերի հետ, որով տիեզերք «երկնից ծայրը»ւ
(որպէս թէ Ընդեզերք. որպէս եւ յն. տի, տիա է ընդ շուրջ. այսր. եւ անդր) οἱκουμένη, -ναι, πᾶν, σύμπας orbis, orbis terrarum, totus mundus, universum. Ընդհանուր աշխարհ. համօրէն կոմանք աշխարհի. աշխարհս ողջոյն. ոլորտք երկրի. ամենայն երկիր բնակչօքն. տեղիք բնակութեան. բոլոր աշխարհ, աշխարքիս բոլորտիքը, բոլոր երկիրս ու բոլոր մարդիկը.
Տիեզերք, եւ ամենայն բնակիչք նորա։ Զերկիր եւ զամենայն տիեզերս։ Հիմունք տիեզերաց։ Սատակել զամենայն տիեզերապէս։ Առնել զտիեզերս անապատ։ Հոյակապ ընդ ամենայն տիեզերս.եւ այլն։
Տիեզերս զբնաւ աշախրհս անուանէ. (Մխ. երեմ.։)
Զամենայն տիեզերս առ երկինս։ Երկիրս ամենայն տիեզերօք առ երկինզս այնչափ համեմատութիւն ունի. (Կոչ. ՟Զ։)
Ի փրկութիւն տիեզերաց։ Լուաց զտիեզերս ի մեղաց. (Շար.։)
Տիեզերք ամենայն զկնի ուսման նոզցա գնացին. (Եղիշ. ՟Գ։)
leather bottle, goat's skin;
— գինւոյ, a skin of wine;
— հովուաց, bagpipe.
• , ի-ա հլ. «տիկ, տկճոր» ՍԳր. Ա-դաթ. Եփր. յես. 306. Սեբեր. 136. որից տիճոր «տիկ կամ գռեխ» Շնորհ, առ. 94. Վրդն. առակ. 48. Մարթին. տիկտեսակ Խոր. տկզարկ Առաք. լծ. սահմ. 615. նոր գրա-կանի մէջ՝ տկալաստ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, որ նախապէս նշանա-կում էր «այծ» և ծագում է հնխ. dig-«այծ» բառից. հմմտ. յն. լակոն. διζα «այծ», հբգ. ziga «այծ», zickī «ուլ», մբգ. zige, նբզ. Ziege «այծ», անգսք. ticcen «այծիկ, ուլ» (գերմանական ձևերը տալիս են հնխ. dik-կամ digh-, յոյնը՝ հնխ. dig-la-)։ Տարբեր են ալբան. δī «այծ», ռուս. дикiū «վայրի, վայրենի» (Pokorny 1, 527, 814, Berneker 200, Boisacq 187)։ Լեզուների մէջ բազմա-թիւ օրինակներ կան, որ «մորթ, կաշի, տիկ, նշանակող բառերը յառաջացած լինին այծի, ոչխարի կամ ուրիշ մի կենդանու անունից, ինչ. սանս. aǰa-«այծ», aǰina-«մորթ», հսլ. jazno «կաշի», սանս. mēša «խոյ, ոչ-խար» և յետոյ «կաշի»=ռուս. мexъ «տիկ, մորթ, մուշտակ», պրս. [arabic word] miš «ոչխար» և [arabic word] mīšin «կաշի», լեհ. kozief «ուլ, պարկապզուկ», ռուս. козá «այծ, պարկա-պզուկ», кожa «կաշի» և յատկապէս ֆրանս. boue «բուծ», բայց նաև «տիկ»։ Ինչ. un bouc de vin d'huile ևն։
• ՆՀԲ արաբ. զիգգ։ Հիւնք. տէգ ռա-ռից։ Patrubány ՀԱ 1906, 366 հնխ. de-kā' dē. «կապել» արմատից։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը տուաւ Liden, Arm. Stud. էջ 10-14, որ ընդունում է նաև Meillet MSL 15, 356։ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1908, 87 ասուր. ziqqu, ասոր. [syriac word] zeqa, քաղդ. [hebrew word] zīqā, արաբ. [arabic word] ziqq «տիկ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 պրս. [arabic word] dīk «կաթսայ» բա-ռից։ Pictet, բ. տպ. Ա. 446 «այծ» ի-մաստով կցում է պրս. takah «բուծ», takal «խոյ», հինդ. takka «խոյ» բառե-րին։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Ջղ. Վն. Տփ. տիկ, Սլմ. տիկ՝, Շմ. տիկ', Ալշ. Երև. Մշ. տիգ, Հմշ. Հճ. Ռ. Սեբ. դիգ, Ասլ. դիգ (դիյ), Գոր, տէկ, Ղրբ. տէկ, տէ՛գ՝, Ագլ. տագ, Սվեղ. դmգ. հմմտ. նաև Զթ. դէօգջիւյ, դէօգջիւր, Հճ. դmգջոյ «տկճոր»։ Նոր բառեր են տկա-նոտ, տկել, տկզար. բայց յատկապէս յի-շելու արժանի է տկռիլ «ուռչիլ տիկի պէս», ինչպէս ունինք և տկճռուիլ Ղրբ. «ուռչիլ», տկուիլ Վն. «ուռիլ», որից և տկռան «ուռած, գէր», տկռօշ «հաստափոր»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტიკი տիկի, ტიკჭორა տիկճո-հա, ուտ. տիկ «գինու տիկ», ն. ասոր. kučur «գինու փոքր տիկ» (Kалашевъ, Aиоорcко-Pуcc. cлов. 306), որ յառաջացած է տկճոր բառից նախաձայն տ-ի անկումով.-հյ. գւռ. նաւտիկ ձևից է վրաց. ნავტიკი նավտիկի «տկալաստ», որից էլ მენავტიკე մենավտի-կե «տկալաստի տէրը»։ Հայերէնից պէտր է փոխառեալ դնել նաև վրաց. ტერობა տղ'րոբա «ուտելուց ճաքիլ, տկռիլ» (ըստ որում տկռիլ զուտ հայկական կազմութիւն ունի), բայց պատահական են վրաց. ვյრელა տկրեցա «այրելուց փքուիլ, ուռիլ» և արաբ. [arabic word] daqar «շատ ուտելով փորը տկռիլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 858)։
արաբ. զիգգ. ἁσκός uter, (utris). Պարկ յամբողջ մորթոյ կենդանւոյ, յոր դնի իւղ, գինի, ջուր եւ այլն. տիկ, տճկոր. թուլում, խիյկ, խիյպէ.
Հաց եւ տիկ ջրոյ։ Նուազեաց ջուր ի տկէ անտի։ Տիկս գինւոյ հնացեալս։ Իբրեւ զտիկ քաղ ցուոյ։ Եբաց զտիկ կաթինն։ Ի տիկս հինս։ Տիկքն պատառին.եւ այլն։
Պիդել զոտս նորա ի հրապարս տկաց (կամ տկոց) ... Արկանել ջուր տկաւ յորովայն նորա։ Զտիկլս եւ զկարասս յորովայնն արկանէր։ Ոչ իբր ի տկի արկ զնա. (Ագաթ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)
Կենդանւոյն տիկ հանին զերկոսեանն. (Կաղանկտ.։)
Զուռուցիկ տիկսն մեծեմեծս՝ քարալիցս, աւազալիցս, (անդ։)
business, trade, commerce, dealings, merchandise, goods, wares, commodities;
market, sale, purchase;
market-place, hall, mart, fair;
—ք, provisions;
cf. Մեծաքանակ;
փոքրաքանակ —, retail trade;
ի — արկանել, to sell, to put up or offer for sale;
— լինել, to be sold, to be on sale;
cf. Հատանիմ.
• , ի-ա, ու հլ. (յետնաբար ռ հլ. ինչպէս ունի կրկնագիր Ագաթ. էջ 6բ) «ա-ռուտուր, ապրանք» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. «սակարկութիւն» Պղատ. օրին. «շուկայ, վա ճառանոց» Ես. իգ. 17. Եզեկ. իէ. 12-22. Յհ. բ. 16. Եփր. ա. կոր. 70. «գնում, ծախու առ-նելը» Կոչ. «վաճառելուց ստացածը, համար-ժէքը» Լաստ. ժ. «նուէր, ընծայ» Տադ «գանձ» Բուզ. Գ. 21. «գանձատուն, գանձա-րան» Կղնկտ. Բ. ժդ. «գանձապետութիւն, հարկապետարան, դիւան, աշխարհագիր» Սեբ. Գ. ժը. (վերջին հինգ նշանակութիւննե-րը տալիս է Թ. Աւդալբէգեան. Տեղեկ. ինստ 1. էջ 93-95). որից վաճառել ՍԳր. վաճա-ռանան ՍԳր. Եղիշ. Փարպ. վաճառապետ Եփր. թգ. վաճառանի (յգ.) Մագ. մեծ են, էջ 46. կաղամբավաճառ Բուզ. հատավաճառ Մտթ. իա. 12. Յհ. բ. 15. աղաւնեվաճառ Մտթ. իա. 12. Մրկ. ժա. 15. ծիրանեվաճառ Գծ. ժզ. 4. Ոսկ. մ. բ. 18. գինեվաճառիկ Ոսկ. ես. ժամավաճառ Դան. բ. 8. Փարա-շահավաճառ ՍԳր. Եւս. պտմ. ոչխարավա-ճառ Ոսկ. եբր. ճշդավաճառ Եւագր. մսավա-ճառանոց Եզն. վաճառիկ «տամղա, մաքս, վաճառահարկ» Վիմ. տար. 149 (ըստ Թ. Աւդալբէգեանի, Տեղեկագ. ինստիտ. 1, 94). նոր գրականի մէջ վաճառականապետ, վա-ճառականական, ածխավաճառ, կաթնավա-հառ, ջրավաճառ, մենավաճառ, ածխավա-հառանոզ, վաճառորդ ևն։
• = Պհլ. vāš̌ār «շուկայ», vacārakānih «վա-ճառականութիւն», պազ. vāzar «շուկայ», vazargān «վաճառական», պրս. [arabic word] ba-zār «շուկայ, վաճառականութիւն», bazar-oān, bāzargān «վաճառական», bazāri «վա-ճառականական, վաճառական» (Horn § 166)։ Պրս. բառը փոխառութեամբ անցել է եւրոպական և ասիական բազմաթիւ լեզու-ների. ինչ. քրդ. bāzār, թրք. pazar, չերքէզ. bizir bazər. նյն. παζάρι, բուլգ. pazar, ռուս. баааnъ. հունդ. vásár, սպան. ֆրանս. ba-zar, բոլորն էլ «շուկայ, վաճառանոց»։-Հիւբշ. 242։
• Նախ ԳԴ դրաւ պրս. պազար, վաչառ։ ՆՀԲ լծ. թրք. պազար, վրաց. վաճառի։ Եւրոպա, 1850, 15 պրս. վաչար։ Böttich. Arica 76, 249 վաճառական=պոս. bazārgān։ Lag. Urgesch. 488, Müller SWAW 38, 586 պրս. bāzār։ Justi, Zendsp. 277 զնդ. vičarana «բաժանու-մըն» և պրս. bāzār։ Հիւնք. նոյն ընդ պաշար և = պրս. bāzār։ Ադոնց, Aрм въ ən. Юст. 392, 448 իրան. habačaris, պհլ. vačar։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] faǰar «շատ ապրանք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 64)։
• λԻՌ.-Ասլ. վաջառք «փեսի կողմից հար-սին ուղարկուած օժիտը, որ զգեստեղենից է բաղկացած լինում»։ Գրականից են փոխա-ռեալ Ագլ. Կր. Տփ. վաճառական, Պլ. Սչ. վաջառագան։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვაჭარი վանարի «վաճառա-կան», სავაჭრო սավաճրո «վաճառականա-կան շուկայ, ապրանք», მოვაჭრე մովանրէ վաճառական», φიდ-ვაჭარი դիդ-վաճարի «առաջնակարգ վաճառական», შევაჭრება շե-վաճրեբա, დავაჭრება դավաճրեբա «գինն ի-մանալ, սակարկել», ვაჭრობა վաճրոբա ռառուտուր անել», սվան. հվաճար «վաճա-ռական», լիղվճար «առուտուր անել», մինգ. վաճարի «վաճառական», վաճրուա, վարճուա «առուտուր անել», ափխ. ախվաջար «վա-ճառական», կայ. վիչար-բարիր «վաճառա-կանութիւն անել», թուշ. վաճար «վաճառա-կան», վաճարբադդար «վաճառականութիւն անել»։
վր. վաճա՛ռի. (լծ. թ. պազար ... ). πράσις , διάπρασις venditio μεταβολή, μεταβολία, συνάλλαγμα, συναλλαγή commutatio ἑμπορία mercatura, negotiatio, commercium, nundinae. Տուրեւառ. փոխանակութիւն իրաց ընդ ընչից, եւ իրք փոխանակելիք գնոց. առուտուր, ծախելը, առնելու բաներ.
Գոյ վաճառ յերկրին եգիպտացւոց։ Վաճառեսցէ ոք վաճառ ընկերի իւրում։ Յամենայն ի վաճառս մեր շահեսցուք։ Ելցէ վաճառ տանց։ Վաստակ մեր շահեսցուք։ Ելցէ վաճառ տանց։ Վաստակ եղեն ի վաճառս քո։ Քակեա՛ զխարդախութիւն բռնութեան վաճառեաց քոց։ Եւ եղիցի վարձ վաճառի նորա տեառն նուիրեալ։ Տարա՛յք զվաճառ ցորենոյդ ձերոյ։ Բազմացուցեր զվաճառս քո։ Վաճառք քո բազմացեալք։ Յաճախեցին ի կղզեաց զվաճառս քո։ Ի բազմութեան վաճառաց քոց։ Յաղխամաղխէ վաճառաց քոց։ Ի կտակս վաճառաց իւրեանց։ Գնացին ոմն յագարակ իւր, եւ ոմն ի վաճառ իւր.եւ այլն։
Գինք վաճառուց արքայի. (՟Բ. Մնաց. ՟Ա. 16։)
Ըստ ժամանակի ի վաճառ ըստ հրամանացն մատուցաք։ Զոր մեր ի վաճառ իջուցեալ եւ այլն։ (Ագաթ.։)
Տեղի վաճառի արարին զտաճարն, եւ աւազակօրէն շահելոյ. (Մեկն. ղկ.։)
Ի շահս՝ որք վաճառու են. (Փիլ. լին. ՟Գ. 16։)
Գին եւ ծախ, որպէս եւ կերպն է վաճառոյն եւ գործն։ Ամի ամի առնուին վաճառու։ Վաճառս բացցուք, շահս շահեսցուք։ Ի վաճառէ ստացեալ է։ Անցանէին ընդ այն ճանապարհ իբրեւ ի վաճառի աւուր։ Խաղացեալ գնային ի վաճառէ անտի. (Մխ. դտ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։ Իսիւք.։ Եփր. թագ.։)
Մարթ էր նոցա որպէս եւ քեզ՝ ի վաճառս հատանել (իլ. այսինքն բերել). (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
ՎԱՃԱՌ. իբր συμβόλεια contractus. Սակարկութիւն.
Վաճառուց եւ այլոց ոմանց առ միմեանս ենթադրութեանց. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
ՎԱՃԱՌ. որպէս Վաճառատեղի. ἑμπόριον emporium, forum nundinarium.
Եղիցի ի նմա (ի տիւրոս) վաճառ ամենայն թագաւորաց. (Ես. ՟Ի՟Գ. 17։)
Տուն վաճառի. (Յհ. ՟Բ. 16։)
Զարծաթ եւ զոսկի ... ետուն ի վաճառս քո։ Ձիովք եւ հեծելովք եւ ջորւովք լցին զվաճառս քո. (եւ այլն. Եզեկ. ՟Ի՟Է. 12=22։)
ՎԱՃԱՌ. որպէս Գնելն ի վաճառականաց կամ ի կրպակաւորաց.
Մի՛ ընդ մորոս կուսանացն զվաճառաւ ձիթոյն լիցիս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Վայելք;
վայել է, վայել են, վայելէ, վայելեն, to befit, to become, to be beseeming or seemly, to be proper;
ոչ — են, it is not fit, it is unbecoming.
• (ի հլ. յետնաբար) «հաճոյք, զը, ւարճութիւն» Փիլ. Պիտ. «գործածութիւն» Եզն. (անեզաբար գործածուած), «արժանի, պատ-շաճ, յարմար» ՍԳր. Ոսկ. որից վայելել ՍԳր. Ոսկ. Եզն. վայելելի Եզն. վայելչացուցանել Ագաթ. վայելուչ ՍԳր. Ոսկ. ես. վայելչութիւն ՍԳր. Կոչ. բարեվայելուչ Կղնկտ. Յհ. իմ. ատ. գեղեցկավայելուչ Պիտ. Փիլ. ակնավայել Ագաթ. § 775. խոտավայել Արծր. ծառայվա-յելուչ Մաքս. դիոն. նոր բառեր են թագա-ւորավայել, իշխանավայել, արքայավայել, անվայել, մարդավայել, վայելչագրութիւն, վայելչահասակ, վայելչակազմ ևն։-Արև-մըտեան գրականում զանազանւում է վայելել çjouir, վայելքը ստանալ», վայլել «seoir, սազ ղալ». վերջինիս հնագոյն օրինակն է վայլք Գնձ.։
• Տէրվ. Altarm. 49 սանս. vī «ցանկալ, տենչալ»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] ︎ vīl «գտումն երին ի ժամանակի իւրում ոստ հաճռ-յից»։ Scheftelovitz BВ 29, 42 սանս. vεti «վայելել», զնդ. vaya «փափագ», յն. ἰεμαι «դիմել, գնալ դէպի»։ Peder-
• sen, Հայ. դր. լեզ. 164 վ նախդիրով հայիմ բայից? Թիրեաքեան, Ատրպատ. էջ 26 պհլ. վայելնիկ, պրս. վայեսա. պայետ «պէտք է»։
• ԳՒՌ.-Սչ. վայելել, Վն. վայելել, վէլել, լէվել, Երև. վայէլէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. վայէլիլ, Մշ. վայլել, վէլել (ուր և վելք «վայելք»), Ակն. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. վայլէլ, Ասլ. վայլէլ, Ախց. Կր. վայլիլ, Ալշ. վէլել, Տիգ. վէլէլ, Տփ. վայիլիլ, վէլիլ, Զթ. վէլիլ, Խրբ. վmլիլ, Սվեդ. վիլլիլ, Սլմ. լէվել, Մրղ. լէվէլ. թրքախօս հա-յերից՝ Ատն. վայէլէլ էթմէք «վայելել» (Արևելք 1888 նոյ. 9)։ Նոր բառեր են վայ-յում, վայլեցկուն, վայլիչկուն, վայլածք, անվայլում։
Մի՛ ոչ էիցն եւ ոչ լինելոցն՝ որպէս ի ձեռն գոյիցն զվայելսն դիցեն. (Բրս. հայեաց.։)
τέρψις, ἁπόλαυσις fruitio, usus, commodus, delectatio, voluptatio, deliciae, voluptus. Անդորր վարումն ստացելոց. որ եւ Վայելումն, եւ Վայելչութիւն ասի. որպէս զուարճութիւն. դիւրութիւն. փափկութիւն. վայելն, վայելու բան.
Ոչ գիտէին զվայելն միանգամայն ընդ օգտիւ ոգւոցն կազմեալ պատրաստեալ։ Ե՛կ եւ վայելեսցուք. ո՛ վայել, որ զերկունս ցաւոց նիւթէ։ Զարարածոցս վայելն ի չափ ձգէ օրէնքն. (Փիլ. իմաստն.։ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. իմ.։)
Արտաքին վայելիւք երջանիկ։ Կէսքն հեշտալի յղփութեամբ վայելիցն աղագաւ։ Ուրախանային անախտապէս յանտրտում բերկրութեան այսպիսաբար իմն վայելիւք։ Գլուխ եւ ծայր երջանկութեան՝ գրաստին էին վայելք. (Պիտ.։)
Իմաստնանան ամենայն զգայարանք ի ճաշակս հոգեւորական վայելիցն։ Առ ի վայելս թագաւորաց եւ ռամկաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Թ։)
Լուսաւորքն են հարկաւորք ի վայելս ամենայն կենդանեաց. (Եզնիկ.։)
Ոչ վայելիցն տարփանօք հեծեմ։ Զվայելս անտեսիցն հոգիագրկեալ. (Նար. ՟Ժ՟Բ. եւ Նար. կուս.։)
դիմազ. ՎԱՅԵԼ Է, են. կամ ՎԱՅԵԼԷ, լեն. ( դիմազ. ) πρεπόν εστι, πρέπει decet συμφέρει prodest. Վայելուչ է. վայելչական է. արժա՛ն է. պատշաճ է. ա՛նկ է. օգտէ. լաւ է. կըվայելէ, յարմար է, կինկնայ, կիյնայ.
Ուղղոց վայելէ օրհնութիւն (այսինքն օրհնելն զաստուած)։ Քեզ վայել է օրհնութիւն (այսինքն օրհնիլն) աստուած ի սիովն։ Տան քում վայել է սրբութիւն։ Քեզ իսկ վայել է։ Ոչ վայելէ անզգամի փափկութիւն.եւ այլն։
Եւ քեզ վայել է (կամ վայել են) փառք եւ իշխանութիւն, եւ այլն. (Ժմ.։)
Ոչ հաւատայ նա զոք վասն զարդուն իւրոյ, եթէ վայե՛լ է նմա։ Այլ որպէս վայելեսցէ կանանցն, որոց զաստուած պաշտութիւն յանձն առեալ իցէ. (Ոսկ. աւետար. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Եւ այլ անթիւ բանք, որք ոչ վայելեն աստուծոյ. բայց թէպէտ եւ ըստ ինքեան ոչ վայելեն, այլ սակայն ըստ մեզ վայելեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
Որ վայելեն քեզ՝ զայն չխնդրես. եւ որ ոչ վայելէ, զայդու յաճախես. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ու հլ.). ընդարձակ զարգացում կրած բառ է. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է՝ 1 «բացաս-տան, բնակութիւնից դուրս եղած տեղ, դաշտ, չմշակուած հող» ՍԳր. այս նշանակութիւնից են վայրաբնակ «դուրսը՝ բաց տեղ բնակած» Ա. մն. ժէ. 5, «գիւղացի» Մագ. վայրագ «անբնակ տեղեր ագանող, բացօթեագ (իբր յն. ἀγροιϰός) և բիրտ, վիրագ, վայրենի, գա-զանաբարոյ» Ծն. ժզ. 12, իե. 27, Փիլ. Պիտ. վայրագասուն «բացօթեայ տեղեր ագանող և ևնանող» Ագաթ. վայրասուն Մծբ. վայրի ՍԳր. վայրենի ՍԳր. Եւս. քր. (հմմտ. Ոսկ, յհ. ա. 15 «մարախ և մեղը ի վայրէ», որ ըստ Մտթ. գ. 4 ասւում է «մարախ և մեռո վայրենի»), վայրավատին Վեցօր. Ոսկ. ես. Սեբեր. իջավայր Ոսկ. մ. ա. 15. Եզն. հմմտ. նաև վիրագ.-2. «ընդհանուր առմամբ՝ որև-իցէ տեղ, տեղ» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Կոչ. որից վայրական «տեղական» Սեբեր. դաշ-տավայր Դտ. ա. 9. Բ. թգ. իգ. 31. բացա-վայր Վեցօր. շինավայր Ոսկ. ես. հեղեղա-վայր Նար. դիւրավայր Բրս. սղ. դժուարա-վայր Ճառընտ. լեռնավայր Յես. ժե. 48. միջավայր Վեցօր. ցայսվայր Բ. մկ. է. 42. Սեբեր. վայրաշարժ (նոր բառ.)-3. «մի փոքր ժամանակ» (տեղի գաղափարից ժա-մանակի գաղափարին անցնելու մասին տե՛ս ատեան բառի տակ). որից են վայր մի «մի քիչ ժամանակ» Հռութ. դ. I. Տոբ. է. 9. ժա. 14. առ վայր մի Փարպ. վայրիկ մի Տոր. և 3. Կոչ. վայրկեան Յես. ժգ. 22. Իմ. ժը. 12. Ղկ. դ. 5. Վեցօր. Ագաթ. Ոսկ. փիլիպ. (նոր բռականում ընդունուած է՝ արևելեան բար-բառով «seconde», արևմտեան բարբառով *minute». այս երկուսից ուղիղ է երկրորդը. հմմտ. Վեցօր. 118 «զմի մի ի 60 ժամուցն ի 60 վայրկենի հատանեն»). ցայնվայր «ցայնժամ» Եւս. քր. երկվայրկեան, վայրկե-նաբար, վայրկենական, վայրկենապէս (նոր բառեր).-4. «վարը, ցածը, տակը, ներքև». այս իմաստը յառաջանում է «հող, գետին» իմաստից. այսպէս ի վայր արկանել բուն նշանակում էր «գետին գցել», որից դարձաւ «ցած գցել». այս իմաստից ունինք գլխի-վայր Ագաթ. Եւս. պտմ. զառիվայր ՍԳր. վայրաձիգ Վեցօր. ընդվայրընկեցիկ Ոսկ. մ. ա. 1. վայրարկու «յետոյք» Տաղ. Շնորհ. վիպ. վայրագաւիթ Եզեկ. խէ. 1. վայրանկեալ Շնորհ. տաղ.-5. նիւթական ցածրութեան գաղափարին հետևում է բարոյական ստո-րութեան, հետևաբար նաև դատարկութեան և ունայնութեան գաղափարը. հմմտ. ի վայր արկանել «վար զարնել, գետին գցել, փխբ. աղարտել, անուանարկել» Ոսկ. յհ. բ. 3, ծ. ընդ վայր հարկանել «լքանել, երեսի վրայ թողնել» ՍԳր. վայրել «ցած թափել» Բուզ. (տե՛ս վայթել բառի տակ), «ցրուել» Եփր. մն. 491. վայրիլ «ցրուիլ, ցնդիլ (գաղափար-ները)» Եփր. համաբ. 212. որից ընդ վայր «ի զուր, պարապ տեղը» Եզն. Եւագր. Ագաթ. ոնդվայրաբոյս Ագաթ. վայրաբար Փիլ. լին, վայրապար ՍԳր. Կիւրղ. թգ. ընդվայրախօս Ոսկ. ես. ևն։
• Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութիւն 1671, էջ 334 վայրկեան, որ գրում է վարկեան (ինչպէս արտասանում ենք այժմ), ստուգաբանում է վարկ «կշռի ամենափոքր քանակը» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուր, թրք. եէր, արա, արալըգ։ Boрp, Gram. comp. I7 393 ի վայր=սանս. avaras «ստորին»։ Տէրվ. Altarm. 76 խօսում է վայրագ բառի վրայ, որ տես վիրագ։ Justi, Dict. Kurde 429 զնդ. vara, քրդ. var «կացարան»։ Canini, Et. etym. 197 գերմ. Jahr, յն. ὥρος բա-բառից, իսկ վայրիկ, վայրկեան՝ լտ. virgula «փոքր ճիւղ»։ Müller WZKM 6, 188 և 9, 289 պրս. [arabic word] bīr=dwa-irya? որ գտնում է պրս. [arabic word] birun «դուրս» բառի մէջ։ Jensen ZDMG 48, 480, Hitt. u. Arm. 103 հաթ. ptr, wtr= watirā «քաղաք կամ վայր»։ Patrubány SA I, 196 վայրի <հնխ. vntrios, իբր բնիկ հայ ձև փոխառեալ անտառ <*va-natara բառի։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 42 սանտ. vara «ընդարձակ տեղ, երկիր», զնդ. vara «միջավայր, շրջան», պրս. ber «երկիր», պհլ. gērāk «տեղ, վայր» բառերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 117 կցում է վարեմ ռա-յին՝ յ եկամուտ համարելով։ Դարձեալ Patrubány ՀԱ 1910, 93 վեր <*uperos բառին արմատակից։-Karst, Յուշար-
• ձան 401, 403 սումեր. bur, pur «վար, ցած» = ի վայր, 404, 408 սումեր. eri, uru «քաղաք, բնակութիւն» = վայր «տեղ»։ Մառ ИАН 1920, 138, Яз. и Иսր. I. 226 վրաց. վելի «վայր, դաշտ», մինգ. արէ «վայր», վրաց. վելուրի «վայրի», բար «դաշտ», բասկ. bas «ա-նապատ», ibar «դաշտ» ևն։ Տէր-Պօ-ղոսեան ՀԱ 1929, 549 շահապետ վայ-րաց դնում է = զնդ. xšaϑra vairiya։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [arabic word] bə'īrāya «վայրի», վրաց. ველი վելի «դաշտ» Ղկ. բ. 8, ველური վելուրի «դաշտային, վայրի». ველობა վելոբա «վայրենի» Զաք. է. 7. ველური ვარდი վելուրի վարդի «վայրի վարդ». թուշ. ველ վել «ձոր»։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն Բլ. Մշ. վէրք յոգնակի ձևով. ինչ. Բլ. Ի՞նչ կոլրտիս իդա վէրքեր «այդ տեղերը ի՞նչ ես ման գալիս» (Էմ. ազգ. ժող. Բ. էջ 399)։ Մշ. վէրկ ու վէ-րիկ «տեղ, վայր»։ Ուրիշ տեղեր սովորական է միայն վայր «ի վայր, դէպի ներքև, ցածր» իմաստով. ինչ. Սվեդ. իվար, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. վար, Խրբ. Տիգ. վmր, Զթ. վmյ, վmր կամ իվmյ, իվmր, Հճ. վայ, Ագլ. Գոր. Երև. Հմշ. Շմ. Ջղ. Տփ. վէր, Ղրբ. վըէր.-կայ նաև վայրի, վայրենի ձեւը, ինչ. Ասլ. վայրընի, Խրբ. վարյէնի, Ղրբ. վրինի՛, իվի՛րի, Գնձ. վրի՛ւնի, վի՛րած «կատաղած», վի՛րու «վայրի» Բլ. վէրու, Ալշ. Մշ. Վն. հփ. վէրի, Գոր. իվէ՛րի, վէրի, Ղզ. վի՛րու-իսկ Զթ. վէյէ, վէրէ «եղնիկ».-նոր բառեր են վարդի, վարկեկ, վարնոց, վարտանք, վար-ցաւ, վարօք, վարվարիկ-վերվերիկ։
τόπος locus, spatium եւ ὄπου ἑάν quocumque եւ այլն. Տեղի ո՛րպիսի եւ իցէ. եւ միջոց կամ ծագ տեղւոյ եւ ժամանակի, սահման. կողմն. (լծ. հյ. ուր. եւ թ. եէր, արա, արալըգ ).
Ի վայրի դալարւոջ։ Գորգիաս զօրավար վայրացն։ Վասն ամրութեան վայրացն։ Աչք անմտի զվայրօք (ընդ ծագս երկրի) յածին։ Յո՛ր վայր եւ (յն. ու՛ր եւ) երթիցես։ Ի մի վայր միաժողով են։ Մինչեւ ցայս վայր (յն. ցայսր)։ Յայսմ վայրի (յն. աստ)։ Ցո՞ր վայր նեղութեանց հասանես։ Յայն վայր (մտածութեան) հայեցայ. եւ այլն։
Վայրս ինչ ի գաղիղեացւոց աշխարհին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յանխնայ յուզէին զվայրսն։ Գաւառաց, տեղեաց, վայրաց։ Ընդէ՞ր արքայ ցայդ վայր միայն ետուր ընթեռնուլ։ Մեղուք արագաթեւք զգաւառին վայրօք եւեթ կարեն շրջել. (Եղիշ. պատմ. եւ Եղիշ. դտ.։)
Ի մի վայր եկեալ հասանէին։ Ընդ վայր յածելով երիվարաւն՝ անկանի ի խոր իմն մեծ. (Խոր. ՟Գ. 58. եւ ՟Բ։ 58։)
Այնքան վայրս հատեալ՝ եկն ետես։ Միթէ զվայրօք ինչ գալ եւ մուրանա՞լ պարտ էր վարդապետին։ Հուր ընդ վայրս բորբոքեալ։ Ծաղկածին վայրից։ Այն վայր է այցելութեան, յորում ելք հնարից ոչ գոյ. (Իգն.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։ Նար. կ.։ Նար. ՟Հ՟Դ։)
Հանդէպ իննակնեան վայրուցն։ Լինել օտար ի վայրուց (մերոց) եւ ծանօթից. (Զենոբ.։)
Վասն սոցա ասացեալ է մեր յայլում վայրի։ Եւ դարձեալ զգուշացեալ յայլում վայրի գրի. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 6։ Կոչ. ՟Դ. (այսինքն այլուր)։)
ՎԱՅՐ. ἁγρός ager, -rus, regio. Տեղի արտաքոյ բնակութեան. դաշտ. անդաստան՝ ուր լինի վար եւ հունձ. եւ Երկիր անգործ ի բացի. անապատ։
Բանջար կամ խոտ վայրի. ծաղիկ վայրի. գազանք վայրի. գեղեցկութիւն վայրի. քարինք վայրի։ Ծառ վայրաց։ Իբրեւ զարջ մի որդէկտոր ի վայրի։ Դիպեցան իբրեւ զցիռս ի վայրի։ Եղինք ի վայրի ծնան։ Զխոտն ի վայրի. եւ այլն։
ՎԱՅՐ ՄԻ. մ. ԱՌ ՎԱՅՐ ՄԻ. μικρόν modicum, paululum ἑν ἁκαρεῖ momento temporis եւ այլն. Առ փոքր մի միջոց. ժամանակ ինչ. խուն մի. քիչ մը ատեն. պիրաղ.
Վայր մի համբերեսցուք։ Խցէ՛ք զաչս մարմնոյդ վայր մի։ Վայր մի հրաժարեցուցանէ չուտել. (Բրս. ՟խ. մկ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Մագ. ՟Ե։)
Ա՛նց նիստ աստ վայր մի, եւ մնա՛։ Մնա՛ դու վայր մի (կամ վայրիկ մի) աստէն մինչեւ մտից հարցից։ Եկաց վայր մի. (Հռութ. ՟Դ. 1։ Տոբ. ՟Է. 9։ ՟Ժ՟Ա. 14. (յորս չիք ինչ ի յն)։)
Յա՛նձն առ վայր մի զպատճառանօք վիրաւորիլն։ Որոց ոչ պիտէր եւ առ վայր մի կեալն։ Վայր մի քաջանալ։ Ընդունէին զնա. առ վայր մի մեծարանօք։ Գողանալ վայր մի խաբէութեամբ զերկիւղ ձեր։ Զձեր օգնութիւն վայր մի ի բա՛ց կալայք. (Փարպ.։)
ԸՆԴ ՎԱՅՐ. ա. որպէս Վայրապար. (ռմկ. փուճ տեղը ... ). ի զուր. ի նանիր. անխորհրդաբար. պարզաբար. եւ Նանիր. զուր. անպիտան, չնչին.
Ծառայ զինքն անուանեաց ո՛չ ընդ վայր, այլ՝ Քրիստոսի. (Ոսկ. հռ.։)
Ոչինչ ընդ վայր ասացեալ է բան իմաստնոյն։ Իբրեւ զշուն անպիտան ընդ վայր հաջես. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Մի՛ զգրաւեալս արեամբ հզօրիդ անտես արարեալ՝ ընդ վայր կորուսաներ. Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Սկսաւ ուտել ընդ վայր իբրեւ զմոլի. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Զհաւաստի եւ բովանդակ աշխատութիւն մեր՝ ընդ վայր եւ աւելորդ ցուցանել գործ. (Խոր. ՟Բ. 61։)
Հատանիցեն զընդվայր արմատս մոլաբոյսս. (Ագաթ.։)
Ընդ վայր աղաղակ, անպատճառաւոր ծաղր. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Այս՝ բաջաղանաց եւ ընդ վայրի խնդրոց են հոյլք. (Ղեւոնդ.։)
ԸՆԴ ՎԱՅՐ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ἑγκαταλείπω derelinquo. Լքանել. թողուլ՝ իբր ի վայր կոյս ընդ գետին. երեսի վըրայ թողուլ.
Ոչ թողցէ զքեզ, եւ ոչ ընդ վայր հարկանիցէ։ Եւ ոչ ընդ վայր հարկանէ զսուրբս իւր։ Մի՛ ընդ վայր հարկաներ զիս։ Ընդ վայր հարեր զօծեալ քո.եւ այլն։
Ոչ ընդ վայր հարկանես զանձինս ծառայից քոց. (Մամիկ.։)
Ի ՎԱՅՐ. մ. κάτω infra. Ի ստոր. ի խոնարհագոյն տեղի. ի խոնարհ. ի ստորին կոյս. եւ Յետնեալ. պակաս. վար. դէպ ի վար.
Ա՛րկ զքեզ աստի ի վայր։ Ի վերուստ մինչեւ ի վայր։ Անկաւ յերրորդ դստիկոնէն ի վայր։ Զերեսս ի վայր արկեալ։ Զուս հարկանէր, ի վայր քարշէր։ Եւ դու իջցես ի վա՛յր ի վա՛յր.եւ այլն։
Մի թէ ի վա՞յր ինչ ոք էր, կամ տկար ոք. իմա՛, նուազեալ, յետնեալ։
Մի՛ ի վայր անկանիք (այսինքն մի՛ լինիք երկրաքարշ)։ Զպարիսպն երիքովն ի վայր շարժեալ. (Սարգ. եւ այլն։)
Ի ՎԱՅՐ ՀԱՐԿԱՆԵԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ, եւ այլն. διαβάλλω, ἁνατρέπω calumnior, rejicio, subverto եւ այլն. Աղարտել. զրպարտել. նուաստացուցանել. խոնարհել. վար զարնել՝ իջեցնել.
Ի վայր հարկանելն զնա՝ նոցա յաչաղմանն եւ մախանաց եւ չարութեան էր։ Ոչ թէ ուսանել կամելով եւ կամ իմանալ՝ ասէին զայս, այլ զի ի վայր արկցեն զփառսն որ յաղագս Քրիստոսի էր։ Տային նմա պատճառս առ ի վայր արկանել զնա՝ զՆազարէթ յիշէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3. 5. 11։)
Դիւրաւ զլսելիսդ ի վայր տայք այլոց երբեմն վատաբարոյից եւ շոգամոգաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Զտղայ եւ զմատղաշ ծառերն ի վայր տայք. (Ոսկիփոր.։)
Մի՛ ի վայր տխրեալք, այլ զուարճանալով. (Բրս. պհ. (ռմկ. երեսը կախած՝ տրտում)։)
ՑՈ՛Ր ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցո՛ր վայր, կամ սահման կամ չափ տեղւոյ եւ ժամանակի եւ իրաց. եւ ե՞րբ.
Ցո՛ր վայր նեղութեանց հասանես եւ խռովութեանց. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 11։)
Անցեալ ընդ մէջ նոցա՝ գնաց, ցո՛ր վայր ինքն կամեցաւ։ Ցո՛ր վայր յառաջանան եւ դադարեն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Բայց դու ասա՛, ցո՞ր վայր (ժամանակի) եկեսցէ մարգարէն այն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ու, ո հլ.) «անիրաւ և չափից աւելի տոկոս» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 36. որից վաշխել «վաշխ առնել» Կանոն. էջ 113. Երզն. մտթ. 409. Վրք. հց. բ. 163. վաշխավաճառ Մծբ. վաշխառ «առ-նուած վաշխը» Աթան. 448. վաշխառու Կա-նոն. Լմբ. առակ. վաշխատու Կանոն. վաշ-խաժողով Մանդ. վաշխամփոփ Եւագր. 133։
• = Պհլ. [other alphabet] [arabic word] vaxš «դրամի բերած տոևո-սը». բուն նշանակում է «յաւելուած, յաւե-լում, մեծանալ», հմմտ. պհլ. I vaxšttan «մեծանալ», [arabic word] νaxšišn «մեծանալը, մեծութիւն», զնդ. [arabic word] ︎ vaxšaiti «աճեցնել», uxšyeiti «աճիլ», սանս. [other alphabet] ︎ [other alphabet] vakšati, [other alphabet] vakšayati «աճեցնել»։ Սրանց նախաձևն է հնխ. aveq-s, որ ա-ճած է aveg-, aug-«աճիլ» պարզական արմատից, որի միւս ցեղակիցները տե՛ս աճել. հայերէնի մէջ բնիկ ձևն է աճել։-Հիւբշ. 243։
• ՆՀԲ վրաց. վա՛սխի և վա՛խշի։ Տէրվ. Altarm. 24, Մասիս 1881 ապրիլ 30, Նախալ. 105 իբր բնիկ հայ կցում է վերի ընտանիքին՝ հանելով հնխ. vag, vaks արմատից։ Ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 46, 329, թրգմ. ՀԱ 1892, 355։ Հիւնք. բաշխել բայից։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვისხი վասխի, (ვახმი վախ-շի «ապօրինի տոկոս», ვახხება վասխեբա «փոխ տալ, դրամը տոկոսի դնել», სავახმე ռավախշն «պարտք», მოვახმე մովախշե, მე-ვახϑე մեվախշե «վաշխառու», ვასხებითი վասխեբիթի «փոխադարձ»։
ՎԱ՛Շ, ՎԱ՛Շ ՎԱ՛Շ. որ եւ մակբայ հեշտական, ըստ Քեր. թրակ. զի ըստ յն. ասի իտի՛, է՛ւղէ. ἠδύ suave. մանաւանդ՝ εὕγε, εὕγε εὕγε . վր. վա՛շա վա՛շա. Ո՛վ քանի՜ քաղցր է. քանի՞ հեշտալի. բա՛բէ, քա՛ջ, ազնի՛ւ, կեցցե՛ս. ո՛վ զիա՛րդ. օ՛խ օ՛խ, ի՛նչ աղէկ, սիրուն.
Եթէ ոտնահար եղէ ի վերայ գլորման թշնամւոյ իմոյ, եւ ասացի ի սրտի իմում, թէ վա՛շ։ Իբրեւ փող հարկանի, նա վա՛շ վա՛շ կարդայ. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 29։ ՟Լ՟Թ. 25։ տե՛ս՝ Սղ. ՟Լ՟Դ. 25։ ՟Լ՟Թ. 16։ կթ. 4։ Եզեկ. ՟Զ. 11։ ՟Ի՟Զ. 2։ ՟Լ՟Զ. 2։)
Վա՛շ, զի զայս յիշեցաք. քանզի է կատարողութեանց կատարողութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
Անդրէաս խաչի, գիրկս արկեալ զխաչիւն՝ համբուրէ եւ ասէ, վա՛շ քեզ խաչ։ Վա՛շ ո՛վ խաչ. եւ այլն. (Մագ. ՟Ե։ Վկ. անդր. առաք.։)
Զի թէ մարմինդ ասասցէ վա՛շ, հոգիդ հիւանդ լինի եւ հաշ. (Շ. այբուբ.։)
Առաքինի մայրն ձայնէր, վա՛շ լիցի ո՛վ մանկունք. վա՛շ քա՛ջքդ ինձ, վա՛շ անմարմինքդ գրեթէ ի մարմնի, վա՛շ վերակացուք օրինացն, եւ իմոյ ալեացս. (Ածաբ. մակաբ.։)
Վա՛շ զօրութեան հոգւոյն սրբոյ. (Ոսկ. գծ.։)
Վա՛շ արարչականին բնութեան։ Վա՛շ արարչին, փա՛ռք փրկչին։ Վա՛շ բազկին բարձրելոյ, փա՛ռք ձեռինն կարկառելոյ. (Անյաղթ պորփ.։ Ճ. ՟Ը.։ Վրդն. լս.։)
Որպէս ասէր պարմենիդէս սոկրատայ, վա՛շ զի թուոյ յիշումն արարաք ... եւ յիրաւի ասէր, թէ է՛ւղէ, որ է վա՛շ. (Պրոկղ. շղկ.։)
Վա՛շ է միմեանց վաճառին. ել գողն (ի դրախտէ), եւ փոխանակ ի ներքս եմուտ գողն. մին յանցանօք, եւ միւս զղջմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
Վա՛շ, նոցա անմտութեան. (իբր ռմկ. վը՛շ. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
Զօրաւորն զտկարն այպանելով՝ ասէ, վա՛շ քեզ, վա՛շ զիմ կռուակիցս. (Լմբ. սղ.։)
Կրօնաւոր աստուածասէր ի փողոյ աղօթից նշանակելն՝ վա՛շ վա՛շ ասէ. (իսկ ծոյլն՝ վա՛յ վա՛յ. Կլիմաք.։)
τόκος foenus, usura πλεονασμός abundantia. վր. վա՛սխի, եւ վա՛խշի. Անիրաւ շահ փոխատուութեան. շարիատ. տոկոսի. (յն. դօ՛գօս. այսինքն ծնունդ. թ. տօղուշ ).
Վաշխ եւ տոկոսիս։ Մի՛ տացես եղբօր քում արծաթ վաշխիւ։ Վաշխ եւ նենգութիւն։ Ի վաշխից եւ ի չարեաց։ Ի տոկոսեաց եւ ի վաշխից։ Ժողովել վաշխս ի վերայ վաշխից.եւ այլն։
Ոմն զվաշխս վաշխուց։ Ոմն զվաշխոյ եւ զտոկոսեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։ Խոսր.։)
Ամենայն քեզ քան ի վաշխին առնուլ (այսինքն փոխ առնուլ կամ վաշխիւ) ըմբերելի է. (Բրս. վաշխ.) յն. δανείζεσθαι.
Տալ ի վաշխու. (Ի գիրս մոլ.։)
ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.
• «վառած, փայլուն» Ոսկ. յհ. բ. 4. Խոր. Տաղ. «բորբոքում, այրիլ վառիլը» Նար. տաղ. Շնորհ. այբուբ. որից վառել «այրել, բռնկցնել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. վառիվառ Լաստ. վառ ի վառեալ Նար. տաղ. վառ ի վառեան Տաղ. վառումն Եղիշ. վառա-րան Շար. վառվառիլ Յայսմ. բոցավառեալ Ոսկ. լուս. լուսավառ Խոր. հռիփ. կրակավառ Գնձ. հրավառ Վրք. հց. ջահավառ Մաշտ. վառվառուկ «մի տեսակ բոյս. alyssum alpes-tre L» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 156)» Գաղիան. բժշ. (տե՛ս աալուսան բառի տակ)։ Միջնադարեան ձև է վառչիլ Մխ. բժշ. 70, 90, Վրդ. առ. 333։ Նոր բառեր են լապ-տերավառ, վառելափայտ, վառվռուն, խան-դավառ ևն։
• = Բոլորովին նոյն է հնչում կամիս. war «վառել» բառի հետ. բայց ըստ որում հյ. նախաձայն վ-ով բառերը ընդհանրապէս բնիկ չեն, ուստի և վառել պիտի լինի փո-խառութիւն կամ կամիսական ընտանիքից և կամ իրանեան համազօր մի բառից։ Կա-միս. war «վառել» բառին նման են հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varú «տա-քութիւն», լիթ. virti, լեթթ. vir't «եփել», ռուս. варить «եփել», вapeнie «եփում, եփ, կերա-կուր», bap «խորշակ, եռացած ջուր, արե-գական տաքութիւն» ևն։ Այս բառերը ոմանք դնում են առանձին հնխ. ver «եփել» արմա-տի տակ, ուրիշներ հնխ. ver «խոնաւութիւն, թաց» արմատին են միացնում, իբր թէ ջրի հոսելու, բխելու, եռալով դուրս ժայթքելու ռառափարիզ (Berneker 334, Boisacq 729, Pokorny 1, 268-9)։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. հուր, այրել, յն. πῦρ, լտ. uro, ardens։ Lag. Urgesch. 241 հսլ. wariti «եփել»։ Pictet 2, 263 պրս. war, wa-razm. warāγ և հսլ. wariti «եփել» ևն։ Տէրվ. Altarm. 51 օր, վաղ ևն բառերի հետ՝ կցում է սանս. uš «այրել», uša «փայլուն» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 27 սանս. vīra «պղպեղ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 262 հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varu «տա-քութիւն», լիթ. virti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ Տէրվ. Նախալ. 106 հնխ.
• var «վառել, եռալ» արմատի տակ, հմմտ. ռոթ. varmjan «տաքացնել», vu-lan «եռալ», լիթ. virti «եփիլ», յն. ատտ. ἀλέα «տապ», սանս. ulka «հըր-դեհ», լտ. Vulcanus «Հրոյ դիք»։ Mül-ler WZKM 9, 297 գոթ. varmjan, գերմ. warm «ջերմ», պրս. var «տաքութիւն» ևն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 77 ետ-րուսկ. verse «կրակ»։ Bugge KZ 32, 56 մերժում է համեմատել հսլ. virja ևն բառերի հետ՝ իրարից տարբեր հա-մարելով «վառել» և «եփել» նշանակու-թիւնները։-Հիւբշ. 494 նոյնպէս անա-պահով է համարում։ Հիւնք. վարանիլ բայից։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. haurva, արաբ. վուռէ, վառ են։ Patrubány IF 14, 60 լտ. ver, յն. εαρ «գարուն» բառերի հետ է կապում։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), էջ 42 սանս. varnu «արև», varni «ոսկի», հսլ. varú «տաքութիւն», variti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Մերժում է Pokorny 1, 269, որովհետև հնխ. u տալիս է հյ. գ)։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bar, թրք. parlamaq «փայ-լիլ», Karst, Յուշարձան 401, 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, փայլակ, արեգակ», 408 սումեր. ur «տաքութիւն, կրակ. այրել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 փառք բառից! Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. (կամիս). var «վառել»։ Նոյնը անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, մ 5, էջ 393։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 269, 252, 255 ալբան. vale, հյ. գոլ, մբգ. walm, հսլ. varù «տաքութիւն», պրս։ var «տաքութիւն», սանս. varnū «արեգակ», urvási «տռիփ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ❇varī «բոցավառիլ» (Կամուտ, թրք. թրգմ. Գ. 946), [arabic word] vār «կրակ վառելու համար օջախ պատրաստել» (անդ, Բ. էջ 137)։ Տե՛ս և վառել «կպցնել»։ Կամիս. war «այրել» ձևին է կցում նաև Benveniste BSL 33, л 99, էջ 136 և դնում հնխ. wer-s-արմատից, առանց անդրադառ-
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. վառել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. վառէլ, Ազլ. Զթ. Խրբ. Շմ. Սվեդ. Տփ. վառիլ, Ասլ. վա-ռէ՝լ, Սլմ. Վն. վmռել, Մկ. վmռիլ, Հճ. վա-րել, Հմշ. վառուղ (բայց Ագլ. վօռ «վառ, վառուած»)։ Թրքախօս հայերից՝ Ատն. վառ «բոց»։ Նոր բառեր են վառման, վառոտել, վառուկ, վառվռիլ, վառվռի տալ, վառք ևն-
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვარვარი վարվարի «վառ ի վառ փայլիլ, բոցավառիլ, առանց ծուխի վառիլ»։
• «զինուիլ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից վառել «զինել, գրգռել, կռուի պատրաստել» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. վա-ռիլ «զինուիլ» ՍԳր. վառելիք «զէնք, զրահ» Ճառընտ. վառեալ «զինուած» ՍԳր. վառե-զուցանել «սպառազինել» Բ. մկ. դ. 40. Եփր. յես. զրահավառ Մծբ. վառուած «սպառազի-նութիւն» Ոսկ. հռովմ. 65։-Հմմտ. նաև տա-կը վառել «կպցնել» նշանակութեամբ։
• Pictet 2. 225 սանս. varman ևն։ Jus-ti, Zendsp. 268 զնդ. var «ծածկել, պահպանել», 258 vairi «զրահ»։ Եազը-ճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 var «ծած. կել» արմատից։ Հիւբշ. 494 անապահով է գտնում համեմատել գոթ. varian գերմ. wehren «արգիլել» բառերի հետ։
• (ի հլ. յետնաբար) «թագաւորական քօղ» Բուզ. ե. 38. Յհ. կթ. 181. «դրօշակ» Ուռհ. Մաշտ. ջահկ. որից խաչվառ «եկեղե-ցական խաչանիշ դրօշ» Մաշտ. (չունին ՆՀԲ և ԱԲ), որ է գւռ. խաչալէմ (կազմուած հյ. խաչ +արաբ. [arabic word] 'alam «դրօշակ» բառե-րից)։
• =Կայ պրս. [arabic word] bār «քօղ», որ եթէ ծագում է պհլ. *var ձևից, հայերէնը պէտք է սռա-նից փոխառեալ համարել։-Հիւբշ. 243?
• ՆՀԲ վառ «փայլուն» բառից է ուգում հանել։ Lag. Arm. Stud. § 2096 պրս. bar, որ յիշում է Հիւբշ. կասկածով։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1903, էջ 39 պրս. farr «պերճութիւն», farri kayāni «շուք արքայական» (հյ. փառք բառն է և կապ չունի այստեղ)։ Karst, Յուշարձան 40։, 4Ո3 սումեր. bar «պատուի պատմու-ճան»։ Հացունի, Հայ դրօշները, էջ 3
• վառ «դրօշ» համարում է վառել «ցինել» բայից, ինչպէս եւրոպական arnia «զէնք» և «զինանշանք»։ (Սխալ է, ո-րովհետև վառ նախ նշանակում էր «քօղ» և յետնաբար միայն «դրօշակ» նշանա-կութիւնը ստացաւ։ Սակայն Հացունի Բուզ. ե. 38 «Ետ թագաւորն Պարսից տանել թագ և պատմուճան, և զվառ թա-գաւորացն՝ տիկնոջն Զարմանդխտոյ» հատուածի մէջ վառ հասկանում է «դրօշակ»)։
• «երաժշտական մի եղանակ. երրորդ կողմ, ԳԿ» Քերթ. եկեղ. Ուռհ.։
• = Յն. βαρύς «ծանը», որ երաժշտական լեզւով նշանակում է «բամբ ձայն, ցածր ձայն», իբր հակառակը՝οհός «սուր, զիլ, բարձր» և μέσος «միջին» ձայների. որից նաև βαρύτονος «baryton» (Bailly Յ5Սա, Sophocles 300)։
• Հներից Քերթ. եկեղ. մեկնում է «Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ և վառ իսկ կոչի. այսինքն խիստ ձայն»։ Վերի ձևով մեկնեցին ՆՀԲ և Հիւնք.։
καιόμενος ardens. (արմատ Վառելոյ՝ լծ. ընդ Հուր, եւ Այրել. յն. բիռ. լտ. ու՛ռօ, ա՛ռտէնս) Վառեալ պայծառ, լուցեալ. բորբոքեալ. արծարծ. լուսափայլ. վառած, փալփլուն.
Զխոհականութեանդ քո վառ եւ բորբոք պահելով զկայծակն՝ զարդարես զբանն։ Զբանին վառ եւ բորբոք պահելով զկայծակն՝ անմահանամ. (Խոր. ՟Ա. 1. առ սհկ. բագր։ եւ Խոր. թղթ. առ սհկ. արծր.։)
Դշխոյ վառ արփւոյն, սուրբ մայր ամենայն. րամից. խմբից մաքրազարդ կուսից, վառ ծիածան կարմիր կապուտից. (Տաղ.։ Գանձ.։)
ՎԱՌ. գ. Վառումն. բորբոքումն. պայծառութիւն.
Եւ շիջանի բոցն որ ի վառ, եւ զգօնանայ միտքըն յամառ. (Շ. այբուբ.։)
Գոհար վարդն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից. (Նար. տաղ.։)
ՎԱՌ Ի ՎԱՌ. եւ ՎԱՌ Ի ՎԱՌԵԱԼ. ՎԱՌ Ի ՎԱՌԵԱՆ. Վառվառեալ. փողփողեալ. պայծառ. արծարծ. վառվըռուն. փառլագ.
Զգարնանաբեր ծաղկանոցաց բերեալ զնմանութիւն վառ ի վառ գունովք։ Զօրէն վառ ի վառ գունով զգիրսն երեսացն պայծառացուցանէի. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Զ։)
Եկա՛յք նոր մեք զուարճացեալ վառ ի վառ վառեալ տիպ ծալ ի ծալ թըփոյն տերեւ յօրինեսցուք. ծիր ծիրայնւոյ վառ ի վառեալ զդէմս. (Նար. տաղ.։)
Կարմրավար առեալ՝ վառ ի վառեան հնձան կոխեալ. (Տաղ խաչի.։)
Որպէս բառ յն. վա՛ռիս. βαρύς gravis. այսինքն ծանր. Մի յութ ձայնից շարականի, այն է երրորդ կողմն.
Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ եւ վառ իսկ կոչի այսինքն խիստ ձայն. (Քերթ. եկեղ.։)
Շղաշատեռ պայծառ փողփողեալ որպէս նշան եւ զարդ թագաւորական եւ դշխոյական. դրօշ. ծիրանի. շար. քօղ. վերարկու ազնիւ. տեռ. բեհեզ. դիպակ բարակ եւ ասեղնագործ կամ մետաքսեայ. պաստառ շքեղ. տիւլպէնտ, պիւրիւնճիւք, սանտալ. քերաճէ, ջար, պայրագ, սանճագ. եւ հաչաչեմ. որպէս խաչվառ.
Ոսկեհուռ հանդերձիւք, եւ ոսկէզօծ վառիւք զդագաղսն զարդարեալ։ Ոսկեհուռ մետաքսիւք, եւ շղաշատեռ վառիւք զնա զարդարեալ. (Յհ. կթ.։)
Ես թագաւորն պարսից տանել թագ եւ պատմուճան, եւ զվառ թագաւորացն՝ տիկնոջն զարմանդխտոյ. (Բուզ. ՟Ե. 38։)
Վաչագան արքայ հրամայեաց զիւր իսկ վառն արկանել ի վերայ երկրի, եւ զնշխարսն (սրբոյն գրիգորիսի) յարեւ անցուցանել ի վերայ ստորակայ վառին. (Ճ. ՟Գ.։)
Դրօշ ոսկետուտ վառիւ։ Պարգեւէ զիւր նշանակն թագաւորական ոսկէտուտն վառիւ. (Ուռպ.։)
Եւ ահա իւր սպիտակ ձին, եւ իւր վառ նշանակն, եւ իւր թուրն. (Ուռհ.։)
Օրհնութիւն դրօշացն, այսինքն է նշանակն կամ վառն մեծ արքայական։ Վառ կտաւ։ Վառ նշանակ։ Ունել զվառն ձողովն սփռեալ ի ձեռին։ Վառ կտաւեայ՝ յորում կայցէ նկարեալ վիշապ. (Մաշտ. ջահկ.։)
for, by reason of, for the sake of, on account of, in consideration of, considering, touching, concerning, upon the subject of;
as to, as for, with respect to;
— սիրոյն աստուծոյ, for the love of God;
— իմ, for me, for my sake;
as for me, for my part;
— թեթեւ ինչ յանցանաց, for a slight fault;
— երկիւղի, for fear of;
— ընտրելոց, in favour of the elect;
— զի, for, because, wherefore;
— է՞ր, why ? for what reason ?
— այնր or այնորիկ — այդր or այդորիկ —այսր or այսորիկ, for that reason, therefore, to that end, on that account;
— ո՞յր, for which ? for whom ?
— որոյ, why, therefore, by reason of which, consequently, wherefore;
— անգիտութեան, through ignorance, ignorantly;
— խաչի քո պատուականի, by means of Thy most precious Cross, through Thy intercession;
cf. Մեղք;
սմին իրի or վասն, for this reason.
• «համար, պատճառաւ. 2. միջո-ցաւ, շնորհիւ» ՍԳր. Ոսկ. ևն. սրանից են վասն զի «որովհետև, որպէս զի» ՍԳր. Ա-գաթ. վասն է՞ր «ինչո՞ւ», վասն այնորիկ, վասն որոյ ևն։ Միջին հայերէնում բառը դարձած էր վանց. ինչ. Կոստ. երզն. 135, 138. Անսիզք 13, 19 ևն։
• -Պհլ. *vasn ձևից. հմմտ. սոզդ. wásən «վասն, պատճառաւ», մանիքէական պհլ. (հիւս.-արևմ. բարբառ) [hebrew word] vasnādl «պատճառաւ, համար» (Salemann, ЗAH 8 (1908), էջ 76), հպրս. vašna «շնորհիւ կամ ըստ կամաց, կամօքն», զնդ. [arabic word] vasna «ըստ կամաց», փոխառութեամբ գնչ. vaš «վասն», vašosi «վասն է՞ր»։ Հին պրս. արձանագրութեանց մէջ սովո-րական բանաձև է [other alphabet] vašna Auramazdaha «կամօքն (կամ շնոր-հիւն) Արամազդայ»։ Այս բառերի այլ զե-ղակից ձևերն են սանս. [other alphabet] vaç (ներկ. vá-çmi) «ուզել, ցանկանալ, կամիլ, փափագիլ», uçant-«կամաւ, կամովին», զնդ. [arabic word] vas «կամենալ», [arabic word] vasmi «կամիմ», [other alphabet] vasah-«կամք, փափագ, ցանկու-թիւն», յն. έϰών «ըստ կամս, ազատակամ», ἄϰων «ակամայ, հակառակ իր կամքին», ἕϰητι «շնորհիւ, ի շնորհս, ի կամս, վասն, աատճառաւ», ἕνεϰα (ένfεxα) «պատճառաւ» ևն։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. vek'-«փափագիլ, ցանկանալ», որ բնիկ լինելու պարագային պիտի տար հայերէնի մէջ *գես ձևը (Pokorny 1, 244, Boisacq 236-237)։
• Ուղիղ համեմատեց նաև Եւրոպա 1849, էջ 200, որ կցում է հպրս. vasna, vašna ձևերի հետ։ Նոյն իրանեան և սանս. ձևերի հետ են միացնում Böttich. ZDMG 1850, 362, Lag. Urgesch. 548, lusti, Zendsp. էջ 271։-Հիւբշ. Arm-Stud. § 263 իբր բնիկ հայ կցում է նոյն բառերին։ Բնիկ է ընդունում նաև «բաղձալ» արմատից։ Հիւնք. յն. φασἰς «բան, ասացուածք» բառից։ Բառիս ծագման վրայ վիճում են մի կողմից Bugge KZ 32, 56, BВ 17, 93, Meillet, Rev. crit. 1897, էջ 388 (հյ. թրգմ. Բազմ. 1898, էջ 119) և Pedersen, Նը-պաստ էջ 2, որոնք նախաձայն վ-ի, մի-ջին ա-ի և նշանակութեան պատճառաւ եռանեան փոխառութիւն են համառում հալերէն բառը, և միւս կողմից Հիւբ» Arm. Gram. 494 և IF Anz. 10, 46, որ բնիկ է համարում, առարկելով թէ իրանեան vašn ձևը պիտի տար հյ. *վաշն և ո՛չ թէ վասն։ Վճռական մեկ-նութիւնը տալիս է Meillet MSL 17, 354 նորագիւտ մանիքէական գրուածք-ների մէջ գտնելով իրան. vasn-ձևը, որից ուղղակի փոխառեալ է հայր։
ἔνεκα, ἔνεκεν, διά, χάριν propter, ob, de, gratia, causa. Յաղագս. սակս. ի պատճառս. ի շնորհուկս. զ, պատմական. համար, սեպը
Հալածեալ վասն արդարութեան։ Վասն իմ. վասն անուան իմոյ։ Վասն բանին։ Վասն արքայութեան։ Վասն օգտի։ Վասն զօշաքաղութեան։ Վասն եղբարց։ Վասն այսորիկ։ Լեզուք՝ նշանակի վասն են. եւ այլն։
Դու եթէ խոնարհիս, վասն քո խոնարհիս. իսկ ես (տէրս) ո՛չ վասն իմ ինչ, այլ վասն քո (օգտի). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 12։)
Երդման պէտք՝ հաւատալոյ վասն են. եւ արդ տեսանեմ, զի որ չերդնուն, նոքա առաւել հաւատարիմ են. (Ոսկ. եփես.։)
Զվասն նոցա կշտամբութեան յարմարել զբանս. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Զվասն որոյ եղեն սոքայ եղծեալ. (Լմբ. ատ.։)
Վասն սիրոյ յատելութիւն կրթեցաք, եւ վասն գլխոյն անկեան քակտեցաք. յաղագս վիմին սասանեցաք. (Առ որս. ՟Գ. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։)
ՎԱՍՆ. Ի ձեռն, միջնորդութեամբ. ըստ համաձայնութեան յն. διά per. (որ կազմեն զգործիական).
Վասն զինուն արդարութեան.եւ այլն։
Եմք վասն փրկչին շնորհի ի բարւոք խոհականութեան։ Բազում ինչ գործեմք վասն անգիտութեան. (Պրպմ. ՟Խ՟Բ։ Նիւս. բն.։)
Վասն խաչի քո պատուականի։ Եւ վասն սրբուհւոյ աստուածածնին տէր ընկա՛լ զաղաչանս մեր. (Ժմ.։)
Հելլենաբանութիւն է եւ գնելն Վասն՝ կից ընդ աներեւոյթ բայի. զի առ յոյնս չիք հոլով առ ի կազմել զդերբայ.
Վասն զանկեալսն յարուցանել. (Սեբեր. ՟Բ։)
Ամենայն քահանայ վասն մատուցանել զուխտսն եւ զպատարագս հաստատի. (Եփր. եբր.։)
Վասն ի գիշերի ... խօսել մեզ զբան տէրն։ Վասն անբիծ եւ անդատապարտ կալ մեզ առաջի ահեղ ատենին Քրիստոսի. (Ժմ.։)
ԶՎԱՍՆ ՄԵՂԱՑՆ. այսինքն Զզոհն՝ որ վասն մեղաց. cf. ՄԵՂՔ։
շ. ՎԱՍՆ ԱՅՆ. շ. այսինքն Վասն այնորիկ. իբր յն. ոճով (հյց. խնդ) διὰ τοῦτο propter hoc. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
շ. ՎԱՍՆ ԱՅԴՈՐԻԿ, ԱՅՆՈՐԻԿ, ԱՅՍՈՐԻԿ. շ. διὰ τοῦτο, τουτού ἔνεκα, διό ideo, propterea եւ այլն. ատոր համար, անոր համար, ասոր համար. ստէպ յամենայն գիրս։
Վասն այնորիկ զինքն որդի մարդոյ կոչէ, զի եւ մարդիկ զաստուած հայր կոչեսցեն. (Աթ. ՟Ա։)
շ. ՎԱՍՆ ԶԻ. շ. γάρ enim, quia, quoniam. այսինքն ՎԱսն այսորիկ՝ զի. քանզի. զի. ստէպ յամենայն գիրս։ Եւ իբր Որպէս զի. (Ագաթ.։)
Վասն զի աւելի դատաստան ընդունիցիք. ըստ յն. վասն այսորիկ։
ՎԱՍՆ Է՞Ր կամ Ո՞ՅՐ. cf. Է՞Ր. ԸՆԴԷ՞Ր. այսինքն Վասն որո՞յ իրի. διὰ τί; quare? ինչու՛ համար. նի՛չին։
մ.շ. ՎԱՍՆ ՈՐՈՅ. մ.շ. Ոյր վասն. նմին իրի. վասն այնորիկ. ἁνθ’ οugr-SmCi;
եւ այլն. quapropter, quare. ստէպ յամենայն գիրս։
work, labour, toil;
pains, trouble, fatigue;
merit, worth, service;
profit, gain, earnings;
tired, fatigued;
— ծառայութեան, service rendered;
— ձեռաց, handiwork;
— արքունի, military service;
գիրք —ոց, Geoponics;
— առնել, to tire, to fatigue, to weary;
— լինել, to labour, to work, to toil, to work hard, to strive, to fatigue or tire oneself with, to be fatigued or tired.
• , ոհլ. (իսկ ժղ. բ. 19, Բ. կոր. ժ. 15, ժա. 23 ունին ի-ա հլ.) «աշխատութիւն, յոգնութիւն, գործ» ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ. Փարպ. «շահ, աշխատութեան բերած վարձ. քը» Վեցօր. «յոգնած» Յուդթ. ժգ. 2. որից վաստակել «յոգնիլ, ձանձրանալ» ՍԳր. Ա-գաթ. վաստակ լինել «յոգնիլ, աշխատիլ» Ես. խե. 14, խէ. 15. վաստակաւոր ՍԳր. Վեցօր. Ագաթ. վաստակասէր Ոսկ. բ. տիմ. Եւագր. Բուզ. վաստակակից Ա. կոր. ժզ. 16. Վեցօր. վաստակաբեկ Ագաթ. զուրավաս-տակ Ագաթ. դժուարավաստակ Ոսկ. յհ. ա. 17. ծովավաստակ Ագաթ. մեծավաստակ Ոսկ. մ. ա. 1. նախավաստակ Բուզ. սնա-վաստակ Ագաթ. կիսավաստակ «կիսովի բաժնեկից ընկեր» Մխ. դտ. 432։
• ՆՀԲ լծ. վիշտ։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 փարսի yastax, պրս. gustax, ո-րոնցից փոխառեալ է հյ. վստահ։ Ku-hns u. Schl. Btrg. 3, 85 յիշում է նոյ-նը։ Գարագաշեան, Մաղիկ 1891, էջ 89 և Հիւնք. յն. βαστάζω «բառնալ, բեռը տանիլ», βαστάμγα «բառնալն զծանրու-թիւն»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 344 պրս. [arabic word] basdak «մշակական աշ-
• խատութիւն» և էջ 22 համավաստակ = պհլ. համաբաստակ։ Պատահական նմանութիւն ունին քրդ. westan «յոդ-նութիւնից կանգ առնել», westek «շուտ յոգնող ձի», westandin «ձին յողնեցնել» (տե՛ս Justi, Dict. Kurde, էջ 299)։
• ԳՒՌ.-Ջղ. վաստակել «յոգնիլ», Ագլ. Ղրբ. վաստակ «յոգնած», վստա՛կիլ «յոգնիլ», իսկ Ախց. Կր. վաստակ, Ալշ. Երև. Մշ. վաստագ, Խրբ. Պլ. Սեբ. վասդագ, Սչ. վասդ'ագ, Ռ. վասթագ, Մկ. Վն. վmստակ, Մրղ. վmստmկ1, Սլմ. վmստmկ1, Տիգ. վmսդmգ, Ասլ. վաո-դագ (վասդա*, վասդայ), Զթ. վասդօգ, վաս-դոգ, Հճ. վասդօգ նշանակում են «շահ, օ-գուտ», որով և Վն. վmստկել (երկավանկ), Պլ. վասդըգիլ, Ննխ. վաստըգէլ։
(լծ. վիշտ) πόνος, κόπος, μόχθος labor, fatigatio, molestia, dolor. Աշխատութիւն. աշխատանք. երկ. խոնջութիւն. յոգնութիւն. տաժանումն. ճգնութիւն. տառապանք. գործ աշխատալի եւ արդիւնական. մշակութիւն. ծառայութիւն.
Փոխանակ վաստակոցն՝ զոր վաստակեսցես ինձ։ Զտառապանս իմ եւ զվաստակս ձեռաց իմոց։ Ելանէ մարդ ի գործս իւր, եւ ի վաստակն ձեռաց իւրոց մինչեւ ցերեկոյ։ Հատուսցէ քեզ տէր ըստ վաստակոց քոց։ Զբերս երկրի քոյ, եւ զամենայն վաստակս քո կերիցէ։ Ոչ լիցի աշխատութիւն ի յակոբ, եւ մի՛ երեւեսցի վաստակ ի մէջ իսրայէլի։ Ի ներքոյ լեզուի նորա ցաւք եւ վաստակք.եւ այլն։
Եւ ես գոհ էի զվաստակոց քոց։ Սրտի մտօք եկեալ էին ի վաստակ արքունի (պատերազմի)։ Ի ծառայութեան վաստակս։ Համայն եւ զայս վաստակոյս (թարգմանութեան) կարգումն կատարեա՛։ Տարեալ ի գլուխ զգործ մեծ հոգեւոր վաստակոյն. (Ագաթ.։ Եղիշ.։ Փարպ.։)
Կերակրեաց ի վաստակէն հօր իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Գիրք վաստակոց (երկրագործութեան). (Վստկ.։)
Միոյն գիրն դիւրաւ ջնջէր, իսկ միւսոյն վաստակաւ. դրադեղով են, եւ վաստակաւ ջնջին. (Վրք. հց. ձ։)
ՎԱՍՏԱԿ. գ. իբրու ռմկ. ոճով. Շահ. պտուղ աշխատութեան.
Երջանիկք գտցին ամենեքին, որ միանգամ զհոգեւոր շահսն առաւել համարեցան քան զվաստակ անցաւոր իրաց աշխարհիս. (Վեցօր. ՟Գ։)
Առաւել ռամկական է ասելն Ի գիրս մոլութեանց.
Յիւրաքանչիւր ամի բառի ի ծառոց վաստակն իւրեաց. այն է պտուղ կամ բերք։
ՎԱՍՏԱԿ. ա. κεκοπώμενος fatigatus, molesta affectus. Վաստակեալ. խոնջեալ. յոգնած դադրած.
Էին ամենեքին խոնջք եւ վաստակք ի բազում գիներբուաց անտի. (Յուդթ. ՟Ժ՟Գ. 2։)
ՎԱՍՏԱԿ ԱՌՆԵԼ. κοπόω lasso, fatigo Աշխատ առնել. աշխատեցուցանել.
Չարար զնոսա վաստակ՝ միւսանգամ քակելով, այլ հողմոյ հրամայեաց։ Չառնելով վաստակ զուսումնասէրսն՝ որք գան զհետ մեր. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. դան.։)
Վաստակ եղեւ երկիրն եգիպտացւոց։ Վաստակ եղեն ի վաճառս քո. (Ես. ՟Խ՟Է. 14։ ՟Խ՟Է. 15։)
bad, wicked, vile, low;
cowardly, weak, pusillanimous, dastardly, craven-hearted, unmanly, poor-spirited or mean-spirited;
idle, lazy, slothful, sluggish;
damage, loss, hurt, ruin, misfortune;
— անուն, infamy, brand of infamy;
— արանց, the most cowardly of men, the basest of wretches.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «գէշ, չար» Ծն. լէ. 17. Բ. մկ. է. 34. Ագաթ. Եփր. թգ. «անպիտան, ծոյլ, անարի, թոյլ» ՍԳր. Եղիշ. Փարպ. Խոր. որից վատիլ «կու-րանալ, աչքի լոյսը խաւարիլ» ՍԳր. Ոսկ. տիտ. Վեցօր. վատանալ «դանդաղիլ, ծուլա-նալ» Դատ. ժը. 8. Ոսկ. Եզն. վատախոռ հուրդ Օր. լբ. 31. Բուզ. Մծբ. Փարպ. վատա-մտիլ (չունի ՆՀԲ) Ոսկ. փիլ. 356. վատամահ Կիւրղ. թգ. վատշուէր (տե՛ս շուէր). վատա-կոխ «վատ ճանապարհ, որ ցեխոտ լինելով՝ անցնելը դժուար է» Կղնկտ. հրտր. Շհնզ. Ա. էջ 165 (հրտր. Էմ. 53 ունի վարակոխ). վա-տանշան Բուզ. Կոչ. Ոսկ. վատանուն Կոչ. Եզն. վատարի Եւագր. 333. վատասիրտ ՍԳը. Եւս. քր. ևն։ Նոր բառեր են վատաբանել, վատահամբաւ, վատատես։ Նոր գրականի մէջ արևելեանը գործածում է սովորական «յոռի, գէշ» նշանակութեամբ, իսկ արևմտե-անը «փոքրոգի, վատասիրտ, läche»։
• = Պհլ. [other alphabet] vat, պազ. vad, մանիք. պհր [hebrew word] vad (Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 71), պրս. [arabic word] bad «գէշ, չար, վատ». բարդութե-ամբ ունինք պհլ. vatbaxt=պրս. [arabic word] badbaxt = հյ. վատաբախտ, պրս. [arabic word] ︎ badnām «վատանուն» ևն։ Պարսկերէնից են փոխառեալ բելուճ. աֆղան. bad, bed, քրդ. bed (բնիկ է be «գէշ» Justi, Dict. Kurde 61), տճկ. bet «տձև, անվայելուչ, տգեղ», լազ. badi, beyati «տգեղ, վատ, չար», ba-doba «չարութիւն» ևն։ Առանձին տե՛ս վատ-թար, վատախտարակ, վատգոհար, վատ-միհր։-Հիւբշ. էջ 243։
• Schrōder. Thesaur. 46 փոխառեալ պրս. bad ձևից, որին կցւում է հոլլ. quaed «չար»։ ԳԴ պրս. badl։ ՆՀԲ պրս. պէդ, պէթէր։ Windisch. 18 անգլ. bad «վատ» (որի նմանութիւնը պառս-կերէնի հետ բոլորովին պատահական է)։ Նոյնը նաև Riggs, Քերակ. էջ 61։ Պրս. bad ձևին են կցում նաև Böttich. Arica 82, 379, Lag. Urgesch. 945, Müller SWAW 38, 574 ևն։ Մրռթման ZDMG 26, 589 բևեռ. uedaçini թարդ-մանում է «վատակուրծ», մեկնելով ueda = հյ. վատ, պհլ. vat, պրս. bad+eini= պրս. sīne «կուրծք»։ Հիւնք. վատ «գէշ» = պրս. bad, բայց վատ «երկչոտ»=հյ. վհատ բառից։ Սանտալճեան, L'Idiome 10 խալդ. badušini «աւերեալ» բառի հևաւ Karst. Յուշարձան 401 սումեր. bad «մեռնիլ», 422 թթր. bat, baj «ցած, հառառակ»։ Մարգարեան, ժամանակ 1927 օդ. 3 վեհ+հատ-անել։
• ԳՒՌ.-Ջղ. վատ, Սլմ. Մրղ. վmտ, Երե. Մշ. Տփ. վադ «յոռի, գէշ». որից վատիլ Ակն. խրբ. Ննխ. «նիհարիլ» (հմմտ. Վրք. հց. բ. էջ 157 Որչափ վատի մարմին, այնչափ գի-րանայ հոգին). վատամարդի Երև. «հետը թշնամացած, վատ մարդ դառած»։
• ՓՈԽ.-Չուբինով մեր բառի հետ է միաց-նում վրաց. ევადი եվադի «անարգեալ, ար-համարհեալ», ევადობა եվադոբա «անարգու-թիւն», որոնց նմանութիւնը պատահական է։
Զաննշանիցն եւ զվատաց արանց։ Զքաջա՞ց արդեօք, եթէ զվատաց անցեալ ունի զտեղի. (Խոր. ՟Ա. 4. 7։)
Դուն ուրեք՝ որպէս ռմկ. եւ պ. պէդ, պէթէր. πονηρός malus. Վատթար. յոռի. անպիտան. անշնորհ. չար.
Խորհուրդ վատ ի մէջ առին (յն. չարացան πονηρεύομαι ) ապանանել զնա։ Պի՛ղծ վա՛տ արանց (յն. ամենապիղծ). (Ծն. ՟Լ՟Է. 17։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 34։)
Վատ խորհուրդ ի մէջ արկանէր։ Ոչինչ չար իցէ քան զվատ ինչ։ Ժիր եւ արիք գտանին ի չարն եւ ի վատն. (Ագաթ.։ Վրք. հց. ՟Դ։ Փարպ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Տային նմա ջուր չար առ վատէ ոգեպահ առ ոգւոցն ունելոյ. (Եփր. թագ.։)
Այլ առաւել՝ ὁκνηρός piger ἁεργός otiosus. Անպիտան ի գործ. անգործ. գործատեաց. ծոյլ. եւ Վատասիրտ. անարի. վեհերոտ.
Ի կարօտութեան է ամենայն վատ։ Ճանապարհք վատաց կցեալ են փշովք։ Ե՛րթ առ մրջիւն ո՛վ վատ։ Մինչեւ ցե՞րբ յորսայսեալ կաս ո՛վ վատ։ Զվատ յորժամ յուղի առաքես, ասէ, առիւծ ունի զճանապարհս։ Ծառայ չար եւ վատ.եւ այլն։
Ծանր է նորա լուծն ի վերայ վատիցն եւ անպիտանեաց. (Ոսկ. գծ.։)
Գնդի որոյ զօրագլուխ վատ է, գնդին լաւ լինել չէ հնար։ Չընտրել զլաւն ի վատթարէ, զքաջն ի վատէն. (Փարպ.։)
Ոչ քաջ անուանի նա, այլ յոյժ վատ։ Փախոյց եւ ցրուեաց զնոսա որպէս զվատ երեմս աղուեսուց. (Եղիշ. ՟Բ. եւ Եղիշ. յես.։)
ill-starred, luckless, unfortunate;
— առնել, to render unhappy, to oppress, cf. Թշուառացուցանեմ, cf. Վատթարեմ;
to discomfit, to overcome.
• «թշուառ, դժբախտ» Եղիշ. ը, էջ 111։
• = Պհլ. *vataxtarak>պրս. [arabic word] ba-dāxtar «վատաբախտ, չարաբախտ, թշուառ», ռը կազմուած է vat «վատ»+axtar «աստղ» բառերից (որի աստղը վատ է)։-Հիւբշ. 243։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ։
պ. պէտէխթէկ. որպէս չարախտար կամ չարաստղ. Չարաբախտ. թշուառ. ուստի՝ ՎԱՏԱԽՏԱՐԱԿ ԱՌՆԵԼ՝ է Չուառացուցանել, վատթարել.
Անձուկ լաշկարաւ վատախտարակ արարեալ՝ այսրէն դարձուցանէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
(Իսկ Հին բռ. հայելով ի նախընթաց բառսդ՝ անձուկ լաշկար, շփոթ իմն գրէ.)
Վատախտարակ. որ ի քմէ (այսինքն ի դարանի) կացեալ՝ ընդ կրուկն դարձուցեալ շփոթէ։
tillage, ploughing, tilth, husbandry;
ploughed land;
culture;
use, employment;
down, below;
common;
—ս վարել, հարկանել, ցելուլ, կակղել, to plough, to furrow, to dig, to cultivate land;
ի — առնուլ, արկանել, to use, to make use of, to practise, to exercise;
ի — երկոց մտանել, to apply oneself to work, to labour;
ի — տալ, to lend, to loan.
• «հողը հերկելը, վարուցան կամ հեր-կած հող» Ծն. խե. 6. Ագաթ. Պսկ. ես. և մ. Վեցօր. «գործածութիւն, կիրառութիւն» Փիլ, Լմբ. (մանաւանդ ոճերի մէջ՝ ի վար արկա-նել, ի վար առնուլ, ի վար տալ «գործածել» Պիտ. Փիլ. Նիւս. կազմ.), «կեանքի ընթացքը, կեանք» (ու հլ. և միայն անեզաբար) Յոբ. է. I. Ա. պետ. բ. 12. Ոսկ. մ. բ. II. Եւս. պտմ. որից վարել «հերկել, մշակել» ՍԳր. Ագաթ. «քշել, տանիլ» ՍԳր. «ուղղել, ղեկա-վարել, գործը առաջ տանիլ» ՍԳր. Եզն. «ապ-րիլ, կեանք անց կացնել». Ա. կոր. է. 31. Ա. տիմ. բ. 3. «գործածել, հետը այնպէս շար-ժիլ» Եւս. քր. «վռնտել, դուրս քշել» Տաթն. ամ. 424. վարելիք «ձիու սանձը» Ոսկ. եբր. 564. վարիչ ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Եւս. քր. վար-չաւոր Ոսկ. բ. կոր. ժէ. վարչապետ (նոր բառ). վարուն «բանուկ ճանապարհ» Առակ ժե. 20. վարոց Սոկր. Յհ. կթ. վարոցաւոր Ոսկ. մ. ա. 23. գ. 13. խաչագլուխ վարոց «եկեղեցական մի սպաս» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 81. վարոցել «ծեծել» (չունի ՆՀԲ) Վրք. և վկ. Բ. 313. վարոտել «բոլորն էլ քշել» (նո-րագիւտ բառ) Սիւն. քեր. 213. վարնորդ «վարուցանք անող» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 234. կառավար ՍԳր. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. բըո-նավարել Ագաթ. գերեվար ՍԳր. գիշերավար ՍԳր. Կոչ. գործավար ՍԳր. զօրավար ՍԳր. ժողովրդավար Կոչ. ամբոխավարութիւն (նոր բառ). իշավար Ոսկ. Վեցօր. խառնա-վար Կոչ. 415. խոշորավար Եւագր. մարոա-վար «մարդածախ» Եզեկ. լզ. 13, 14. Եփր. յես. ևն ևն։ Բոլորի հիմնական նշանաևու-թիւնն է «քշել»։ Իմաստների զարգացման համար հմմտ. լտ. colo «մշակել. 2. ապրիլ» (ինչ. colere agros հող մշակել, colere vi-tam կեանք վարել, ապրիլ), թրք. surmek «քշել. 2. մղել. 3. դուրս վտարել. 4. աքսո-րել. 5. հերկել, հող վարել. 6. տևել. 7. բուսնիլ, աճիլ» (որից surgún աքսորեալ, suru հօտ, surúnmek թշուառ կեանք վարել, suruǰi ձիապան, surtúk դատարկաշրջիկ ömr surmek լաւ կեանք վարել, լաւ ապրիլ։ = Իրան. vaδ-«վարել, քշել» ձևից, որ թէև յետոյ կորած է, բայց կայ զնդ. vāδayeiti «վարել, քաշել, քաշ տալ»։ Պատկանում է
• հնխ. vedh-«վարել, քշել, տանիլ, առաջ-նորդել» արմատին, որի այլ ժառանգներն են հիռլ. feϑim «վարել, առաջնորդել», կիմր. ar-weddu «վարել, բերել», լիթ. vedu, հպ-րուս. weddē, լեթթ. vedu, հսլ. veda, vesti «տանիլ, առաջնորդել», ռուս. водить «ա-ռաջնորդել, տանիլ», воeводa «զօրավար», водитель «վարիչ», вeдeнie «տանելը», no-вeдeнie «վարք»։ Նոյն արմատը հենց նա-խալեզուեան շրջանում նշանակում էր նաև «ամուսնանայ». այն է «կին տուն տանել». որի շարունակութիւնն են՝ հռուս. водить жeнy «ամուսնանալ», նաև հսլ. yeϑa «ա-մուսնանալ». լիթ. veϑù, կիմր. dy-weϑϑio «ամուսնացնել», զնդ. vaδrya «կարգելու աղջիկ», vaδū «կին, հարս», սանս. vadhն «հարս», լեթթ. vedama «հարս», ինչպէս նաև յն. ἔδνον «օժիտ», հբգ. widomo, գերմ, witthum «օժիտ, տուայր», widmen «ձօնել» (Pokorny 1, 255, Trautmann 344, Boisacq 215)։ Նոյն արմատը կայ նաև ուգրօ-ֆին-նական լեզուախմբի մէջ. հմմտ. ֆինն. vetä, էստն. veda, մորդ. vád'a, չերեմ. būd-հունգ. väzä-, բոլորն էլ նշանակում են «վա-րել, քաշել, տանիլ» (Szinnyei, Finn-ugr. Sprachviss. էջ 21)։-Աճ.
• ՆՀԲ վար «ցանք»=լծ. յն. ἂ́ρουρα, αρο-τρίασις, լտ. aratio, վարել=պրս. վա-րանտէն, նոյն է և յն. αρόω, լտ. aro։ Peterm. 18 սանս. vah։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 446 սանս. vah, բայց ո՛չ գոթ. faran, լտ. vehere։ Lag, Urgesch. 240, 242 զնդ. vərə, xšaϑra vairya, Böttich. Arica 24, 74, Lag. Urgesch. 242, Gesam. Abhnd. 192 Պրոկոպիոսի ούαρίζης բառը մեկնում են 2112 շրջմամբ կարդում է ούαζίρης = արաբ. vazīr «եպարքոս»։ Տէրվ. Նա-երալ. 48, 106 հնխ. var «ծածկել, պա-տել» արմատից, իբր սանս. զնդ. var, գոթ. varjan ևն։ Հիւնք. պրս. վառանի-տէն, իսկ մարդավար «մարդածախ» մեկ-«սպառել»։ Meillet MSL 10, 280 լիթ. varau, varyti «վարել, առաջ քշել» ձևի հետ, իբր բնիկ հայ։ Յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 49։ Նախաձայն վ-ի պատ-
• ճառով մերժում է Pedersen, Նպաստ 3 և հայերէնի նախնական նշանակութիւնը դնելով «հերկել», կցում է արօր, հարա-նունք բառերին, իբր ar-«հերկել» ար-մատից՝ up-մասնիկով՝ *up-ar->վար։ Scbeftelowitz BВ 29, 42 յն. ερύω «քա-շել», լիթ. varau «վարել» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 401, 403 սումեր. bar «վարել», 424 թթր. bar, var «եր-թալ, դիմել», չաղաթ. bariš «կերպ». bariq=օսմ. barq «տուն»։ Uštir, Wörter u Sachen 3, 206 վարք=յն. δπαρ «ոչ-երազ, իրականութիւն», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 346 պրս. [arabic word] varz «գործ» բառից։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 254 fερύω «քաշել», ալբան. veri «ակօս», լտ. urvus (իմա՛ urvum, ur-bum) «մաճ»։ Նոյնը IF 33, 142 վարոց կցում է լեթթ. varša «արմատի ընձիւդ» բառին, որ յիշում է և մերժում Pokor-ny 1, 289։ Պատակահան նմանութեւն ունի արաբ. ❇ var «քշել, վանել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 62)։-Վերի մեկնութիւնս Meillet (նամակ 1925 թ. փետր. 12) համարում է կարելի, բայց ոչ ապահով։ Nyberg, Hilfsb. 2, 233, վարք փոխառեալ է դնում պհլ. varišn «վարմունք, կենցաղավարութիւն» բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մղ. Ջղ. վարել, Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ննխ. Ռ. Սեբ. վարէլ, Ատլ. վարէ՝լ, Խրբ. Շմ. Տփ. վարիլ, Սլմ. Վն. վmրել, Տիգ. վmրէլ, Ագլ. Մկ. վmրիլ, Զթ. վայիլ, վարիլ, բոլորն էլ «հողը մշակել, հերկել», իսկ Ղրբ. «ցանել», ծծկ. Ոզմ. վարիլ «եր-թալ», Սչ. վարել «վոնտել»։ Թրքախօս հայե-րից էնկ. hokovard olmaq «անհանգիստ լինել» (իբր հյ. հոգեվար), garavellemeն «ևառավարել, ճարել» (Բիւր. 1898, 865, 789)։ Նոր բառեր են վար «նաւի թի», վա-րած «արտ», վարատեղ, վարընկեր, վարիչք, վարնորդ, վարովի, վարոտել, վարուիլ, վա-րելահող, վարուցանել ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. არტავარი արտավարի (<հլ. արտավար) «7 փթանոց չափ». տե՛ս նաև զօր բառի տակ։
(լծ. յն. արու՛րա, արօդրի՛ասիս. լտ. արա՛ցիօ ). ἁροτρίασις aratio. Արօրադրութիւն. հերկագործութիւն. ցանումն սերմանեաց. եւ տեղին հերկեալ. վարուցան.
Ոչ լինիցի վար, եւ ոչ հունձք. (Ծն. ՟Խ՟Ե. 6։)
Վարս վարեալս ցելեալս կակղեալս։ Որք զկոկորդացեալ ոգիսն կակղիցեն, եւ վար (կամ ի վար) երկնաւոր սերմանն պատրաստիցեն։ Որպէս հարօր ի վար, կամ դեղադիր ի դեղոցի։ Վարն ու աշխատութիւն մշակացն անօգուտ էր. (Ագաթ.։ Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։ Յհ. կթ.։ Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
Մշակի թողեալ զվարն։ Ելանէ սերմանահանն ի վար։ Ոչ վարս հարաք, եւ ոչ հերկս հերկեցաք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։ ՟Բ. 19. եւ 17։)
Որպէս ոք կամիցի վարել, եւ թողուլ զվարն անպիտան եւ անսերմ, պտղոյն ոչ հասանէ. նոյնպէս եւ որ սկիզբն առնէ առաքինութեան, եւ յետս դառնայ, անպիտան է, եւ ոչ շահի զարքայութիւն երկնից. (Մեկն. ղկ.։)
Որոց վար եւ այգի ոչ իցէ, մի՛ առցեն (տուրս). (Կանոն.։)
Ոչինչ աղքատութիւն է (մեղայ ասել), եւ ոչ թոշակ բանից եւ ոչ վար ընչից (որպէս ցանումն ցորենոյ). (Ոսկ. ապաշխ.։)
Չիք իբրեւ զեզն ի վար լծոյ. եւ էշ տկարանայ եւ մաշի. (Եփր. օրին.։)
Ոչ եզինք իմ զլուծ տեսին կամ զվար. (Ոսկիփոր.։)
ՎԱՐ, ի վար. χρῆσισ usus, usus fructus, tractatio. Առումն իրաց ի պէտս. գործականութիւն. կիրառութիւն. գործադրութիւն. արդիւնականութիւն.
Յառաքինութեան ընդունելութիւն եւ ի վար պիտոյտց՝ միոյ է պէտք, խորհրդոյ։ Զըստ քնոյն զանգործութիւն (աչաց) ոչ է ի մէջ առնլի. քանզի պակասեն եւ նուազեն վարքն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Ի վար երկոց մարմնոց մտէր, զաննիւթն ի նիւթ պարունակէր. այսպէս գրէր. (Լմբ. ի շ.։)
Ի ՎԱՐ ԱՐԿԱՆԵԼ. χράω, χράομαι, καταχράομαι utor, usurpo, fruor χρέω excolo, operam loco. Ի կիր արկանել. ի գործ արկանել կամ դնել. արդիւնացու ցանել. գործականել. վարել ի պէտս. վայելել. բանեցնել, բանի բերել.
Ի վար րկանել զարուսեստ, կամ զուսեալն, զիմաստութիւն, զսովորականն վարդապետութիւն, զառաքինութեան վարս. (Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Գ.։ Սարկ. լս.։ Սկեւռ. ի լմբ.։ Վրք. ածաբ.։)
Զսուր երկսայրի իշխանութեանդ առ երկուց կողմանց պէտս կամակարս ի վար արկանիցէք. (Պիտ.։)
Ի վար արկ առ իւրաքանչիւր ազգ ծննդոց՝ յարմարելի առնուլ կերպարան։ Զարթնութիւն ի վար արկցէ միտս։ Զիա՞րդ զհեշտութիւնս ի վար արկցէ, յորովայնէ եւ ի զգայութեանց պակասեալ. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Ի ՎԱՐ ԱՌՆՈՒԼ, ԱՌԵԱԼ ԼԻՆԵԼ, եւ ՏԱԼ. χράομαι mutuo accipio, usurpo χράω do utendum, commodo. Առնուլ կամ տալ ի կիր, ի փոխ. վարել, իլ.
Մարգարէն զբերան գազանին յաղօթս ի վար առնուլ։ Վեցերեւակ, զոր ի վար առեալ բոլորեցուն արարիչն՝ գործեաց զաշխարհս։ (Բերք երկրի) ի կերակուրս հեշտ վայելչութեամբ ի վար առեալ լինի։ Ի հինգերորդում յեղեանակին (ձեռնարկութեան) առնուլ ի վար ի նմանէ (այսինքն առեալ լինել)։ Տու՛ր մեզ ի վար զքոյին ձայնդ. աղաչեա՛, զի մեք առ քեզ հաւասարութեամբ ապրեսցուք։ Միտքն երբեմն ի վար տուեալ զինքն զգայութեանցն՝ ընդ ամենեսին սովորեալ է շրջիլ. (Փիլ.։)
Խորհրդոյն յիւրմէ գործակցութիւն ի վար տուեալ ախտին. (Նիւս. կազմ. ՟Ի։)
rose;
եղանակ —ից, rose-season;
մշտափթիթ —, monthly —, semper florens;
— հարիւրթերթի, centifolia;
մամռաւոր —, moss rose;
դամասկեան —, damask rose;
վայրի —, wild rose, eglantine;
դեղին —, single yellow rose;
կոկոն, բոլորք —ից, rose-bud;
գոյն —ի, rose-colour;
փայտ —ի, rosewood;
կարմրագեղ, ծիրաներփեան, գեղեցիկ, քաղցրաբոյր, գեղափթիթ, փշալից, թարշամ —, scarlet, purple, beautiful, perfumed or odorous, full-blown, thorny, faded rose;
—ք մանկութեան, այտից, շրթանց նորա, the roses of youth, of his cheeks, of his lips;
պսակ ի —ից, crown or wreath of roses;
քաղել —, to gather roses;
չիք — անփուշ, no — without a thorn;
cf. Իսկութիւն.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ռ, ու հլ.) «վարդ ծաղիկը» Իմ. բ. 8. Սիր. լթ. 17. որից վարդաբեր Գ. մկ. է. 12. վարդագոյն Բ-մկ 4. 28. վարդայատակ Եսթ. ա. 6. վարդենի Սիր. իդ. 19. լթ. 17. Վեցօր. 92. վարդենիք Ոսկ. մ. բ. 13. կարմրավարդ Տաղ. հազրե-վարդ Նար. տաղ. 471. վարդավառ Տոմար. Տօնաց. (այս անունը առած է իրար վրայ վարդաջուր ցանելու հին հայկական սովո-րութիւնից, որ յետոյ փոխանակուեցաւ պարղ օրով. համապատասխանում է Պարսից [arabic word] abrēzagān ևամ [arabic word] barazgān կոչուած տօնին, որ տեղի է ունենում Տիր = յունիս ամսի 13-ին, այն է Խեզգետնի արևադարձի չորրորդ օրը. մեզ նման այդ օրը Պարսիկները իրար վրայ վարդաջուր կամ պարզ ջուր են սրսկում)։ Նոր բառեր են վարդաբոյր, վարդախտ, վարդարան, վար-դափունջ։
• -Պհ.. *vard<հպրս. *varda-ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. պհլ. Vardaki «Վար-դիկ» (իբր յտ. անուն), զնդ. ❇ va-rəδa «վա՞րդ», պրս. [arabic word] gul «վարդ» (գւռ. vále), զազա [arabic word] vile «ծաղիկ»։ Պահլաւե-րէնից են փոխառեալ նաև ասոր. ի︎ν︎ vardā, ն. ասոր. värdä, արաբ. [arabic word] vard «վարդ». ասորերէնից յետ փոխառութեամբ պհւ. var-tā (իմա vardā) «վարդ» (Horn § 927)։ Իրանեանից փոխառութիւն է նաև յն. ῥόδον ևոլ. βρόδον «վարդ», որից լտ. rosa, և այս-տեղից էլ իտալ. rosa, ֆրանս. rose, հբā. rδsa, գերմ. Kose, հոլլ. roos, անգխք. անգլ. rose (Kluge 398) և վերջապէս ռուս. poaa, բոլորն էլ «վարդ»։ Երկրորդ փոխառութեամբ յառաջացել է արաբ. [arabic word] ǰul «վարդ կամ ծաղիկ», որից [arabic word] ǰulāb (իմա՛ պրս [arabic word] gulāb) «վարդաջուր», որ և փոխառու-թեամբ տուել է իտալ. giulebbe, ֆրանս. ǰulep, սպան. julepe «դեղագործական օշա-րակ»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. urdhō «փշոտ թուփ, փշաթուփ» ձևից, որի այլ ժա-ռանգներն են անգսք. word «փշաթուփ», նորվ. ōr, ōl (*ord) «հաղարջենի» (Pokorny 1, 316, Walde 658, Boisacq 843)։ Թէև Po-korny չի յիշում, բայց անշուշտ այս հնխ. urdho-բառն էլ պէտք է դնել հնխ. ueredh-, uerədh-«աճիլ, բարձրանալ, բարձր» արմա-տից, որի ժառանգներից են սանս. várdhate «աճեցնել», զնդ. varəd-«աճիլ», yarəδa-(որ է «վարդ»), նաև «աճեցնել, շատացնել» (ածանցմանց մէջ), varəδā-«թուփ» (որ Bartholomae, Altir. Wört. 1370 դնում է varəd-«աճիլ» արմատից), պրս. [arabic word] ba-līdan «աճիլ, առաւելուլ», յն. ὄρϑός, դոր. მορϑό-«ուղիղ կանգնած, շիտակ, ճշմարիտ». հսլ. roditi, raždati, ռուտ. родить, paждать «ծնիլ», pодители «ծնօղք», pодъ «ազգ, սեռ, սերունդ, պտղաբերութիւն, տեսակ» ևն (Pokorny 1, 289, Boisaca 711)։ Meillet (Dict. étym. It. 831) թէև հայերէնը դնում է իրանեանից, բայց լատինը յունարէնից չի դը-նում, ինչպէս նաև յունարէնը իրանեանից, ոչ էլ ընդունում է հնդևրոպական ծագում. այլ թէ՛ իրանեանը, թէ՛ յոյնը և թէ՛ լատինը փո-խառեալ միջերկրեան մի քաղաքակրթութիւ-նից, որ սովորել էր մշակել վարդը, ինչպէս շուշանը, մանուշակը ևն։-Հիւբշ. 244։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. վէրտ ձևին։ ՆՀԲ վրաց. վարդի, պրս. արաբ. վարտ, վէրտ, յն. ռօ՛տօն, լտ. rosa։ Peterm. 18 ա-րաբ. vard։ Lag. Urgesch 823 պրս gul, յն. ρόσον և խպտ. urt։ Müller SWAW 38, 586, 39, 394 ևն արաբ. vard. պրս. gul ևն։ Նոյն, Kuhns u Schl. Btrg. 1, 318 սանս. vrdh արմա-տից։ Մ. Փ., Մասիս 1882 յուլ. 21 պհլ. վարդա, պրս. կիւլ, քաղդ. վարդա։ Հիւնք. արաբ. վէրտ, ևոլ. βρόδον։ Մաս
• ЗВО 25, 306 հյ. որթ, յն. ῥοα «նուռ» և այլ բառերի հետ յաբեթական արմա-տից։ վարդավառ բառը հներից Մովս. օերթ. Ճառ վարդ. մեկնում է արդ ա-ւար։ Աւելի երկար խօսում է Յայսմ. օգոստ. 6. «Յայնմ աւուր հեթանոսք Ափրոդիտեայ տօնէին և... կոչէին զնա վարդամատն և ոսկեծղի, և զվարդն նմա ընծայ մատուցանէին։ Վասն այ-սորիկ անուանէին զտօնտ զայս վարդա-վառ։ Իսկ ի նորս ասի վարդավառ, զի Քրիստոս ըստ նմանութեան վարդի՝ վարդ ի կոկոնի եր. և յայլակերպիլն ի թաբօր՝ իբր թէ վարդ վառեցաւ»։ Վար-դավառ բառի ստուգաբանութիւնն է ակ-նարկում Նար. գնձ. 482 Գոհար վարոն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից (տաղ Վարդավառի. նկատողութիւն Ստ. Մալխասեանի)։ Մանրամասն խօսում է Տաթև. ամ. 485 և հանելով վարդ բա-ռից, դնում է վարդի և Քրիստոսի հա-մեմատութիւնը։ Նոյնը կրկնում է էջ 498, ուր աւելացնում է բառախաղով արդ աւար և վարդապետ բառերի հա-մեմատութիւնը։ Նորերից ՀՀԲ և ՆՀԲ վարդ վառեալ։ Հիւնք. պրս. վէրտէ «ա-ղաւնեբոյն» և վառանտէն «վարել, քշել» բառերից (այսպէս կոչուած՝ վարդավա-ռին աղաւնի թռցնելու սովորութիւնից)։ Հերպետ, Բազմ. 1902, 291 սանս. վար-դա «ջուր» + վառ «սրսկում»։ Պարո-նեան, Անահիտ 1903, 13 զնդ. աէթրա «կրակ» և հյ. վառել, իբր «հրավառա-թեան տօն»։ Փառնակ, անդ՝ 39-40 սանս. vardh «բարձրացնել» + վառ «քօղ արքայական», իբր Պարսից farr -i-kayānī տօնի օրինակութիւնը։ Լևո-նեան, Աւետաբեր 1914, 906 =բարդա-վառ (խոտի բարդեր այրելու սովորու-թիւնից հանելով)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. վարդ՝, Ախց. Գոր. Դվ. եղև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Տփ. վարթ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. վmրթ, Ասլ. վարթ (վար*), Զթ. վօյդ՝, վորդ՝, Հճ. վօյդ՝, Ագլ. վէօռդ, Սվեդ. վուրթ. բոլորն էլ «վարդ» նշանակութեամբ, իսկ Դվ. Մրղ. «ծաղիկ», ինչպէս որ պրս. gul «վարդ» այժմ նշանակում է ընդհանրապէս «ծաղիկ»։-Ննխ. վարթ, վաշթ «վարդ»։-Վարդավառ բառի ձևերն են՝ Սչ. վարդ'ավառ, Ախց. Պլ. վարթավառ, Տիգ. վmրթmվառ, Մկ. վmրտm-վար, Մշ. վարդ'էվառ, Ասլ. վարթէվառ, Ալշ, վարդ'էվար, վարդ'էվոր, Սեբ. վարթէմար. Ակն. վարթէվար, սեռ. վարթէրվի, Կր. Ռ. վարթէվօր, Ննխ. վարթէվօր, վաշթէվօր, Ջղ. վարդ'իվոր, Երև. վարթիվօր, Զթ. վայ-դ'իվօյ, վարդ'իվոր, Հճ. վայդ'իվօյ, Սւմ վmրթվոր, Տփ. վարթէվուր, Մրղ. վmրթըվըիր։ Շմ. վարթօօր, Ղրբ. վըրթէ՛վիւր, Ագլ. վըո-դm՛վիւր, Հմշ. վաշտէվօր։-Նոր բառեր են վարդածոց, վարդակաղնի, վարդահոտ, վար-դաշալակ, վարդավառենի, վարդևորի, վար-դևորչէք, վարդենիս։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვარდი վարդի «վարդս ვარდიანი վարդիանի «վարդեղէն», ვარდის ზეთი վարդիս զեթի «վարդի ձէթ», ვარდის ჩიტი վարդիս չիտի «վարդի ծիտ, սո-խակ», სავარდი սավարդի «վարդարան, ա-ղօթքի համրիչ», სავარდე սավարդե «վար-դանոց», իմերել. vardi, թուշ. սվան. vard «վարդ», ուտ. վաովարթն ախսիբայ «Վար-դավառի տօն» (Քամալեան, Երկասիրութ. Ա. 161), կպդվկ. -βάρτι «վարդ», βαρτουβάρια, βαρτουβάρ, βερτουὲ «հոգեգալուստից մէկ շա-բաթ առաջ կատարուած տօն ծաղկանց՝ ճիշտ մեր Վինակի նման» (Karolides, Iλ. ουγϰρ. էջ 71, որ դնելով բառը φερω արմա-տից, համարում է բնիկ կապադովկեան և ո՛չ հայկական, որովհետև այս ձևերը ենթա-դրում են հյ. վարդաբեր և ո՛չ թէ վարդա-վառ), ուտ. վարթ «վարդ»։
վր. վա՛րդի. պ. ար. վարտ. վէրտ. յն. ռօ՛տօն. լտ. ռօ՛զա. ῤόδον rosa. Ծաղիկ գեղեցիկ որպէս թագաւոր ծաղկանց՝ կարմրերփեան անուշահոտ. որպէս եւ սպիտակն իբր մեղրահոտ նուազ, իսկ դեղինն անհոտ, զուարթ տեսլեամբ եւ զուարթարար. կիւլ. (լծ. ընդ ծաղր, եւ ծաղիկ).
Բոլորիւք վարդից պսակեցուք, մինչչեւ թառամեալ իցեն. (Իմ. ՟Բ. 8։)
Գալարին աղիք իմ ի վերայ վարդոյդ՝ որ թարշամեցաւն ի բուրաստանիդ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զկնի սուղ ժամանակի թուփդ այդ փշալի ծաղկեալ փթթի վարդուք (կամ վարդիւք). (Պտմ. վր.։)
Վարդից կարմրութիւն առեալ ծովուն, արեամբ ներկեալ սրբոցն. (Տաղ.։)
Բնութիւնս մարդկան իբրեւ զիւղ է. յիւղ յորժամ արկանէ վարդ, լինի վարդ իւղ. եւ եթէ ցմախ արկանէ, լնի ցմախ իւղ. (Եփր. ի յովսէփ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Վարդ վառելով այտիցն նմանեալ խայծեալ նըռանց. (Տաղ.։)
vartabed, doctor;
lecturer, professor;
master, preceptor;
school-master;
archimandrite;
— օրինաց, doctor of laws, cf. Օրէնսուսոյց;
— աստուածաբանութեան, doctor in divinity;
— բժշկութեան, doctor in physic;
cf. Թեկն;
cf. Օրէնսգէտ.
• , ի-ա հլ. «ուսուցիչ, վարժա-պետ, առաջնորդ ուսման» ՍԳր. Ոսկ. եփես «արհեստաւորաց պետ, վարպետ, ուստա-բաշի» Նորագիւտ բ. մնաց. բ. 2, լդ. 13, խոր. ա. 15. «դրդիչ, սադրիչ, գրգռիչ» Վև-զօր. (նոր առումով կրօնական մի աստի-ճան է). որից վարդապետել «սորվեցնել, քարոզել» Խոր. Նխ. սղ. Վրք. հց. վարդապե-տանոց Ոսկ. մ. ա. 7, բ. 27. վարդապետու-թիւն ՍԳր. Ագաթ. ևն։
• = Պհլ. (հարաւային արևմտեան բարբառ) *varda=հպրս. -varda «գործ, աշխա-տանք»-+պետ (pati) բառից, որով ամբողջը լինում է *vardapati։ Այս արմատի այլ ձե-վերն են զնդ. varz «աշխատիլ եռանդուն կերպով», պհլ. varz, պրս. ❇varz «ցանք». varza «սերմանում», varzand «սերմնացա-նութիւն և շահ օգտութեան, և ուսումն», varzidan «ջանալ, գուն գործել, նկրտիլ, սո-վորութիւն առնել զգործ ինչ, սերմանել», varzi «սերմանացան»։ Առաջին ձևը պահում են հպրս. Artavardiya (յատուկ անուն, բուն նշ. «բարին գործող») և քրդ. ward «a patch of ploughing»։ Հին պարսկականից տառա-դարձւած ձև է ելամ. ir-du-mar-ti-va։ նա-խաւոր «գործ, աշխատանք» իմաստը աւևւև յետոյ ձևափոխուելով դարձել է Աւեստայում «եռանդուն աշխատանք ուղղափառ հաւատ-քի համար» (հմմտ. varəzəmča haomanafi-həmča «գործունէութիւն և բարի խորհուրդ») և մասնաւորուել է երկրազործական աշխա-տանքի համար (հմմտ. զնդ. aiwi-var»։ «հողի վրայ գործել, երկրագործութիւն ա-նել», և վերի պրս. ու քրդ. երկրագործական բառերը)։ Պահլաւերէնի մէջ կար նաև «ուս-ման աշխատանք, ուսումնասիրութիւն, ու-սում» իմաստը, որին ապացոյց է պրս. yar-zand «ուսում»։ Այս նշանակութիւնից է փոխառեալ արաբ. ❇ vird (կարդալու է vard) «աշակերտ կամ ընթերցուածք» (տե՛ս Բուրհանի Կաթի և Ջօնսընի բառագիրքը. չունին Մենինսկի, Vullers և ԳԴ)։ Այս ի-մաստը գտնում ենք նաև հայերէնում, որով վարդապետ<իրան. *vardapati լինում է «աշակերտապետ կամ գործապետ»։
• Հներից Տաթև. ձմ. լգ. մեկնելով բա-ռըս՝ գրում է. «Այլ որ կոչի վարդապետ. այսինքն ուսուցիչ, կամ վարդապետ՝ վարուցն պետ, այսինքն գործով կա-տարեալ. կամ վարդապետ՝ զեղեցկու-թիւն մարդկան բանն. այսինքն բանիցն պետ։ Արդ՝ վարդն ծաղիկ՝ ունի սա-զում յատկութիւնս, որ յարմարի վար-դապետին», Աւետիքեան, Քերակ. 1815,
• 312 վար+դատ+պետ, այն է վարելո կամ առաջնորդելու և դատելու վրակե-ցու։ ՆՀԲ «ի բառէս վարժ և ոչ վարդ. պետ վարժից»։ Ducange, Glossarium mediae et infimae latinitatis, տպ. Pa-ris 1840, հտ. 1, էջ 528 հանում է լտ. bactroperatae բառից, որ կազմուած է յն. βάϰτρον «գաւազան»+ πήρα «պարկ» բառերից. գործածւում էր աշխարհն ար-համարհող այն փիլիսոփաների համար, որոնք միայն մի պարկ և մի գաւազան ունէին. յետոյ էլ յատկացուեց աբեղա-ներին (տե՛ս REA Ix1 (1929) էջ 1-3)։ Ewald GGW 10, 80 վարդերի պետ! Müller SWAW 64, 454 varaδa ռա-ճում» բառից։ Էմին, Ист. M.Хор. (հին տպ. 1858, նոր տպ. 1893, էջ 278) զնո. herbed «գլխաւոր»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 1 նախաւոր *վարդ «խօսք» բառից. հմմտ. գոթ. vaurd, հսաքս. անգլ. word, գերմ. wort, լտ. verbum, ֆրանս. verbe. պարզ արմատն է var «խօսիլ», որից յն. ῥήτωρ, և ոլ. βρήτωρ «հռետոր». որով վարդապետ նշանա-կում է բուն «պետ, առաջնորդ, ուսու-ցիչ բանի»։-Այս յօդուածի վրայ մի երկար վէճ բացուեցաւ Մասիսի մէջ, Պօլսեցի մի արհեստաւոր (ձուլարար. տէօքմէճի) Մելքոն Հ. Տէօքմէճեան. Մա-սիս 1882 յունիս 4 և 22 դրաւ պրս. վիրտ, վէրտ «աշակերտ» բառից, որով վարդապետ «գլուխ՝ պետ աշակերտաս»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 17 և յուլ. 12 մերժելով թէ՛ իր նախորդ մեկնու-թիւնը և թէ վիրտ՝ իբր արաբ. բառ, վարդապետ կցում է հպրս. վարդանա «քաղաք», պրս. [arabic word] gird «ժողով, շըր-ջանակ» բառերին, իբրև նախաւոր «քա-ղաքապետ, ժողովրդապետ կամ թաղա-պետ»։ Մ. փ., Մասիս, անդ՝ լուլ. 21 ցոյց է տալիս թէ վիրտ (իմա՛ վարտ) պրս. է և ո՛չ արաբ. բայց վարդապետ= = զնդ. aōϑrapaiti, որ պհլ. պարպէր ձևն առնելուց անմիջապէս առաջ՝ ան-ցել է վարպէդ ձևից. Տէրվ. յուլ. 26 վեր-ջին անգամ պատասխանելով՝ ցոյց է
• տալիս որ զնդ. aēϑrapaiti պիտի տար հյ. հայրապետ կամ այրապետ, բայց ո՛չ վարդապետ. այս վերջինը կա՛մ պէտք է դնել վիրտ «աշակերտ» բառից և կամ իբրև «թաղապետ» մեկնելու է պրս. gird բառից, ինչպէս որ յն. տէո-բոդիս «տանուտէր» բառը հիմայ դար-ձել է «վարդապետ»։ Այս յօդուածով բանավէճը փակւում է։ Սրանի՞ց թէ ան-կախաբար Պատկ. Maтep. I. 15 պրս. vird «աշակերտ»+bad «պետ»։ Աւելի յետոյ Տէրվ. Լեզու 150-152 և Նախալ. 1Ո6 հնխ. var «խօսիլ, սովորեցնել» ար-մատի տակ դնում է «զնդ. var, յն. εἰρω լտ. verbum, գոթ. vaurd և հյ. թերևս վարդապետ. հմմտ. պրս. ა «աշա-կերտ»։ Գարագաշեան (Ամէն. տարեց. 1ՉՈ8, 153) Վարդան «ուսեալ» անուան հետ։ Հիւնք. լտ. veritas «ճշմաոտու-թիւն»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 208 պրս. վիրտ «աշակերտ»։ Carrière (տե՛ս REA 1 (1929), էջ 1-2) «պսակ-ուած վարդերով», ինչպէս է լտ. coro-natus, որ նշանակում է «պսակեալ» և աբեղաների տիտղոս է։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. atrapaiti։ Նոյնը նաև Պարոնեան, Անահիտ 1903. 12 և Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 166։ Հիւբշ. ՀԱ 1906, 223 մերժում է դնել արաբ. ❇vird, որ իրանեանների մէջ ստոյգ գոյութիւն չունի։ Ոմն (Ձեռ. թ։ 120 Ղա-լաթիոյ Ազգ. մատ. տե՛ս Ամէն. տարեց. 1908, 153) «գրոց ծաղկանոցէն վարդեր փետող»։ Յ. Ներսիսեան, Ամէն. տարեց. 1908, 153 արաբ. vird «տէրունական աղօթք» բառի հետ։ Ե. Փափազեան (անդ) իբր «պետ զվարս յարդարողաս»։ Տո Պառիւ. Աւետաբեր 1914, էջ 135 աար «կրակ» բառից՝ իբր ատրուշանի աետ։ Մ. Առամեան, Բիւզանդիոն 1914 յուլ. 29 վ+արդ՝ որ է պրս. ատր «կրակ» +պետ, այն է «հրպետ, ատրուշանի պետ»։ Ա. Ահարոնեան REA 9 (1929), էջ. 2 var, vard «գործ, աշխատանք» +պետ, իբր «գործապետ»։։ Ա. Չօ-պանեան, անդ, սանս. warda (անգլ.
• word) «խօսք» բառից, որով վարդա-պետ «խօսքի պետ»։ Գ. Սինանեան, անռ. սանս. vart, vrt «ուսում, ուսու-ցում»+պետ։ Վարդապետ բառի ստու-գաբանութեանց (բոլորն էլ անհիմն) պատմութիւնն ունի Paul Alphandery REA 9 (1929), էջ 1-3։ Այս բոլորից դուրս ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տւաւ Benveniste REA 9 (1929), 10 և BSL л 93, էջ 67, որին միացրի նաև պօլսեցի արհեստաւորի մեկնութիւնը։
• ԳՒՌ.-Իբր կրօնական բառ պահուած է ամէն տեղ. այսպէս՝ Ջղ. վարդ'ապետ, Ալշ. Մշ. Սչ. վարդ'աբեդ, Ախց. Երև. Կր. վարթա-պէտ, Ագլ. վառթապէ՛տ, Սլմ. վmրթըպետ. Խրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. վարթաբէդ, Ննխ. վարթաբէդ, վաշթաբէդ, Հմշ. վարթաբէդ (բայց աւելի հարազատ ձևով՝ վաշդարեոն Տփ. վարթա՛պիտ, Սվեդ. վարդ'աբիդ, Մրղ. վmրթապըիտ, Ակն. վարթըբէդ, Ասլ. վար-թըբէդ (վարթըբէ՝), Գոր. Ղրբ. վրթա՛բէդ, Վն. վmրտmպետ, Մկ. վmրտmպիտ, Տիգ. վmրթmբիդ, Զթ. վայդ'աբիդ, վարդ'աբիդ։ Գաւառական այս բոլոր ձևերը փոխառեալ են կրօնական լեզուից. բայց անկախ և ինք-նուրոյն ձև է վարպետ «հին ոճի տնային վարժապետ. 2. արհեստապետ. 3. վարժա-տուն, դպրոց, ուսումնարան. 4. բանիմաց» (օր. Ջղ. վարպետ, Երև. վարպէտ, Սչ. վար-բեդ, Ակն. Խրբ. Պլ. վարբէդ ևն), որ կազ-մուած է վարդպետ միջին ձևից՝ դ ձայնի անկումով (տե՛ս իմ յօդուածը՝ Բազմ. 1898 372)։ -Նոր բառեր են վարդապետաճուտ, վարդապետիկ, վարպետորդի, վարպետչէք. վարպետութիւն ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვართაბეტი վարթապետի «հայ վարդապետ»։ Այս բառն ունի և գեր-ման ուղեգիր Burchard, որ 1271-95 թթ. գրել է Descriptio Terrae sanctae և նկա-րագրել նաև հայ կրօնաւորների կեանքը. գը-րում է verthabite, որ տպագրեալ օրինակում (Վենետ. 1519՝ Chrysostome Giavelli-ի ձեռքով) դարձել է vatrapetae։
διδάσκαλος doctor, magister ἑπιστάτης praefectus, praepositus. (ի բառէս Վարժ, եւ ո՛չ վարդ). Պետ վարժից. վարժապետ. ուոսւցչապետ. ուսուցիչ. օրէնսուսոյց. քարոզ բանի. ռաբբի. րաբունի. եւ Ոստիկան. ճարտար. վարժիչ եւ վերակացու ուսմանց, հրահանգաց, եւ արհեստից. վարդապետ, եւ վարպետ.
Արիստաբուղոս վարդապետ պտղոմեայ արքայի։ Անդ թողոյր վարդապետս խիստս. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 10. եւ ՟Ե. 22։)
Վարդապետ, եկից եւ ես զկնի քո։ Վարդապետն ձեր։ Ոչ է աշակերտ առաւել քան զվարդապետ։ Նստէր ընդ վարդապետս։ Մարդարէք եւ վարդապետք։ Նախ զառաքեալս, երկրորդ զմարգարէս, երրորդ զվարդապետս.եւ այլն։
Յովհաննէս ի խոնարհ լսէր, դա է որդի իմ սիրելի. զի ժողովարանին էր քարոզ. շմաւոն ի լերինն ուսանի, զի եկեղեցւոյ էր գլուխ եւ վարդապետ. (Մեկն. ղկ.։)
Այն ժամու աշակերտքն (յառաջին դարս)՝ քան զայժմու վարդապետքս կար առաւելագոյնք են. (Ոսկ. եփես.։)
Բժիշկքն բժշկեն զմարմինս, եւ վարդապետքն զհոգիս. (Մխ. դտ.։)
ՎԱՐԴԱՊԵՏ ՕՐԻՆԱՑ. Օրէնսուսոյց. νομοδιδάσκαλος. Ղկ. ՟Ե. 17։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 7։ Որպէս եւ առ պարսիկս՝ Մոգպետ.
Մեր՝ որ վարդապետք օրինացդ էին, զկնի նոցա մոլորութեան խոտորեցան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Վարդապետ ... վարժող ... մանկավարժ. մի եւ նոյն նշանակութեամբ դնին, որպէս ռմկ. տղոց վարպետ. իսկ իբրեւ ոստիկան արհեստաւորաց (որ եւ ռմկ. վարպետ, ուստա ) ասի՝
Ի վերայ իւրաքանչիւր դասուց զընտիրս ի ճարտարաց կարգել վարդապետս. (Խոր. ՟Ա. 15։)
ՎԱՐԴԱՊԵՏ. Այն ինչ՝ որ լինի սադրիչ կամ առիթ ո՛ր եւ է իրաց, որպէս լռելեայն ուսուցիչ. դրդիչ. պատճառ.
Դատարկութիւն՝ որ առանց աստուածապաշտութեան իցէ, վարդապետ չարեացն լինի. (Վեցօր. ՟Ը։)
exercised, practised, versed, erudite, skilful, accustomed, inured, trained;
exercise, instruction, study, science;
— երիվար, a broken or trained horse;
—ք չափականք, study of mathematics;
— լինել, to be practised or well versed in;
լինել ի —ս ուսման, to be studying, learning;
to be at school or at college;
ի — կացուցանեմ, cf. Վարժեմ;
անցուցանէր —իւք զբազում գիտնովք, his erudition surpassed that of very many learned men;
կատարեցի զ—ս իմաստասիրականին, I have passed in philosophy.
• (ի հլ. յետնաբար) «կրթութիւն, դաստիարակութիւն, ուսմունք» Ժղ. ժբ. 12. Փարպ. Պիտ. «վարժուած, հմուտ, փորձա-ռու» Եզն. Խոր. որից վարժել «կրթել, հրա-հանգել» Յոբ. լ. 24. վարժիլ «սովորիլ, հրա-հանգուիլ» Գծ. է. 21. Պիտ. Խոր. վարժոց Ոսկ. մ. ա. 17. վարժումն Սիր. լթ. 11. վար-ժուն «վարժ» Նանայ. 53. վարժեար «վար-ժապետ կամ վարժարան» Բուզ. ե. 27. վար-ժելիք «սանձ» Ոսկ. մ. գ. 6 և եբր. լա. (որ և վարելիք «սանձ» Ոսկ. եբր. 564). թերա-վարժ Եւս. պտմ. Բուզ. անվարժ Սիր. լ. 8. Սեբեր. մանկավարժ Պիտ. մտավարժ Դան. ա. 4. Իմ. ը. 9. Եզն. Ոսկ. թես. ձիավարժ իլիլը. են։
• = Պհլ. varž «գիտութիւն, իմաստութիւն, խոհականութիւն», varz «աշխատութիւն, գործ, փորձ, վարժութիւն», սոգդ. warž «արուեստ, եղանակ», պրս. ❇varz «ար-հեստ, գործ, զբաղմունք», varzidan «սովո-րութիւն առնել զգործ ինչ, ջանալ և գուն գործել կամ նկրտել», varzida «սովոր, ըն-տել, վարժ, փութաջան», varziš «սովորու-թիւն, ջանադրութիւն, հրահանգ», որից ուղ-ղակի փոխառեալ են վրաց. ვარჯიმი վար-ջիշի, վարջիսի, վարջիշոբա «բերանացի կըրկ-21-2045 նութիւն, հրահանգ», ն. ասոր. värǰis «սովո-րութիւն»։ Այս խմբի հետ նոյն են պհլ. varž «վարժել, հրահանգել», պրս. varz «եռևռա-գործութիւն, մշակութիւն», varzidan «ցանել, սերմանել», զնդ. varz, varəz «գործել, ա-նել, կատարել» և բոլորը միասին ծառում են հնխ. uerg-արմատից, որի ներկայացուցիչն է հյ. գործ։ Իմաստի զարգացման համար Ըմմտ. հյ. գործ, և գործել զերկիր, երկրա-գործ (Horn § 197, Pokorny 1, 290)։ Ben-veniste գտնում է որ նոյն իրան. varz, varž արմատի տարբեր գաւառական ձևն է vard, որից հյ. վարդապետ, որով հյ. վարդապետ և վարժապետ դառնում են միևնոյն իրանեան բառի երկու տարբեր գաւառական ձևերը։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս վարդապետ բառի տակ։-Հիւբշ. 245։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. վէրզիյտէն «վար-ժիլ, սովորիլ», վէրզիշ «վարժմունք»։ Gosche 45 սանս. vrš «կարող լինել». vrh և զնդ. vərəz «գործել»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 73 պրս. barzīdan (=var-zidan)։ Տէրվ. Նախալ. 107 հնխ. varg «ազդել, գործել» արմատի տակ՝ զնդ. varəz, պրս. varz, յն. ἔ́ργον, ῥέζειν, գոթ. vaurkjan ևն բառերի հետ։ Հիւնք. և Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 208 պրս. վէրզիտէն։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Մշ. վարժ (Մշ. նաև վարջ), Կր. Մշ. Շմ. Պլ. Սչ. վարժըվիլ, Երև. վարժըվէլ, Ննխ. վարժըվէլ, վաժըվէլ, վար-ջըվէլ, Սլմ. վmրժըվել, Մրղ. վmրճըւրէլ։-Իբր ուսումնական բառ՝ ամէն տեղ գոյու-թիւն ունի վարժապետ, որի գւռ. ձևերն են՝ Ջղ. վարժապետ, Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Շմ, վարժապէտ, Սչ. վարժաբեդ, Մշ. վարժաբեդ, վառջաբեդ, Պլ. Ռ. վարժաբէդ, Վն. վmրժm-պետ, Տփ. վարժապիտ, Մկ. վmրժmպիտ, Սվեդ. վարժաբիդ, Տիգ. վmրժmբիդ, Զթ. վաժաբիդ, վայժաբիդ, վարժաբիդ, Գոր. Ղրբ. վրժա՛բէդ, Սլմ. վmրժըպետ, Սեբ. վա-ժաբէդ, Ննխ. վաժաբէդ, վաջաբէդ, վաժբէդ, Մրղ. վmրճապրիտ, Հմշ. վարջըբէդ։
• . անստոյգ բառ, որ ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 297 և մեկնում է «ործխիղ կամ պինտ ունիլ կամ կիրթ». վերջին եր-կուսը կարող են կապել բառս նախորդի հետ. բայց ի՞նչ է ործխիղ։
μελέτη meditatio, diligentia ἑμπειρία peritia ἅσκημα , ἅσκησις, διατριβή, γυμνασμός, γυμνασία exercitium, vacatio, occupatio, studium. (արմատ Վարժելոյ). որպէս Վարժութիւն. վարժանք. կրթութիւն. մարզ. հրահանգ. փորձ ուսումն. պարապումն. ճիգն. փոյթ. ջան. արուեստ ճարտարութեան. եւ Դաստիարակութիւն.
Վարժ բազում աշխատութիւն է մարմնոյ (ա՛յլ ձ. խորհուրդ եւ ջան). (Ժղ. ՟Ժ՟Բ. 12։)
Բազումք ի վարժ անկեալք առաքինութեան՝ ի վախճանին փոխեցան։ Որ ի վարժին կամ ի վարժին կայ։ Որ ի վարժս կան. Վարժք կրթութեան։ Ի վարժից կրթութենէ. Կրթութիւն վարժից (յասպարիսի). (Փիլ.։)
Իբր իշխան ի վարժի կացեալ է զիշխանութիւն ունել (բանն). այլ զգնալն նաեւ առաւելեալ եւս ի քէն ունի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Վարժիւք հրահանգեցին։ Երկասէր վարժիցն։ Զսնունդն բաժանել յուսումն, եւ ի վարժս, եւ յօրէնս. (Պիտ.։)
Որ յոյժ առլցեալ անցուցանէր վարժիւք զբազում գիտնովք յունաց։ Որ յայնժամ էր ի վարժս ուսման ի կեսարիա։ Պետ վարժից կոչեցայ յանձինս դատախազ։ Ոչ սիրողք վարժից ճշմարիտ իմաստութեանն. (Փարպ.։ Յհ. կթ. Նար. հբ։ Շ. ընդհանր.։)
Զիմաստունս եգիպտացւոց կացուցանէին ի դայեկութիւն վարժից կորուսչին իւրեանց (մովսէսի). (Ոսկ. գծ.։)
(Ի ծնողաց) ունիս՝ որպէս զբնութիւնդ, այսպէս եւ զվարժդ (յուսմունս). (Երզն. մտթ.։)
ՎԱՐԺ. ա. իբր ἕμπειρος, ἁσκητής pritus, instructyus, expertus, exercitatus. Վարժեալ. վարժուն. մարզեալ. կիրթ. ընգել. փո՛րձ. հմուտ. ներհուն.
Այր ուշիմ եւ վարժ քաղդէացի եւ յոյն գրով։ Հմուտ եւ վարժ պատուիրանաց աստուծոյ։ Որ զբանական միտս վարժ ունի։ Ամենայն գրոց վարժք եւ տեղեակք։ Վարժ երիվարքն. (Խոր. ՟Ա. 7։ Նանայ.։ Լմբ. առակ.։ Կիր. պտմ.։ Եզնիկ.։)
Այլ ես հաւանիմ իմաստնոյ ումեմն յոյժ վարժի. (Մեկն. ղեւտ.։)
opinion, advice;
esteem, consideration, reputation, high value;
account, sum;
judgment, sentence;
tribute, tax;
տեարք —ի, arbiters of strife, judges;
զարդարակ հատուցէք —, pronounce a sentence worthy of.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «համա-րում, կարծիք, որոշում, վճիռ» Փիլ. Պիտ. Խոր. Արծր. որից վարկանիլ «համարել, սե-պել, կարծել» Խոր. Պիտ. վարկադրել Յհ կթ. վարկած Նար. վարկանումն Մաքս. ի դիոն. վարկատրել Անթիպատր. նախավար-կել Մաքս. եկեղ. նոր բառեր են՝ վարկաբեկ, վարկաբեկել, վարկաբեկիչ, վարկաբեկու-թիւն, վարկաւորել ևն։
• ՆՀԲ լծ. հյ. փառք, յարգ և թրք. ֆարգ և վէրկի։ Հիւնք. գրաւ բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 164 վ նախդիրով հառ կանել բայից։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 1243 և 1406) պրս. [arabic word] barg «կար-գադրութիւն, եղանակ, խոհականութիւն, պատրաստութիւն պիտոյից ճանապար-հի» (բառիս հին ձևը յայտնի չլինելով՝ համեմատութիւնը անստոյգ է)։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 348 յարգ բա-ռիցր
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვარგი վարգի «օգտակար, պիտանի», ვარვება վարգեբա «արժել, պէտ-քի գալ», ვარვი კაცი վարգի կացի «պի-տանի մարդ»։
բայիւ. τίμησις, κρίσις aestimatio, judicium ψῆφος calculus, sententia. բայիւ καταρίθμω enumero. (լծ. հյ. Փառք, Յարգ. եւ թ. ֆարգ. եւ վէրկի ). Համարումն. կարծիք. որոշումն. զննութիւն. համար. հաշիւ. չափ որոշեալ. փոխարէն նովին չափով. սահման. սակ. դատակնիք. վճիռ. քուեայ, որպէս խիճ եւ վիրգ այլաբանեալ.
Որպէս եւ դու արժանի առնէիր վարկիւ։ Ոչ իբրու զարժանիս ի վարկէ։ Տարագրելի է եւ զվարկս զայնոսիկ՝ որք կարծեցին եւ այլն։ Զյաղագս ընդդիմակացն վարկս։ Ի վարկ էառ, եհարց զաւարաց գերութեան։ Վկայից բանք՝ քանունք են դատաւորաց. (իսկ սուտ վկայք) եւ զայնոսիկ՝ որ բուն տեարքն են վարկին, ընդ ինքեանս մեղանչել հաւանեցուցանեն. (Փիլ.։)
Զվճիռ վարկին ի նորին բերանոյ լսէ։ Յաղագս ոչ ըմբռնելոյ ի վարկս մահու. (Խոր. ՟Ա. 3. եւ Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Զվարկ փոխարինին լուեալ ի տնէ (կայէն՝) ոչ զարհուրեցաւ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Զանփոխադրելի աստուածավճիռ հրամանս, եւ զանլուծելի վարկս փոխեաց. (Վրդն. յանթառամն.։)
Զօրէնսն, զվարկ, եւ զպայման հարսանեացն սահմանելով. (Զքր. կթ.։)
Մատուցանեն նմա զվարկ յանձնկալութեան թագաւորութեան. (Պտմ. աղեքս.։)
Զուգախնդիր զպատուոյն հայցել վարկ, կամ զերկդրամենին պահանջել վարկ։ Զգեղեցիկ ներբողականսն նմա հատուցանել վարկ։ Զմեծագոյնն բամբասանաց տարաւ վարկ։ Զարդարակ հատուցէ՛ք վարկ (մահապարտիս)։ Ի դէպ է եւ զվարկն հատուցանել արդարակ։ Առ գործոյն հաշուելով զուգահաւասար վարկիչ. (Պիտ.։)
Ակնարկելովն ասեն (զաքարիայի) զդատն. եւ առնուին զվարկն. (Անթիպատր։)
stipend, salary, hire, pay, wages;
emoluments, perquisities;
retribution, recompense, payment;
letting out on hire, hiring, renting;
—ք տան, rent, house-rent;
— բժշկի, physician's fees;
cf. Նաւ;
տուն ի —ու տալի, house to let;
—ս արկանել, դնել, to contract, to make an agreement, to agree;
ի —ու ունել, առնուլ, to rent, to farm, to hire;
to freight, to charter;
ի —ու տալ, to let on hire, to let out, to lease;
ի —ու ունել զտուն, to rent a house;
հատուցանել զ—ս տան, to pay house-rent;
տալ զարծաթ ի —ու, to put out money to interest;
արժանի է մշակն —ու իւրոյ, the labourer is worthy of his hire.
• , ու հլ. «աշխատութեան փոխարէն տրուած վճարք, պարգև» ՍԳր. Եղիշ. որից ի վարձու ունել «վարձքով բռնել» ՍԳր. վարձս արկանել «գին կտրել» Մտթ. ի. 2. վարձել ՍԳր. Եփր. մն. Սեբեր. վարձահա-տուი Կորիւն. վարձանք «վարձատրութիւն» Զենոբ. էջ 20. «փեսայի տուած օժիտը հար-սին» ՍԳր. Կոչ. 224. «սխուր, շնութեան գին» Միք. ա. 7. վարձաւր կամ վարձոտր Տոբ. և 5. 17. Եւաղր. վարձկան ՍԳր. վարձկա-նագրիչ Բուզ. դ. 8. վարձկանութիւն Եւս. քր. նախավարձել Մծբ? Նոր բառեր են օրավարծ, աշխատավարձ, վարձակալ, տողավարձ։
• = Պհլ. *varz ձևից. հմմտ. պոս. -varza «շահ, վաստակ», [arabic word] varzidan «շահիլ, վաստկիլ»։-Հիւբշ. 245։
• Պրս. բառերի հետ համեմատեց նախ Lag. Arm. Stud. § 2113։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 264 և Arm. Gram. 245 համե-ձում է թէ հայ բառը բնիկ է. իսկ էջ 515 աւելացնում է թէ հայերէնը բնիկ լինե-լու դէպքում՝ ա՛յն ժամանակ միայն կարող է համեմատուիլ պրս. բառի հետ, երբ այս վերջինը ծագած լինի հնխ. verg'h արմատից և այսպէսով բա-ժանուի զնդ. vərəz «գործել» ձևից։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 ա-սում է թէ կապ չունի misdha բառի հետ, այլ գալիս է զնդ. varəzana «վարձկան մշակ» (?) բառից։ Հիւնք. արս. ֆարսէ կամ բարսէ «մուրացկա-նութիւն, երգեցիկ կանանց տրուած վարձքը»։ Pictet,բ տպ. Գ. 115 սանս. vrt «դարձնել», գոթ. vairth «արժէք. ղին», լիթ. wersti «փոխանակել» բա-ռերի հետ։
• ԳՒՌ.-Մրղ. վmրծ «տան վարձ», բայաձև Սչ. վարցել, Երև. վարցէլ, Վն. վmրծել.-իսկ վարձք «երկնային վարձատրութեան արժա-նի բարի գործ» իմաստով ունինք՝ Խրբ. վարց, Ագլ. Ախց. Կր. Ննխ. Ռ. Սչ. վարցք. Ալշ. Շմ. Ջղ. Տփ. վարցկ, Մկ. Տիգ. վmրցք, Պլ. վարցգ, Մշ. վարծկ, Վն. վmռցք, Ասլ. վարց (վարս), Սլմ. վmռսք՝, Սեբ. վարսգ, Մրղ. վmրսկ, վmսկ', թրքախօս հայերից Ատն. և էնկ. varsk (Արևելք 1888 նոյ. 9 և Բիւր. 1898, 865)։
μισθός merces, praemium . եւս եւ μίσθωμα, τόκος եւ այլն։ Արժանն կամ արժէքն աշխատանաց. դարձն եւ փոխարէնն վաստակոց. վճարք ըստ պայմանի. հատուցումն. պարգեւ. կաշառք. կապէք. տոկոսիք. վարձք
Վարձք քո բազում եղիցին յոյժ։ Ետ ինձ աստուած զվարձս իմ։ Վարձք մարդկան։ Վարձք անասնոց։ Կալցի վարձս հաւատարիմ։ Եւ ոչ վարձուց ակն կալան սրբութեան։ Եղեւ զերկեամ մի բովանդակ իւրով վարձու։ Ուխտք վարձուց վարձկանաց։ Տայ վարձս հոմանեաց իւրոց։ Զարծաթ իւր ի վարձու ոչ տայ կամ տացէ։ Եկին առ նա զօրք բազումք ի վարձու։ Արուայիկս բազումս ածեալ է ի վարձու յօգնականութիւն իւրեանց։ Կացուցին ի վարձու քարահատս եւ հիւսունս, եւ այլն։ Վարձուց ակնկալութիւն ի տեառնէ է։ Իբրեւ անմահից հատուցանէ մեզ զվարձս վաստակոց մերոց. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։)
Բայց հեղգացայ ի գործ բանին, որով չունիմ ակըն վարձին. (Յս. որդի.։)
Ի վարկէ մի՛ զրկիցին։ Եթէ հատուածով գործիցեն, եւ եթէ վարձով. (Մխ. դտ.։)
Ի վարձու կալայ զքեզ։ Ի վարձու կալան վասն քո զբաղաամ։ Ի վարձու ունել մշակս յայգի իւր։ Ոչ ոք կալաւ զմեզ ի վարձու, եւ այլն։ Ապա թէ ի վարձու առեալ իցէ (զանօթն, որ բեկաւ), ընդ վարձուց իւրոց եղիցի նմա. (Ել. ՟Ի՟Բ. 15։)
Որում նա զիւր լեզուն գործի ետ ի վարձու. (Իսիւք.։)
ՎԱՐՁ. ա. որպէս Վարձաւոր, վարձեալ. վարձկան.
Արկ վարձս մշակացն՝ աւուրն դահեկան. (Մտթ. ՟Ի. 2։)
kite;
— ծովային, kite-fish, milvago.
• , ռ հլ. «գիշատիչ մի թռչուն է» Ղևտ. ժա. 14. Օր. ժդ. 13. Ես. լդ. 11. Մծբ. էջ 229 Փել. Վրդն. առ. 67 (ցին այն որ է ու-րուրն. պէտք է կարդալ ցինայն, որով մի կողմից բառս կնոյնանայ գւռ. ցնընեկ, ցնընի ձևերի հետ և միւս կողմից կկցուի ցինայ կամ ցինայն «ԱԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» (Ամատ. Հայոց բառ ու բան 643) բառի հետ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'yīno-ձևից։ Հմմտ. յն. ἰϰτῖνος «ցին», սանս. çyēná-«առ-ծիւ, բազէ», զնդ. saena-և պրս. ἐ sīmurγ (=զնդ. saena+mərəγō) «առաս-պելական մի թռչուն» (Boisaca 372. Po-korny 1, 505 և 664)։ Նախաձայն ց Meillet BSL л 103, էջ 54 դնում է • Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ի բնաձայ-նից։ ՆՀԲ լծ. յն. իքդին։-Bö̈ttich. ZDMG 1850, 363, Arica 13, 12, Mul-ler SWAW 38, 581 և 64, 454 սանս. çyēna։ Lag. Urgesch. 167 յն. ἰϰτις, սանս kši «խաթարել, խանգարել» ար-մատից։ Տէրվ. Altarm. 22, 48 նոյն է դնում սանս. զնդ. և յն. ձևերի, ինչպէս նաև հյ. արսին բառի հետ։ Ուղիղ են մեենում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. § 280, Տէրվիշ. Երկրագ. 1883, 174, Նախալ. 173 (նախաձևը դնում է çyaina)։ Ka-rolides, Րλ. συγϰρ. 91 աւելացնում է սրանց վրայ կապադովկ. č̌inoar «ար-ծիւ, բազէ»։ Հիւնք. ձի բառից։ Bartho-lomae, Stud. II 8-9 հնխ. նախաձևը • դնում է k'yīnos, Meillet MsL 9, 373 ծան. դնում է երկու ձև, որոնց առաջի-նից ծագում են հայն ու յոյնը, երկրոր-դից սնս. և զնդ. ձևերը, G. Meyer, Gr. Gram3. էջ 337 ի սպառ մերժում է վե-րի համեմատութիւնը, իսկ Pokorny 1, 505 նախաձևը դնում է k'ֆino-, որից հանում է հյ. ցին և յն. ἱxτῖνος, մեր-ժելով սանս. çyená-և զնդ. sasna-ձևերը, և կասկածելով նոյն իսկ k'ϑi-no-նախաձևի վրայ։ • ԳՒՌ.-Ագլ. ցայն, Վն. կոր-ցընընէկ, հմմտ. նաև ցնընի Rivola, Բառ. հայոց 2 տպ. 369.-իսկ Մշ. ցուրուր արդեօք ցին-ուրուր ձևի՞ց է։ • «ունելի». այս նշանակութիւնը տա-յիս է բառիս՝ Բառ. երեմ. էջ 318 («ուրուր. չայլախ» նշանակութիւնից յետոյ)։
(լծ. յն. իքդին). ἱκτῖνος, ἱκτίν milvus, milvius. Հաւ թռչուն յափշտակիչ գիշատիչ, գորշ. լինի եւ թուխ, եւ կարմրագոյն. որոր՝ նման բազէի եւ անգեղի. ուրուր.
Անգղ, եւ ցին։ Զգետածուի, եւ զցին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 14։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 13։)
Յօդեգնացից զցինն։ Հաւփալք ի ցնոց առմիմեանս. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
Ցին հաւ. (Գաղիան) ցին. որպէս յն. իկտին, իքդին. (կամ սխալ գրչութեամբ, կնիդի, քիտինա)։