Entries' title containing այր : 460 results

Սկզբնահայր

cf. Նախահայր.

· Calfa

NBHL (4)

Նախահայրն ադամ. հին նահապետ. եւ Առաջինն յիմիք կարգի. հեղինակ. գտակ. սկզբնապատճառ, նախաշաւիղ. նախկին օրինակ.

Պատուիրանի սկզբնահօրն դաւանութեան։ Իսկ զբնահայրն սկսեալ մինչեւ ի սպառումն ծննդոց նորա։ Շիրմի սկզբնահօրն պաշտպան. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ղ. ՟Ղ՟Գ։)

Երրորդ գարուննոյ սկզբնահայրն որպէս ադամ։ Զսկզբնահայրն ապաշխարութեանց զենովք վերածեաց յերկինս։ Սկզբնահայրն հաւատաց (աբրահամ)։ Փոխանակ նոյի երկրորդ սկզբնահայր կոչեցաւ քրիստոս նորոյ ծննդեան եկեղեցւոյ. (Տօնակ.։ Նար. հբ։ Շ. բարձր.։)

Սկզբնահայր եւ նախաշաւիղ սիրոյն ընթացից (աստուած)։ Սկզբնահայրդ խոստովանութեան անյայտ ծածկութից՝ որդի աստուծոյ կենդանւոյ։ Սկզբնահայրն չարեաց սատանայ. (Նար. ՟Կ՟Է. ՟Լ՟Ա. ՟Հ՟Ա։)


Վայր, աց, ից

s.

place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ու հլ.). ընդարձակ զարգացում կրած բառ է. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է՝ 1 «բացաս-տան, բնակութիւնից դուրս եղած տեղ, դաշտ, չմշակուած հող» ՍԳր. այս նշանակութիւնից են վայրաբնակ «դուրսը՝ բաց տեղ բնակած» Ա. մն. ժէ. 5, «գիւղացի» Մագ. վայրագ «անբնակ տեղեր ագանող, բացօթեագ (իբր յն. ἀγροιϰός) և բիրտ, վիրագ, վայրենի, գա-զանաբարոյ» Ծն. ժզ. 12, իե. 27, Փիլ. Պիտ. վայրագասուն «բացօթեայ տեղեր ագանող և ևնանող» Ագաթ. վայրասուն Մծբ. վայրի ՍԳր. վայրենի ՍԳր. Եւս. քր. (հմմտ. Ոսկ, յհ. ա. 15 «մարախ և մեղը ի վայրէ», որ ըստ Մտթ. գ. 4 ասւում է «մարախ և մեռո վայրենի»), վայրավատին Վեցօր. Ոսկ. ես. Սեբեր. իջավայր Ոսկ. մ. ա. 15. Եզն. հմմտ. նաև վիրագ.-2. «ընդհանուր առմամբ՝ որև-իցէ տեղ, տեղ» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Կոչ. որից վայրական «տեղական» Սեբեր. դաշ-տավայր Դտ. ա. 9. Բ. թգ. իգ. 31. բացա-վայր Վեցօր. շինավայր Ոսկ. ես. հեղեղա-վայր Նար. դիւրավայր Բրս. սղ. դժուարա-վայր Ճառընտ. լեռնավայր Յես. ժե. 48. միջավայր Վեցօր. ցայսվայր Բ. մկ. է. 42. Սեբեր. վայրաշարժ (նոր բառ.)-3. «մի փոքր ժամանակ» (տեղի գաղափարից ժա-մանակի գաղափարին անցնելու մասին տե՛ս ատեան բառի տակ). որից են վայր մի «մի քիչ ժամանակ» Հռութ. դ. I. Տոբ. է. 9. ժա. 14. առ վայր մի Փարպ. վայրիկ մի Տոր. և 3. Կոչ. վայրկեան Յես. ժգ. 22. Իմ. ժը. 12. Ղկ. դ. 5. Վեցօր. Ագաթ. Ոսկ. փիլիպ. (նոր բռականում ընդունուած է՝ արևելեան բար-բառով «seconde», արևմտեան բարբառով *minute». այս երկուսից ուղիղ է երկրորդը. հմմտ. Վեցօր. 118 «զմի մի ի 60 ժամուցն ի 60 վայրկենի հատանեն»). ցայնվայր «ցայնժամ» Եւս. քր. երկվայրկեան, վայրկե-նաբար, վայրկենական, վայրկենապէս (նոր բառեր).-4. «վարը, ցածը, տակը, ներքև». այս իմաստը յառաջանում է «հող, գետին» իմաստից. այսպէս ի վայր արկանել բուն նշանակում էր «գետին գցել», որից դարձաւ «ցած գցել». այս իմաստից ունինք գլխի-վայր Ագաթ. Եւս. պտմ. զառիվայր ՍԳր. վայրաձիգ Վեցօր. ընդվայրընկեցիկ Ոսկ. մ. ա. 1. վայրարկու «յետոյք» Տաղ. Շնորհ. վիպ. վայրագաւիթ Եզեկ. խէ. 1. վայրանկեալ Շնորհ. տաղ.-5. նիւթական ցածրութեան գաղափարին հետևում է բարոյական ստո-րութեան, հետևաբար նաև դատարկութեան և ունայնութեան գաղափարը. հմմտ. ի վայր արկանել «վար զարնել, գետին գցել, փխբ. աղարտել, անուանարկել» Ոսկ. յհ. բ. 3, ծ. ընդ վայր հարկանել «լքանել, երեսի վրայ թողնել» ՍԳր. վայրել «ցած թափել» Բուզ. (տե՛ս վայթել բառի տակ), «ցրուել» Եփր. մն. 491. վայրիլ «ցրուիլ, ցնդիլ (գաղափար-ները)» Եփր. համաբ. 212. որից ընդ վայր «ի զուր, պարապ տեղը» Եզն. Եւագր. Ագաթ. ոնդվայրաբոյս Ագաթ. վայրաբար Փիլ. լին, վայրապար ՍԳր. Կիւրղ. թգ. ընդվայրախօս Ոսկ. ես. ևն։

Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութիւն 1671, էջ 334 վայրկեան, որ գրում է վարկեան (ինչպէս արտասանում ենք այժմ), ստուգաբանում է վարկ «կշռի ամենափոքր քանակը» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուր, թրք. եէր, արա, արալըգ։ Boрp, Gram. comp. I7 393 ի վայր=սանս. avaras «ստորին»։ Տէրվ. Altarm. 76 խօսում է վայրագ բառի վրայ, որ տես վիրագ։ Justi, Dict. Kurde 429 զնդ. vara, քրդ. var «կացարան»։ Canini, Et. etym. 197 գերմ. Jahr, յն. ὥρος բա-բառից, իսկ վայրիկ, վայրկեան՝ լտ. virgula «փոքր ճիւղ»։ Müller WZKM 6, 188 և 9, 289 պրս. [arabic word] bīr=dwa-irya? որ գտնում է պրս. [arabic word] birun «դուրս» բառի մէջ։ Jensen ZDMG 48, 480, Hitt. u. Arm. 103 հաթ. ptr, wtr= watirā «քաղաք կամ վայր»։ Patrubány SA I, 196 վայրի <հնխ. vntrios, իբր բնիկ հայ ձև փոխառեալ անտառ <*va-natara բառի։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 42 սանտ. vara «ընդարձակ տեղ, երկիր», զնդ. vara «միջավայր, շրջան», պրս. ber «երկիր», պհլ. gērāk «տեղ, վայր» բառերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 117 կցում է վարեմ ռա-յին՝ յ եկամուտ համարելով։ Դարձեալ Patrubány ՀԱ 1910, 93 վեր <*uperos բառին արմատակից։-Karst, Յուշար-

ձան 401, 403 սումեր. bur, pur «վար, ցած» = ի վայր, 404, 408 սումեր. eri, uru «քաղաք, բնակութիւն» = վայր «տեղ»։ Մառ ИАН 1920, 138, Яз. и Иսր. I. 226 վրաց. վելի «վայր, դաշտ», մինգ. արէ «վայր», վրաց. վելուրի «վայրի», բար «դաշտ», բասկ. bas «ա-նապատ», ibar «դաշտ» ևն։ Տէր-Պօ-ղոսեան ՀԱ 1929, 549 շահապետ վայ-րաց դնում է = զնդ. xšaϑra vairiya։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [arabic word] bə'īrāya «վայրի», վրաց. ველი վելի «դաշտ» Ղկ. բ. 8, ველური վելուրի «դաշտային, վայրի». ველობა վելոբա «վայրենի» Զաք. է. 7. ველური ვარდი վելուրի վարդի «վայրի վարդ». թուշ. ველ վել «ձոր»։

ԳՒՌ (dialectal) Պահուած է միայն Բլ. Մշ. վէրք յոգնակի ձևով. ինչ. Բլ. Ի՞նչ կոլրտիս իդա վէրքեր «այդ տեղերը ի՞նչ ես ման գալիս» (Էմ. ազգ. ժող. Բ. էջ 399)։ Մշ. վէրկ ու վէ-րիկ «տեղ, վայր»։ Ուրիշ տեղեր սովորական է միայն վայր «ի վայր, դէպի ներքև, ցածր» իմաստով. ինչ. Սվեդ. իվար, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. վար, Խրբ. Տիգ. վmր, Զթ. վmյ, վmր կամ իվmյ, իվmր, Հճ. վայ, Ագլ. Գոր. Երև. Հմշ. Շմ. Ջղ. Տփ. վէր, Ղրբ. վըէր.-կայ նաև վայրի, վայրենի ձեւը, ինչ. Ասլ. վայրընի, Խրբ. վարյէնի, Ղրբ. վրինի՛, իվի՛րի, Գնձ. վրի՛ւնի, վի՛րած «կատաղած», վի՛րու «վայրի» Բլ. վէրու, Ալշ. Մշ. Վն. հփ. վէրի, Գոր. իվէ՛րի, վէրի, Ղզ. վի՛րու-իսկ Զթ. վէյէ, վէրէ «եղնիկ».-նոր բառեր են վարդի, վարկեկ, վարնոց, վարտանք, վար-ցաւ, վարօք, վարվարիկ-վերվերիկ։

NBHL (33)

Ի վայրի դալարւոջ։ Գորգիաս զօրավար վայրացն։ Վասն ամրութեան վայրացն։ Աչք անմտի զվայրօք (ընդ ծագս երկրի) յածին։ Յո՛ր վայր եւ (յն. ու՛ր եւ) երթիցես։ Ի մի վայր միաժողով են։ Մինչեւ ցայս վայր (յն. ցայսր)։ Յայսմ վայրի (յն. աստ)։ Ցո՞ր վայր նեղութեանց հասանես։ Յայն վայր (մտածութեան) հայեցայ. եւ այլն։

Վայրս ինչ ի գաղիղեացւոց աշխարհին. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Յանխնայ յուզէին զվայրսն։ Գաւառաց, տեղեաց, վայրաց։ Ընդէ՞ր արքայ ցայդ վայր միայն ետուր ընթեռնուլ։ Մեղուք արագաթեւք զգաւառին վայրօք եւեթ կարեն շրջել. (Եղիշ. պատմ. եւ Եղիշ. դտ.։)

Ի մի վայր եկեալ հասանէին։ Ընդ վայր յածելով երիվարաւն՝ անկանի ի խոր իմն մեծ. (Խոր. ՟Գ. 58. եւ ՟Բ։ 58։)

Այնքան վայրս հատեալ՝ եկն ետես։ Միթէ զվայրօք ինչ գալ եւ մուրանա՞լ պարտ էր վարդապետին։ Հուր ընդ վայրս բորբոքեալ։ Ծաղկածին վայրից։ Այն վայր է այցելութեան, յորում ելք հնարից ոչ գոյ. (Իգն.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։ Նար. կ.։ Նար. ՟Հ՟Դ։)

Հանդէպ իննակնեան վայրուցն։ Լինել օտար ի վայրուց (մերոց) եւ ծանօթից. (Զենոբ.։)

Վասն սոցա ասացեալ է մեր յայլում վայրի։ Եւ դարձեալ զգուշացեալ յայլում վայրի գրի. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 6։ Կոչ. ՟Դ. (այսինքն այլուր)։)

Բանջար կամ խոտ վայրի. ծաղիկ վայրի. գազանք վայրի. գեղեցկութիւն վայրի. քարինք վայրի։ Ծառ վայրաց։ Իբրեւ զարջ մի որդէկտոր ի վայրի։ Դիպեցան իբրեւ զցիռս ի վայրի։ Եղինք ի վայրի ծնան։ Զխոտն ի վայրի. եւ այլն։

Վայր մի համբերեսցուք։ Խցէ՛ք զաչս մարմնոյդ վայր մի։ Վայր մի հրաժարեցուցանէ չուտել. (Բրս. ՟խ. մկ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Մագ. ՟Ե։)

Ա՛նց նիստ աստ վայր մի, եւ մնա՛։ Մնա՛ դու վայր մի (կամ վայրիկ մի) աստէն մինչեւ մտից հարցից։ Եկաց վայր մի. (Հռութ. ՟Դ. 1։ Տոբ. ՟Է. 9։ ՟Ժ՟Ա. 14. (յորս չիք ինչ ի յն)։)

Յա՛նձն առ վայր մի զպատճառանօք վիրաւորիլն։ Որոց ոչ պիտէր եւ առ վայր մի կեալն։ Վայր մի քաջանալ։ Ընդունէին զնա. առ վայր մի մեծարանօք։ Գողանալ վայր մի խաբէութեամբ զերկիւղ ձեր։ Զձեր օգնութիւն վայր մի ի բա՛ց կալայք. (Փարպ.։)

ԸՆԴ ՎԱՅՐ. ա. որպէս Վայրապար. (ռմկ. փուճ տեղը ... ). ի զուր. ի նանիր. անխորհրդաբար. պարզաբար. եւ Նանիր. զուր. անպիտան, չնչին.

Ծառայ զինքն անուանեաց ո՛չ ընդ վայր, այլ՝ Քրիստոսի. (Ոսկ. հռ.։)

Ոչինչ ընդ վայր ասացեալ է բան իմաստնոյն։ Իբրեւ զշուն անպիտան ընդ վայր հաջես. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Մի՛ զգրաւեալս արեամբ հզօրիդ անտես արարեալ՝ ընդ վայր կորուսաներ. Նար. ՟Ձ՟Գ։)

Սկսաւ ուտել ընդ վայր իբրեւ զմոլի. (Վրք. հց. ՟Թ։)

Լա՛ւ է զվէմն ընդ վայր ձգել, քան՝ զբանն ընդ վայր արձակել. (Եւագր. ՟Թ։)

Զհաւաստի եւ բովանդակ աշխատութիւն մեր՝ ընդ վայր եւ աւելորդ ցուցանել գործ. (Խոր. ՟Բ. 61։)

Հատանիցեն զընդվայր արմատս մոլաբոյսս. (Ագաթ.։)

Ընդ վայր աղաղակ, անպատճառաւոր ծաղր. (Նար. ՟Խ՟Ը։)

Այս՝ բաջաղանաց եւ ընդ վայրի խնդրոց են հոյլք. (Ղեւոնդ.։)

Ոչ թողցէ զքեզ, եւ ոչ ընդ վայր հարկանիցէ։ Եւ ոչ ընդ վայր հարկանէ զսուրբս իւր։ Մի՛ ընդ վայր հարկաներ զիս։ Ընդ վայր հարեր զօծեալ քո.եւ այլն։

Ոչ ընդ վայր հարկանես զանձինս ծառայից քոց. (Մամիկ.։)

Ա՛րկ զքեզ աստի ի վայր։ Ի վերուստ մինչեւ ի վայր։ Անկաւ յերրորդ դստիկոնէն ի վայր։ Զերեսս ի վայր արկեալ։ Զուս հարկանէր, ի վայր քարշէր։ Եւ դու իջցես ի վա՛յր ի վա՛յր.եւ այլն։

Մի՛ ի վայր անկանիք (այսինքն մի՛ լինիք երկրաքարշ)։ Զպարիսպն երիքովն ի վայր շարժեալ. (Սարգ. եւ այլն։)

Ի վայր հարկանելն զնա՝ նոցա յաչաղմանն եւ մախանաց եւ չարութեան էր։ Ոչ թէ ուսանել կամելով եւ կամ իմանալ՝ ասէին զայս, այլ զի ի վայր արկցեն զփառսն որ յաղագս Քրիստոսի էր։ Տային նմա պատճառս առ ի վայր արկանել զնա՝ զՆազարէթ յիշէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3. 5. 11։)

Դիւրաւ զլսելիսդ ի վայր տայք այլոց երբեմն վատաբարոյից եւ շոգամոգաց. (Պտմ. աղեքս.։)

Զտղայ եւ զմատղաշ ծառերն ի վայր տայք. (Ոսկիփոր.։)

Մի՛ ի վայր տխրեալք, այլ զուարճանալով. (Բրս. պհ. (ռմկ. երեսը կախած՝ տրտում)։)

ՑՈ՛Ր ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցո՛ր վայր, կամ սահման կամ չափ տեղւոյ եւ ժամանակի եւ իրաց. եւ ե՞րբ.

Ցո՛ր վայր նեղութեանց հասանես եւ խռովութեանց. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 11։)

Անցեալ ընդ մէջ նոցա՝ գնաց, ցո՛ր վայր ինքն կամեցաւ։ Ցո՛ր վայր յառաջանան եւ դադարեն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)

Բայց դու ասա՛, ցո՞ր վայր (ժամանակի) եկեսցէ մարգարէն այն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)

ԸՆԴ ՎԱՅՐ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ἑγκαταλείπω derelinquo. Լքանել. թողուլ՝ իբր ի վայր կոյս ընդ գետին. երեսի վըրայ թողուլ.


Վայրաբան

cf. Ընդունայնաբան.

· Calfa

NBHL (1)

Երանի՛ թէ իմաստուն էաք, եւ ոչ վայրաբանք (կամ ընդվայրաբանք). (Սարգ. յկ. ՟Ը։)


Վայրաբար

cf. Վայրապար.

· Calfa

NBHL (4)

ἤκιστα minus, minime. Ի վայր. նուազագոյն.

Կերակրոց եւ հանդերձից պէտս ունիմք, այլ եւ բնակութեան ոչ վայրաբար՝ վասն ի գազանաց խոյս տալոյ. (Նիւս. բն. ՟Ա։)

Կամ Ընդ վայր. վայրապար.

Զառող ջութի ի բաց մերժելով, եւ բազում եւ չար եւ վայրաբար ներգործել հիւանդութիւնս. ((ա՛յլ ձ. վայրապար նորոգագործել). Փիլ. լին. ՟Ա. 48։)


Վայրաբեր, աց, ից

adj. fig.

drawing or inclining downwards, descending;
mundane;
sensual.

· Calfa

NBHL (6)

Փոխանակ ծանունաց եւ վայրաբերաց զխաչն Քրիստոսի բարձեալ. (Ճ. ՟Բ.։)

Ծանունքն եւ վարաբերք մարմնոցն՝ երկիր եւ ջուր։ Ծանր իմն է եւ վայրաբեր՝ մեղացն միտումն։ Դառնամաղձոտքն եւ վայրաբերք. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)

Յաղագս վայրաբեր բնութեանս։ Ըստ իւրում վայրաբեր եւ հեշտասէր բնութեան։ Ի սխալող եւ ի վայրաբեր մարմնոյս. (Սարգ. յկ. ՟Դ. ՟Ը. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)

Վայրաբեր եղեալ անցանեն ընդ ստորին վայրս երկրի։ Ընդ թանձրագունի եւ վայրաբեր բնութեան կապեալ։ Ծանրանան միտք թեթեւք, յորժամ ընդ ծանուն եւ վայրաբերին շաղեալ կապեսցին. (Իգն.։)

Ցորքան ժամանակս կրեաց զ՝ի վայրաբեր նիւթն. (Պիտ.։)

κατωφερής, καταφερής qui deorsum fertur, declivis, proclivis, pronus, propensus ad voluptates. Որ բարի ի վայր՝ ի խոնարհ՝ ի ստորինս. ստորաբեր. վայրաքարշ. գետնաքարշ. վայրագնաց. երկրասէր. մարմնասէր.


Վայրաբերեմ, եցի

va.

cf. Իջուցանեմ.

· Calfa

NBHL (5)

Մի՛ վայրաբերել զխոնարհեալն. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)

Ոչ յերկնից վայրաբերեալ զմարմին. (Դամասկ.։)

Քար հատեալ ի լեռնէ՝ սաստիկ ոլորմամբ վայրաբերի. (Վրք. հց. ՟Ժ։)

Հրեշտակացն դասք յերկնից ի յերկիր վայրաբերեալ ի սպաս որդւոյն աստուծոյ։ Սանդուխք լուսոյ կազմեալ, յերկնից յերկիր վարաբերեալ. (Շար.։ Մագ. ոտ. խչ.։)

ՎԱՅՐԱԲԵՐԵԼ ՎԱՅՐԱԲԵՐԻԼ. κατάγω, καταφέρω, -ομαι deorsum fero, defero, deduco, -or. Ի վայր բերել. իջուցանել. իջանել.


Վայրաբերիմ, եցայ

vn.

to incline, to lean or draw downwards, to descend, to come down, to be carried down.

· Calfa


Վայրաբնակ

adj.

living in the open air;
wild, savage;
deserted, uncultivated;
լինել խորանաւ ի —ս, to dwell in tents.

· Calfa

NBHL (11)

Կարօղ է կերակրել օտարս. (այս) զգաւառականսդ, եւ զքաղաքացիսդ՝ վայրաբնակս. (Ածաբ. ծն.։)

Աղաւնին ոչ միշտ վայրաբնակ լինելով՝ ընդ անձեռնընդելսն հաւասարէ. (Պիտ.։)

Ո՞չ ապաքէն վայրաբնակ ես, եւ գազանաց խօսակից. (Ճ. ՟Ա.։)

Աղքատ եւ վայրաբնակ. մանաւանդ եթէ տարաշխարհիկ. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)

Զմեծիմաստութեամբն աստուծոյ զանց արարին ամենայն վայրաբնակք, ընթացեալ զկնի յաւիտենիս այսորիկ. (Համամ առակ.։)

Կային անդ աւազակութեամբ՝ վայրաբնակք, եւ յոյժ աղքատք. (Մաղաք. աբեղ.։)

Որ վայրաբնակի ուրուք (այսինքն իմիք) մրգաց հանդիպի՝ ճաշակելով. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)

Ի վայրաբնակ տեղիս կռապաշտիլն կորուստ է անձին։ Այր խուժագուժ ի վայրաբնակ երկրէն եգիպտացւոց. (Երզն. լուս.։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Լ՟Ա.։)

Էի խորանաւ ի վայրաբնակս. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 5 (յն. ի հովանւոջ)։)

ἁγρικός rusticus եւ այլն. Բնակեալն ի վայրի ի բացի, ի ստորին եւ յանշուք տեղիս. գիւղաբնակ. հիւղաբնակ. անտուն. լեռնասուն. անապատասուն. շինական. վարագ.

Եւ Վայրենի. վայրի. ἁγροικός agrestis.


Վայրաբնակ լինիմ

sv.

cf. Վայրաբնակիմ.

· Calfa


Վայրաբնակիմ

vn.

to live in wild or desert scenes.

· Calfa

NBHL (4)

ՎԱՅՐԱԲՆԱԿԻԼ ՎԱՅՐԱԲՆԱԿԻՉ. Վայրաբնակ գտանել, եւ գտեալ.

Եւ եղեւ վայրաբնակիլ մայրաքաղաքն Երուսաղէմ. (Շար.։)

Յանապատ ելան՝ վայրաբնակեցան, ի ծերպըս մտան. (Գանձ.։)

Յանապատի վայրաբնակիչ (կամ վայրաբնակեալ), անմարմնական վարուք մաքրեալ (կամ ճգնեալ). (Շ. տաղ.։)


Վայրագ, աց

adj.

ferocious, fierce, wild, savage, inhuman, cruel.

· Calfa

NBHL (7)

Նա եղիցի այր վայրագ։ Այր հմուտ որսոյ՝ վայրագ. (Ծն. ՟Ժ՟Զ. 12։ ՟Ի՟Ե. 27։)

Ասպականի էր եւ վայրագ։ Եւ առ այոքիւք վայրագօքս է անքաղաք եւս, եւ փախստական յօրինաց, եւ ուղիղ վարուց անճաշակ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 165։)

Անձեռնընդել վայրագիդ։ Ի գազանաբարոյ վայրագսն. (Պիտ.։)

Ո՛րպէս վայրագ էր կիկղոփս. (Պիտառ.։)

Քան զփարաւոն եգիպտացին՝ խիստ եւ վայրագ սրտիւ եղեր. (Շ. եդես.։)

Անձրեւ հանդարտագոյն, եւ վայրագն (կարկուտ)։ Ի սառնամանիս վայրագս. (Ածաբ. կարկտ. եւ Ածաբ. աղք.։)

ἁγροικός, ἅγριος agrestis, rusticus եւ ferus, immanis, asperrimus. Որ ի վայրի ագանի. բացօթեագ. վայրաբնակ. վայրենի. եւ Վիրագ. գաղանամիտ. անմարգի. խիստ. դժնդակ. լեռնցի, կոպիտ, անգութ. եապանի.


Վայրագաբար

adv.

ferociously, cruelly.

· Calfa

NBHL (2)

Իբրեւ զվայրագ. վայրագութեամբ. գաղտնաբար.

Որպէս գազան չար վայրագաբար եւ անսրբապէս ի վերայ հասեալ լինէր. (Ոսկ. գծ.։)


Վայրագամիտ

cf. Վայրենամիտ.

· Calfa

NBHL (2)

Վայրագ մտօք.

Վայրագամիտ իբրեւ զեսաւ. (Երզն. աղ.։)


Վայրագայիմ

vn.

cf. Իջանեմ.

· Calfa

NBHL (2)

ՎԱՅՐԱԳԱՅԻԼ. Ի վայր գալ. իջանել.

Մաղասքն կծուագոյն զընդդիմակսն առնելով (զդեղս անոյշս) այնպէս վայրագայիլ ստիպէ. (Խոսր.։)


Վայրագանամ, ացայ

vn.

to become savage, wild or rude, to grow fierce, worse.

· Calfa

NBHL (3)

ՎԱՅՐԱԳԱՆԱԼ. Լինել իբրեւ զվայրագս, վայրաբնակ, կամ հանգոյն վնճակի վայրագաց.

Եւ մեք անբնակ իմն վայրագացեալ (զրկեալ ի հայրապետանոցէ). (Յհ. կթ.։)

Հեր գլխոյն վայրագացեալ իբրեւ զառիւծու. (Վրք. հց. ՟Ը։ Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Ժ՟Գ.։)


Վայրագասուն

adj.

savage.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ի վայրի ագանի եւ սնանի. վայրագ. վայրաբնակ. վայրենի.

Ընդ վայրագասուն գազանս արածեալ։ Արածօղս զերամակս զազիրս վայրագասունս խոզից արօտականաց. (Ագաթ.։ Նար. ՟Խ՟Զ։)


Վայրագաւիթ, աւթի

s.

court-yard, vestibule, lobby.

· Calfa

NBHL (1)

Ելանէր ջուր ի ներքոյ վայրագաւթաց տաճարին ընդ արեւելս. (Եզեկ. ՟Խ՟Է. 1։)


Վայրագիմաստ

cf. Վայրենամիտ.

· Calfa

NBHL (2)

Վայրագամիտ. անմիտ. անիմաստ. անմարդի.

Իմաստակն վայրագիմաստ է. վասն զի եւ իմաստունն քաղաքային՝ քաղաքի եւ քաղաքավարութեան արժանի է, իսկ վայրագիմաստն՝ անդէն է եւ հակառակասէր. (Փիլ. լին. ՟Գ. 33։)


Վայրագնաց

adj.

vagrant, erratic, vagabond;
lewd, libidinous.

· Calfa

NBHL (6)

Զօրքն ամենայն վայրագնաց՝ ջլաձիգ խզմամբ տաժանեալ. (Յհ. կթ.։)

Տանջեա՛ իբրեւ զաղախին մի վայրագնաց եւ պոռնկացեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։)

Պատասխանի ետ վայրագնացն (հերովդիադա), եւ ասէ ցհոմանին իւր (ցհերովդէս). (Եփր. ի յհ. մկ.։)

Մերժեցեր զմեղուցեալս, եւ ընդ վայր հարեր զվայրագնացս. (Յհ. գառն.։)

Ի վավաշ վայրագնացեալ վրդովչացն վազեալ ի բաց մղեսցի. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)

ՎԱՅՐԱԳՆԱՑ ՎԱՅՐԱԳՆԱՑԵԱԼ. μετέωρος vagus. Որ գնայ եւ շրջի ի բացի. մոլորական. ինքնագլուխ. անսանձ. վայրաբեր. հեշտասէր.


Վայրագութիւն, ութեան

s.

rudeness, ferocity, wildness.

· Calfa

NBHL (4)

Տնապանութիւնն ընդ ընտանութեան՝ դիմադրութիւն վայրագութեան է։ Յընտանութենէ ի վայրագութիւն մոլորեցուցանէ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 165։ Յճխ. ՟Դ։)

Յայս ձգեցաւ վայրագութիւնս։ Յիւրն անդրէն փութասցի ճեպել վրիժագործակ վարագութիւն։ Զաբեսողոմայս վայրագութիւն անձին։ Զանապակն ուսաւ վայրագութիւն չարութեան. (Պիտ.։)

Ստամբակեալս վայրագութեամբ։ Վայրագութիւն օտարացելոյս, կամ թշուառացելոյս։ Ցնդեալ մտացս վայրագութիւն, եւ այլն. (Նար.։)

ՎԱՅՐԱԳՈՒԹԻՒՆ ἁγροικία, ἁγριοσύνη , ἁγριότης rusticitas, inurbanitas, feritas, immanitas, saevitia. (գրի եւ ՎԱՐԱԳՈՒԹԻՒՆ. լծ. եւ վիրագրութիւն). Վայրագն գոլ. կեանք եւ բարք վայրագաց. վայրենաբարոյութիւն. գազանութիւն. գեղջկութիւն. տմարդութիւն.


Վայրադասեմ

va.

to postpone.

· Calfa

NBHL (2)

ՎԱՅՐԱԴԱՍԵԼ. Ի վայր դասել.

Ամենայն որ զնովաւ է տեսակք՝ յառ ի գոյութեան վայրադասի. (Ոսկիփոր.։)


Վայրաթեւեմ

vn.

to fly low.

· Calfa

NBHL (2)

ՎԱՅՐԱԹԵՒԵԼ. Թեւապարել՝ թռչել ի վայր կոյս.

Ասեն զարծուոյ, եթէ զախորժելի աղբերացն զննելով զվերաբղխմունս, եւ ի նմա վայրաթեւեալ իջանելով լուանայ. (Ճ. ՟Ժ.։)


Վայրախոյզ

adj.

inquisitive.

· Calfa

NBHL (1)

ՎԱՅՐԱԽՈՅԶ ԼԻՆԵԼ. Ընդ վայր խուզել. վայրապար հետաքննել.


Վայրախուզութիւն, ութեան

s.

inquisitiveness.

· Calfa


Վայրական, ի, աց

adj.

local;
— փոփոխումն, translocation.

· Calfa


Վայրակեաց

adj.

cf. Վայրաբնակ;
local.

· Calfa

NBHL (3)

Վայրաբնակ. եւ Վայրական.

Որ աւազակք են, վայրակեաց արիւնարբու գազանաց նման են. (Կանոն.։)

Ապենիազն աստուած վայրակեաց բնակութեան եւ կայանաւոր սահմանացն. (Ագաթ. այսինքն անկարօտ տեղւոյ։)


Վայրակնեմ

vn. fig.

to look down;
to be allured by worldly things.

· Calfa


Վայրահակ

adj.

prone, inclined, downwards, sloping.

· Calfa


Վայրահայեաց

adj. fig.

looking down;
malicious, tricky, sly.

· Calfa

NBHL (2)

Ի վայր հայեցօղ. նենգաւոր. վար նայօղ

Վայրահայեաց աչօքն (դուստրն հերովդիադայ) յափշտակեաց զսիրտս զօրականացն. (Եփր. յհ. մկր.։)


Վայրահաչ

adj.

barking, baying vainly.

· Calfa


Վայրահար

adj.

common, ordinary;
vagabond, dissolute;
vain, chatty.

· Calfa

NBHL (3)

Դատարկք եւ վայրահարք, որք ընկղմեալ էին ի սովորութիւնս չարեաց. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 23։)

Թէպէտեւ այլոց չիցեմ առաքեալ, այլ դէպ ձեզ եմ. տեսանե՞ս, զի ոչ էր վայրահար ոք, թէպէտեւ ունէր (աշակերտեալ) զաշխարհս ամենայն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)

ἁπερρωγότης dissolutus եւ περιττός supervacaneus. Երկրաքարշ. թուլամորթ. եւ Ընդվայրախօս. անարգ ոք՝ մեծաբան.


Վայրաձիգ

adj.

sloping, inclining downwards.

· Calfa

NBHL (3)

ՎԱՅՐԱՁԻԳ կամ Ի ՎԱՅՐԱՁԻԳ. Ձգեալ բերեալ ի վայր կոյս. վայրաբեր.

Որ ունիցի ի վեր զխոնարհահակ եւ զ՝ի վայրաձիգ ծանրութիւն. (Վեցօր. ՟Գ։)

Ոչ զխոնարհահակ եւ զ՝ի վայրաձիգ ծանրութիւն յայտ առնեն. (Վեցօր. ՟Գ.) յն. զդիմակալուին. ἁντέρεισις renixus, obluctatio.


Վայրայածիմ

vn.

to wander, to go wandering.

· Calfa

NBHL (2)

Յածիլ ընդ վայրս. թափառիլ ի բացի.

Իբրեւ երամակք վայրենիք վայրայածեալք անկարգութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 1։)


Վայրայարկ, ի

s.

ground-floor.

· Calfa


Վայրային

adj.

impracticable, desert;
wild.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ է ի վայրի՝ ի բացի՝ յամայի վայրս. եապանի.

Վայրային ճանապարհաց եւ դաշտաց. (Ճշ.։)


Վայրանկեալ

adj.

fallen, demoralized.

· Calfa

NBHL (5)

Ի վայր անկեալ. ստորանկեալ.

Յերկիր վայրանկեալ դողմամբ դասք առաքելոցն. (Շ. տաղ.։)

Խաչն բարձրանայ, եւ բարձրացուցանէ ընդ ինքեան զվայրանկեալ մարդկային բնութիւնս. (Ճ. ՟Բ.։)

Ապստամբողական թշնամւոյն, որ ի յերկնից վայրանկեալ. (Շար.։)

Զբնութիւնս վայրանկեալ ... ընդ իւր վերյարուցեալ. (Նար. տաղ.։)


Վայրապար

adv. adj.

in vain, uselessly, vainly, to no purpose;
vain, useless, futile, insignificant, common.

· Calfa

NBHL (17)

Մի՛ մերձենայք՝ ի սեղան իմ վայրապար։ Մի՛ մտցեն վայրապար տեսանել զսրբութիւն սրբութեանցն։ Զի որ ի հրոյն ոչ ապականէր, վայրապար ի դոյզն ճառագայթից արեգականն ջեռեալ հալէր. (Մաղ. ՟Ա. 10։ Թուոց. ՟Դ. 20։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 27։)

Ոչ զոք զուր սիրէ աստուած, եւ ո՛չ վայրապար զոք ատեայ. (Կիւրղ. թագ.։)

Վայրապար կեալ, կամ շրջիլ։ Ոչ վայրապար, այլ յոյժ խորհրդապէս։ Ոչ վայրապար եդ։ Ոչ վայրապար ելանէր ի գալիլեա այլ՝ մեծամեծ իրս յօրինէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ Կանոն.։ Շ. թղթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28. 30։)

Վայրապար եւ անչափ նիրհումն։ Վայրապար յետոյ եւ ընդունայն աղօթքն գտանիցին. (Բրս. հց.։)

Ի վայրապար բերմունս. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)

Ոչ անդէպ եւ վայրապար. յն. արտաքոյ նպատակի. (Փիլ. իմաստն.։)

ՎԱՅՐԱՊԱՐ, ի, աց. ա. (յն. պէսպէս բացատրեալ). Նանիր. սնոտի, ունայն, չնչին. ումպէտ, հասարակ. անպատճառ. անխորհուրդ. անիմաստ. աննշան. ընդունայն եւ ընդվայրայածու. փուճ. պօշ, ավարա, պալպօշ.

Վայրապար մարդիկ, կամ սրակ, կամ բարի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Արիստ. գոյաց.։ Պերիարմ.։)

Ոչ թէ գինի վայրապար, այլ՝ գինի անոյշ։ Ոչ եթէ վայրապաղ բարեկամաց վստահանամք, այլ հարազատաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21. 23։)

Հանապազ ի վայրապարացն (յն. յանտեղեաց) զինքն վերստին կոչեսցէ։ Զբօսանք (բանից) վայրապար՝ ի բաց ընկեցեալ լիցի. (Բրս. հց. եւ Բրս. ճգն.։)

Զբաղեալ ի վայրապար խօսս. (Խոսր. պտրգ.։)

Տան պատճառս վայրապարաց զրպարտողաց մարդկան։ Բազմացան եւ անվայելուչ վայրապարաց՝ հոգւոցն երեսք (այսինքն՝ աչք) միշտ կափուցեալ են. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։ ՟Դ. 2։)

Ըստահակաց՝ խրատ գիտութեան, վայրապարաց՝ լուծ նըհանջման. (Շ. ոտ. բարձր.։)

Վայրապարք անժամ ծախեալ զինչս՝ ի ժամու ոչ ունին տալ. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Է։)

Այլ վայրապարքն յայսպիսեաց աստի ինչ ոչ ուղղեցին։ Զայս վասն վայրապարացն արգելաք. ապա թէ ոչ՝ չեն ինչ ի հակառակացն այս։ Մատնեն մահու, եւ ոչ վայրապար մահու, այլ անարգ մահու. (Իգն.։)

Եթէ եղբայր զեղբայր ի վայրապարս տրտմեցոյց. յն. յանտարբերս, այսինքն ի չնչին իրս. (Բրս. հց.։)

δωρεάν gratis εἱκῆ frustra ἀπλῶς simpliciter, sine causa, inconsulto ἑξάπινα repente ὠς ἕτυχεν indiscriminatim. Վայրաբար. ընդվայր. ի զուր. ի սնոտիս. ի նանիր. վարկպարազի. անխորհրդաբար. պարզաբար. վեր ի վերոյ. հարեւանցի. յանպատրաստից. ըստ դիպաց. անխտիր. փուճ տեղ.


Վայրապարազարդ

adj.

coquettish, given to dress.

· Calfa

NBHL (1)

Կին պաճուճող վայրապարազարդ. (Ոսկ. ես.։)


Վայրապարախօս

adj.

cf. Ընդունայնաբան.

· Calfa

NBHL (1)

Պօղոս իբրեւ ուսուցանէրն, վայրապարախօս այլանդակ կոչէին զնա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Վայրապարացասումն, ման

adj.

getting angry needlessly, causelessly.

· Calfa


Վայրապետ

s.

toparch.

· Calfa

NBHL (1)

Կարքեդոնի վայրապետն դինէոս անուն։ Դինէոս վայրապետ բռնաւորն կարքեդոնացւոց. (Ոսկիփոր.։)


Վայրասուն

adj.

savage.

· Calfa

NBHL (3)

ՎԱՅՐԱՍՈՒՆ որ եւ ԸՆԴՎԱՅՐԱՍՈՒՆ. Դատարկասուն. վայրագասուն.

Ոչ ընդ հրահանգս հանել (զորդիս), այլ ընդ վայրասունս, (կամ ընդվայրասունս՝ թողուլ). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)

Փոյթ է աստուծոյ վասն արարածոց, երէոց, անասնոց, թռչնոց, եւ վայրասուն գազանաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)


Վայրավատիմ, եցայ

vn.

cf. Վայրավատնիմ.

· Calfa

NBHL (1)

Վայրավատեալ ցրուին ի բազուն կողմանս։ Ընդարձակիմք եւ վայրավատիմք յախտս։ Չտայ թոյլ վայրավատել ի թիւրութիւն. (Եղիշ. ՟Ա։ Լմբ. առակ.։ Լծ. եւագր.։)


Վայրավատին

adj.

scattered about, dispersed, sporadical.

· Calfa

NBHL (6)

Ի վայրէ իւրմէ կամ ընդ վայրս վատնեալ, խախտեալ, քայքայեալ, ցնդեալ, ցրուեալ, յօշեալ. որ ինչ ի բաց անկեալ դնի. խարխլած, ցրուած, ցրցնքած.

Ի վայրավատին անդամոց՝ որ աստ անդ դնիցին։ Ցիր եւ վայրավատին կայ ամենայն։ Զոմանս՝ կիսամահս ի միջոցին վայրավատինս կացուցանէր։ Կապեսցուք զնա ընդ անիւն, եւ արձակեսցուք վերուստ ի վայր, եւ այսպէս վայրավատին արասցուք զմարմինս նորա. (Վեցօր. ՟Գ։ Սեբեր. ՟Գ։ Պիտ.։ Ճ. ՟Գ.։)

Իբրեւ զերամակս արօտականաց՝ որոց ոչ իցէ հովիւ, վայրավատինս ցրուէին։ Վայրավատինք եղեալ ի գլուխ լերանց եւ յամենայն խորաձորս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ. ՟Զ։)

Ոչ իբրեւ ի գերութենէ ցրեցան վայրավատինք։ Որ այնպէս ցրուեաց արկ զնոսա վայրավատինս. (Ոսկ. ես.։)

Տատանեալդ եւ վայրավատինդ, այս է խախտեալ։ Վայրավատին եղեւ (իսրայէլ) ի ձեռն վհկացն. (Գէ. ես.։)

Զվայրավատին մտածմունս արտատրոհէ ի մտացն. (Տօնակ.։)


Վայրավատնումն, ման

s.

cf. Վայրավատումն.

· Calfa

NBHL (2)

ՎԱՅՐԱՎԱՏՈՒՄՆ կամ ՎԱՅՐԱՎԱՏՆՈՒՄՆ. Ընդվայր վատնումն. ցրումն ծախումն. մսխողութիւն.

Զվայրավատմունս ընչիցն պատուական եւ ստացուածոցն. (Պիտ.։)


Վայրավատումն, ման

s.

dispersion.

· Calfa

NBHL (2)

ՎԱՅՐԱՎԱՏՈՒՄՆ կամ ՎԱՅՐԱՎԱՏՆՈՒՄՆ. Ընդվայր վատնումն. ցրումն ծախումն. մսխողութիւն.

Զվայրավատմունս ընչիցն պատուական եւ ստացուածոցն. (Պիտ.։)


Վայրարկու

cf. Սրբան.

· Calfa

NBHL (3)

Երաստան. նստոյ տեղին՝ որ զաւելորդս ի վայր արկանէ.

Նախատանաց ջեւրով տանջեալ, ընդ վայրարկուն փողով հոսեալ. (Շ. վիպ.։)

Ի յանձին նախատ՝ ջուր ընդ վայրարկուն հեղեալ. (Տաղ.։)


Վայրացան

adj.

scattered about.

· Calfa


Վայրացուցանեմ, ուցի

va.

to depress, to lower, to humble, to abase.

· Calfa

NBHL (2)

ՎԱՅՐԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. ՎԱՅՐԱՑՈՒՑԱՆԵԼ կամ Ի ՎԱՅՐԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Ի վայր հակեցուցանել. ցածուցանել.

Հողեղէն մարմնոյս բնութիւն ի մաքուր մտաց օտարագոյն է, եւ վայրացուցանէ (կամ ի վայրացուցանէ) զնա ծառայեցուցանելով. (Փիլ. լին. ՟Դ. 10։)


Վայրափակ

adj.

circumscribed, bounded, limited, encircled, enclosed, surrounded, shut in on all sides.

· Calfa

NBHL (2)

Վայրօք իմն փակեալ, կամ ի վայր կոյս շրջափակեալ. որպէս արեւմտեան կողմն՝ ուր ծածկի արեգակն.

Եւ երկիր վայրափակ, յորում լոյսն ագանիցի. (Շար.։)


Definitions containing the research այր : 6515 results

Շաղ, ից

s.

cf. Ցօղ;
night-damp, evening-dew.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ասլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ռ. Սլմ. Վն. Տփ. շաղ, Զթ. շօղ, շող, Ագլ. շէհ «ցօղ».-2. Երև. Պլ. շաղէլ, Գոր. Ղրբ. Տփ. լա՛ղիլ «անձրևը բարակ ցօղել», Ալշ. Հճ. Ջղ. Մղ. շաղել, Զթ. Խրբ. շաղիլ, Տիգ. շmղէլ «ալիւր կամ ցեխ շաղախել, շաղուել». որ և Ակն. շէղիլ.-այս երկու իմաստները զանազանելու համար կազմուած է յետոյ, շաղվել «խմորը շաղախել», որից ունինք Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Սեբ. շաղվէլ, Հմշ. շաղ-վուշ, Ռ. շաղվէլ, շավղէլ, Ակն. շէղվիլ. (հին գործածութիւնը ունի Քուչ. 63).-ցօղի պատ-կերով է շաղ տալ Ախց. Երև. Տփ. «ցանել ցրուել»։-Նոր բառեր են շաղիկ, շաղաթա-թախ, ըաղակալել, շաղակոլոլ, շաղամէջ, շաղայրեց, շաղատար, շաղափուք, շաղոտիլ, շաղուիլ։

«կապ, զօդ, կցում, կապակցութիւն». այս նշանակութեամբ առանձին գործածուած գտնում եմ մէկ անգամ Այրիվ. 8ա. վկայու-թիւնը տե՛ս տարփ (Յաւելուածում), որից կազմուած են շաղել «պատատել, փաթա-թուել, կապուել» ՍԳր. Սեբեր. 209. Արծր. Բրս. հց. Նիւս. բն. շաղապատիլ «պատիլ, փաթաթուիլ, միանալ» Կոչ. Ոսկ. ա. կոր. Լաբուբ. 42. Փիլ. «թակարթի մէջ բռնուիլ» Յոբ. ժը. 8. շաղաշարիլ «կապուիլ, միանալ» Ճառոնտ. «խառնակիլ, զուգաւորիլ» ։ Նոնն. Երզն. մտթ. 118. շաղամանութիւն «յարակ. ցութիւն» Փիլ. լին. շաղկապ Նար. Նիւս. բն Արշ. կամ շաղակապ Սանահն. շաղկապական Ոսկ. յհ. բ. 36. այստեղ է պատկանում նաև շաղիպատուկ «բաղեղ, պատատուկ» Գա-ղիան. (ունի միայն ՀԲուս. § 2263)։

NBHL (1)

Ո՞ է հայր անձրեւի, եւ ո՞վ է՝ որ ծնաւ զշաւիղս ցօղոյ. որպէս ընթեռնու եւ Նար. ոմանք ընթեռնուն՝ զշաղս ցօղոյ. ուր յն. βόλος jactus, tractus. արկուած, ձգուած.


Ուրբաթ, ու

s.

friday;
աւագ —, Good Friday.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ու հլ. «շաբաթուայ վեցերորդ օրը» ՍԳր. Սեբեր. որից ուրբաթանալ Խոսրո-վիկ. կամրջ. ուրբաթացուցանել Ճառընտ. ուրբաթալէզ Ոսկիփ. Շնորհ. թղթ ուրբա-թայրք Խոր. պտմ. հռիփ.,

= Ասոր. [syriac word] ︎ ərūwəϑā «ուրբաթ», որից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] 'a. rī̄bat «ուոռաթ». բուն նշանակում էր «պատ-ռաստութիւն». հմմտ. արամ. [hebrew word] 'əruwəϑa dəšabbā և հր. [hebrew word] *aruh šabbat «պատրաստութիւն շաբաթու» (յն. παρασxευή «պատրաստութիւն. 2. ուր-բաթ»). այսպէս էր կոչւում այդ օրը, որով-հետև այդ օրն էին պատրաստում բոլոր այն բաները, որ կարելի չէր անել շաբաթ օրը՝ սուրբ պահելու համար։ Սակայն այս բա-ցատրութիւնը յառաջացած է ըստ յունակա-նին, որովհետև ասոր. բառը ծագում է ընդ-հանուր սեմական 'rb «արևը մայր մտնեւ երեկոյանալ» արմատից. հմմտ. ասուր. erēb šamsi «մայրամուտ արևու», եբր. [hebrew word] 'ereb «երեկոյ», արաբ. [arabic word] γarb «արևմուտք»։ ❇ [arabic word] ︎ γurūb «արևի մայր մտնելը». ա-սոր. [arabic word] 'ərab «արևը մայր մտնել», [syriac word] ma'rəbā «արևմուտք» (Broc-kelm. Lex. syr. 260, Gesenius17, 615)։-Հայերէն բառը ծագում է հնագոյն *ուրու-բաթ ձևից՝ միջին անշեշտ ու-ի անկումով։-Հիւբշ. 315։

NBHL (1)

Ի վաղիւ անդր, որ է յետ ուրբաթուն։ Օրն էր ուրբաթ, եւ շաբաթ լուսանայր. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 62։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 54։)


Ոքոզ, ի

s.

thistle.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ համեմատում է յն. ἀϰαν, ἀϰχούχ, եբր. խօխա հոմանիշների հետ և կար-ծում է որ հայր պէտք է ուղղել ոքող։-(Այսպէս է անում հայ բառը կապելու համար յն. ἀϰχοῦχ և եբր. խօխա ձևերի հետ. բայց ղ չէ՛=χ)։ Հիւնք. յն. ὥϰός «սուր, սրածայր» բառից։

NBHL (1)

Ոքոզն՝ որ ի լիբանան է, յղեաց առ մայրսն լիբանանու ... եւ ահա անցին գազանք անապատին լիբանանու, եւ եկեալ կոխեցին՝ զամենայն զեկքան. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ե. 18։)


Չաման, ոյ

s.

cumin.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «համեմիչ մի բոյս է» Ես իր. 25, 27, 28. Մտթ. իգ 23. որից չաման հալոց «cuminum armenicum, carvi» Բժշ. չամանուկ «վայրի չաման» Գաղիան. չաման-ջուր Վստկ. 223։

NBHL (2)

Կիմին. չաման։ Կարամ, կարոգին. վայրի չաման. չամանուկ. (Գաղիան.։)

κύμινον ciminum, cuminum. եբր. քամմօն. ար. քէմմուն. թ. չէմին (յն. քի՛մինօն. լտ. չի՛մինում կամ քո՛ւմինում). Բոյս ընտանի եւ վայրենի, որոյ ունդն է դեղին. որպէս եւ տերեւն չորացեալ դեղնի. ջերմ եւ չոր՝ կծուահոտ, որ լինի համեմ ի կերակուրս. մանաւանդ ի պէտս ապխտելոյ զմիս.


Չափար

adj. s.

potent, powerful, sublime;
moveable sheep-cote.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ մեկնում է «որպէս բառ արաբ. և եբր. ճապպիր, ճէպպար, չիպօր, է «հը-զօր, մեծազօր, ահաւոր» և որպէս բառ ռմկ. է «վայր ցանկապատ»։

NBHL (1)

Որպէս բառ արաբ եւ եբր. ճապպիր, ճեպպար, կիպօր, է Հզօր, մեծազօր. ահաւոր. եւ որպէս բառ ռմկ. է Վայր ցանկապատ.


Շամբուշ

adj. fig.

foolish, mad;
extravagant, absurd;
carried away by passion, furious, maniac, mad for, dotingly fond of, lovestricken;
lewd, libidinous.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. հյ. ուշ, որպէս շամբ յերերի, և իտալ. scempio, sempio, թրք. սէրսէմ, սէֆիհ։ ՓԲ մեկնում է «որոյ ուշն է մի-այն դիմել ի շամբուտ վայրս»։ Ուղիղ մեկնեց Lag, Arm. Stud. § 1676։ Հիւնք. շամբ-ից։ Պատահական նմանութիւն ու-նի քրդ. šambəš «աքացող», որ ծագում t čamūs ձևից։

NBHL (1)

(լծ. հյ. ուշ, որպէս շամբյերերի. եւ իտալ. սլէ՛մբիօ, շէ՛մբիօ կամ սէ՛մբիօ. եւ թ. սէրսէմ, սէքիհ ). οἱστοπώδης, εὑηθή, μανικός, ἅφρων , ἕκφρων, σκαιός, ἑλίθιος, νόθης insanus, stupidus եւ այլն. Ցնորեալ. խելագար. խօլ. խօլական. անմիտ. յիմար. մոլի. մոլեգին. ցոփ. (անձն, խորհուրդ, բան, եւ իր) իսկ ի Լծ. փիլ. լայնաբար մեկնի՝ անկիրթ կամ վայրենաբարոյ.


Շամփուր, փրոյ

s.

spit;
ի — հարկանել, cf. Շամփրեմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მამფηრი շամփուրի կամ ატცურიշամֆուրի «շամփուր», լազ. մինգ. šampuri «շամփուր, նիզակ», սվան. šamfvir «շամփուր»։ Erckert, Die spr. d. Kauk. Stam. 77 կովկասեաններից փոխառեալ է դնում նաև ռուս. šompuli «հրացանի մէջ վառօդ և շորի կտորտանք լցնելու ձող». (այս իմաստը գտնում ենք և Ղարաբաղի բարբա-ռում)։-Վիստոն եղբայրները (թրգմ. Խոր. էշ 72) հյ. շամփուր ձևի հետ նոյն են ղնում յն., οαμώήρα «թագաւորական գայիսոն՝ արեգակի պատկերով» (Յովսեպոս 20, 2)։

NBHL (3)

Հրացեալ շամփրով այրեցին եւ խորովեցին զմարմին նորա. (Ճ. ՟Բ.։)

Շամփրովք ծակոտեցին զթիկնամէջսն։ Խոցիչս, շամփուրս, ճանկս։ Երկաթի շամփուրս։ Շամփրովք այրեցին զկողսն։ Հրացեալ շափրօվք այրեցին զթաթս երկու ձեռացն. (Հ=Յ. ստէպ։)

ՇԱՄՓՈՒՐ կամ ՇԱՓՈՒՐ. ὁβελός veru. Սայրասուր գաւազան երկաթի կամ փայտեայ, յոր անցուցանեն զշերտս խորովելի մսոյ. շիշ, քէպապ շիշի, սէֆֆուտ.


Շանթ, ից

cf. Շանդ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Հճ. շանթել «դևերի հարուածելը». Երև. շա՛նթէլ, Ագլ. շա՛նթիլ «խայթել, կսկր-ծեցնել», Շլ. լա՛նթէլ «այրել, խարել»։

NBHL (4)

Յայտ է ի շանդեացն. քանզի ամենայն շանդի՝ քարիւ եւ ծծմբով բերի ի վայր. (Նիւս. բն.։)

Իսկ քրովբէական սուրն՝ որ պահէ զդրախտն, շանթիքդ է՝ որ անկանի յերկնից յահ եւ յերկիւղ ամբարշտաց. ((որ է այլաբանական մեկնութիւն) Մխ. այրիվ.։)

Երկրաւոր բժիշկ զերկաթն ի հուրն շողացուցանէ, մինչ զի կայծակունս հատանէ. դնէ ի վերայ մարմնոյն, շանդիւ այրէ. (Եղիշ. երէց.։)

Հրամայեաց հրացեալ շանթիւք այրել ղունթսն եւ զկողսն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ը.։)


Շատ, ից

adj. adv.

much, several, considerable, abundant, plentiful, copious, in great quantity;
"much, too much, very, most;
enough, sufficiently, as much as necessary;
— անգամ, often, frequently, cf. Բազում անգամ;
— իսկ, sufficiently;
— կամ սակաւ, more or less;
ընդ — եւ ընդ սակաւ, in all about;
փոքր ի —է, somewhat, partly, a little;
more or less;
ոչ ընդ — եւ ընդ փոքր, in no wise, in no way;
" v. imp. "— է, enough, it is enough, sufficient, no more, cf. Բաւական է;
— է այդ, that is enough;
— է զի, it suffices that;
provided that;
— ասել, to be content;
— համարիլ, to content oneself with;
—ք յայնցանէ, most of them, the greatest part of them;
դեռ աւուր — կայ, much time still remains;
ո՞չ իցէ քեզ — զի..., does it seem to you a little thing that."

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ոառաք». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որ գտնւում է բազմաթիւ տեղ-անունների ծայրին. ինչ. Արտաշատ, Երուան-դաշատ, Զարիշատ, Շամշատ, Վասակաշատ, Վարդանաշատ ևն։

NBHL (3)

Յարդ եւ խոտ շատ է մեր։ Կայ եւ իմ շատ՝ ե՛ղբայր։ Ժողովեցին՝ որ շատ, եւ որ սակաւ։ Դեռ աւուր (կամ աւր) շատ կայ. (յն. օր, կամ տիւ)։ Շատ զոք ընդ միմեանս շփոթեաց։ Շատից յաչաց ելանէին։ Շատ եւս այն են՝ որ եւ ննջեցեալք իսկ իցեն։ Ոչ լցաւ ասել շատ. եւ այլն։

Որչափ շատ տայր, շատ եւս ատելի լինէր. (Խոր. ՟Բ. 42։)

Շա՛տ է արդ տէր, ա՛ռ զոգի իմ յինէն։ Շա՛տ է արդ, մի՛ պարծեսցի կորն իբրեւ զուղիղն։ Ո՞չ իցէ քեզ շատ, զի առեր զայրն իմ։ Շա՛տ լիցի ձեզ որդիք ղեւեայ։ Շատ լիցի ձեզ բնակելդ ի լերինս յայսմ.եւ այլն։


Շեպ

adj. s.

steep, abrupt;
declivity, slope;
անկանել ի —, to fall in one's back, to fall supine.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«շեղ, զառիվայր» Վեցօր. 148. «լե-ռան ափափայ» Գէ. Ես. «մէջքի վրայ պառ-կած» Վրք. հց. որից քարշեպ «անդունդ, վախք» Արիստ. գրչ. (ՆՀԲ չի յիշում առան-ձին. բայց տես վախ բառի տակ)։

= Պհլ. *šēp ձևից, որ անկախ չէ աւանդ-ուած. բայց սրանից են պհլ. ni-sēp «վար. տակը», ni-šēp-itan «վայր իջնել, տակն եր-թալ», պրս. [arabic word] šēb, šīb «զառիվայր, խորտուբորտ գետին», nišeb «զառիվայր». բելուճ. šēp «զառիվայր, ձոր», աֆղան. šēw։ «զառիվայր», քրդ. šīw «ձոր», որոնց բոլորի հնագոյնն է զնդ. xšvaepā-«յետևը» (Horn § 799)։-Աճ.

NBHL (2)

Մռնչեալ ել ի յայրէն հանդէպ լերինն, եւ անկաւ ի շեպ. (Վրք. հց. ձ։)

ὔπτιος supinus, resupinus, in dorsum versus ἑπίφορος proclivis ἁπόκρημνον praeceps, decilvitas. (լծ. շեղ, եւ սեպ. ռմկ. շեվ, շիվ, շիպ, շեվգ. եւ լտ. սու՛փինուս ). Զառ ի վայր. յորսայս անկեալ. եւ Սեպացեալ ափափայք. ... եւ այլն.


Շէն, շինից

s. adj.

inhabited place;
village, hamlet;
inhabitation;
edifice;
peopled, inhabited;
in good state, prosperous;
fertile, fruitful;
happy, gay;
ոչ միայն —ս, այլեւ յանշէնս, not only in inhabited but also in desert places;
եւ որ —ն մնասցէ, and that which shall not be destroyed.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «շինուածք, շինութիւն լինելը» Ոսկ. յհ. ա-22. Նխ. ա. եզր. «աւան, գիւղ» Բուզ. Եւս-պտմ. «մարդաբնակ, բնակելի, արգաւանդ, ուրախ, զուարճալի» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Եփր. թգ. որից շինել ՍԳր. շինութիւն ՍԳր. Եղիշ. շինական Ագաթ. Ոսկ. մ. գ. 25. շինանանա-գոյն «կարի վայրենաբար»! Բ. մկ. ժդ. 30 շինականաշէն Բուզ. շինակեաց Ագաթ. շի-նամէջ Ոսկ. մ. ա. 15. Ագաթ. շինարար Եփր. ծն. անշէն ՍԳր. Ոսկ. նորաշէն Ոսկ. ես. և ա. տիմ. մարդաշէն Բ. մկ. թ. 17. բարեշէն Մա-ղաք. գ. 15. Ոսկ. ես. երդաշէն Ոսկ. եփես. խորանաշէն Ագաթ. հաստաշինած Բուզ. մե-հենաշէն Ագաթ. շինասէր «շինարար» (չունի ԱԲ) Սմբ. պտմ. 114. շինուածանիւթ, շինա-րարական (նոր բառեր). նաև բազմաթիւ տեղանունների ծայրին. ինչ. Հայկալէն, Հա-մամաշէն, Շակաշէն, Վարդաշէն, Արտաշէն, Վասակաշէն ևն։

= Պհլ. šēn ձևից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց նոյնն է հաստատում նորագիւտ սոգդ. šēn «տեղի հանգստեան» (Gauthiot, Gram. sogd. 96)։ Այս բառը ծագում է իրան. ši «բնակիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. siti-«բնա-կարան», -šayana «բնակութիւն, բնակառան» anašita-«անբնակ», šōiϑra-«բնակավայր». սանս. kšaya-, kšiti-«բնակարան», որոնց ցեղակից են յն. ϰτίζω «շինել, հիմնել», εύxτίμενος «բարեշէն», հռոդ. ϰτοίνα «բնա-ևաւռան. գաւառակ», լտ. situs «շինուած, հիմնւած, զետեղուած, դիրք»։ Բոլորի հնխ. արմատը k'bei-«բնակիլ, հաստատուն բնա-կութիւն հիմնել» (Walde 718, Pokorny 1, 504, Boisacq 526)։ Իրանեանից փոխառեալ է նաև ասոր. [syriac word] ︎ šainā «մշակեալ երկիր, ւաջողութիւն, երջանկութիւն, խաղաղութիւն, չէն, բարեբեր»։-Հիւբշ. 213։

NBHL (1)

Ագցո՛ւք ի շէնս եւ ի պարտէզս։ Երթիցեն շուրջ ի շէնսն։ Եհան արտաքոյ շինին ... յորժամ ի շէնն մտանիցես, մի՛ ումեք ասիցես ի շինին։ Տէր արար զշէնս եւ զանշէնս, եւ այլն. ((իբր մարդաբնակ վայր. ռմկ)։)


Շիկերեայ

s.

roe-buck.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«արու վայրի ոչ-խար» Մագ. և Երզն. քեր.։

NBHL (2)

ՇԻԿԵՐԵԱՅ կամ ՇԻԿԵՐԷ. (որպէս թէ Շէկ էրէ. կամ որպէս արաբ. շէգրէ. կաթնաբեր. կամ որպէս պր. շէքեար. որս, երէ) Վայրենի ոչխար արու. էրէ նման օդեաց.

Չորքոտանեաց վայրենեաց մաքրագունից անուանեալ է սեռաբար երէ. իսկ յատուկ ի նոցունց՝ շիկերեայ (կամ շիկերէ)։ Ընտանի ոչխար, եւ վայրենի՝ շիկերեայ. այսոքիկ օդեաց արական. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)


Ունջ, ընջոց, աց

s.

the inner side;
bottom;
earth;
root;
յ— բերդին, under the castle walls;
յ— լերին, at the foot of the mountain;
ընդ — տանել զոք, to drag a person along the ground;
ընդ — տանել զլերինս, to raze the mountains to the ground, to level with the earth;
բրել զ—ս այգւոյ, պատառել զ—ս որթոյ, to dig about the roots of vines.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. թրք. uǰ «ծայր»։ Հիւնք. ունչ բառից։ Patrubány SA 1, 189 ուն ներ-կայացնում է գերմ. un-ter «տակը» բա-ռի առաջին մասը, իսկ ջ մասնիկ է՝ նմանութեամբ մէջ բառի։ Նոյն ՀԱ 1908, 151 լտ. inferus, սանս. adhamás, զնդ. aδarō «ստորին» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 425 թթր. qon-maq «իջևա-նիլ», koyun «տակը»։

NBHL (2)

Զի՞նչ քան զունջ ծովու խորագոյն է։ Ի ձեռն ծովուն անկեալ դնէի յունջ։ Ունջ ծովուն ի ներքոյ կայր անդնդոցն. (Փիլ. յովն.։)

(լծ. թ. ուճ ). πυθμήν (որ ի սուրբ գիրս թարգմանի՝ փունջ, եւ ուռ) fundum, -us (լծ. ընդ փունջ) radix, ima pars եւ ramus, culmus. Ծայր. ծագ. մանաւանդ Ստորին կողմն. ստորոտ. յատակ. արմատ. փունճ, ծարը, տակը.


Ու

conj.

and.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«և». հների մէջ անկախարար շատ քիչ է գործածուած. օր. Զմանկտւոյ զրոյց խօսիք ու զշաղփաղփութիւն. Ոսկ. եբր. ժա. = Գարդմանակ ոսկի արծաթ ու ի պատիւ գլխոյ՝ հանգոյցք թագի. Բուզ. ե. 38. բայց այս և նման ձևերը կարող են յետին ներմու-ծութիւններ լինել։ Աւելի յաճախ գտնում ենք բարդութեանց և ածանցմանց մէջ՝ որոնք նուազ կասկածելի են. ինչ. եօթնուտասն, եօթնուտասներորդ ՍԳր. ութուտասն, ութու-տասաներորդ ՍԳր. պարտուպատշաճ Ոսկ. ես. և մ. ա. 13. Եփր. օրին. և թգ. մարթու-պատշաճ Կոչ. զինչուզինչ Ոսկ. մտթ. ա. 19. հարցուփորձ Յոբ. լա. 14. այրուձի ՍԳր. և մանաւանդ իբրու «իբրև» Ագաթ. յետնա-բար դարձել է սովորական շաղկապ. մա-նաւանդ տաղաչափութեան մէջ. ինչ. Նար. տաղ. Յս. որդի. Շնորհ. եդես. ևն (տես Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 64). ձայնաւորի մօտ դառնում է մհյ. ուվ. հմմտ. Անսիզք 27, 77. Տֆնտէ ու վուրանայ. Ուզէ համբե-րութիւն ու վօր։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Սչ. Տիգ. Տփ. ու, Ասլ. Ագլ. իւ, Մկ. ը (Պլ. կայ նաև վու ձևը, որ գործածւում է երբեմն երկու յարակից գոյականների միջև. ինչ. հար վու տղա. «հայր և որդի». կրճատմամբ վ. ինչ մար վ'ախջիգ, քուր վ'ախբար «մայր և աղ-ջիկ, քոյր և եղբայր»։

NBHL (3)

Զի՛ լայք ու աւաղէք։ Պսակ ի գլուխ իմ ... լի ու լրումնօրէն զիս պսակեաց մայր իմ. (Նար. տաղ.։)

Այլ գոհանայր ըզքէն ի նմին (յոբ), ու ընդիմանայր բանից նոցին։ Անապական մարմնոյ քոյին, ւաստուածութեանդ օրինակին։ Որ առաւել առի զբարին, ու՞ ե՛մ ապերախտ քան ըզնոսին։ Նոցա ի տուէ ամպ հովանին, ո՞ւ ի գիշերի սիւն արփենին։ Որպէս առակն է ծառային, գիտող կամաց ու ոչ գիտողին. (Յիսուս որդի.։)

Թէ եւ կարի յոյժ սիրէին, ուաղէկոտոր իսկ լինէին։ Այլ զարարիչն իւրեանց թողին, ու որթուն զլխոյ երկիր պագին։ Որպէս եւ Հայրըն զի՛ւր որդին, փութայ խրատել՝ ո՞ւոչ զօտարին։ Առակ լիցիս յազգ ամենայն, տիպ ո՞ւօրինակ (կամ ւօրինակ) յազգըս մարդկան։ Հերովդէի նըման գտար, ո՞ւայլ առաւել (կամ ւայլ առաւել) գերազանցեր. (Շ. եդես.։)


Հաշտ, ից

adj.

reconciled;
propitious, favourable, friendly, kind, kindly, benevolent;
— առնել, to conciliate, to reconcile;
to render propitious, to propitiate;
— լինել, to be reconciled;
to be propitious, favourable.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, ՆՀԲ դնում է հաշտ՝ լծ. պրս. ասուտէ, իսկ հաշտու-թիւն՝ պրս. աշդի, էշդի։ Lag. symmicta 104, 18 զնդ. āxšti-։ Muller WZKM 8, 282 պրս. āš̌tī։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 407 սումեր šuu, kus «մայր մտնել արևու» ձևերի հետ դնում են հյ. խշտի, հաշտել արևու (որ սակայն սխալ գրչութիւն է)։։

NBHL (1)

Ե՛րթ նախ հա՛շտ արա զեղբայր քո. (Խոսր.։)


Հապալաս, ի

s.

cf. Պտուղ մրտենւոյ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Ըստ ՆՀԲ հապալասն է «ազգ մա-նըր ձիթապտղոյ». ըստ Բախտամեանի «մոշ». ըստ ՀԲուս. § 1633 «մրտենի». ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. «canneber-ge, airelle, ռուս. кпюква»? Ուղիղ նշա-նակութիւնն է «մրտենի», ինչպէս ցոյց են տալիս 1. արաբերէն ձևը, 2. Սվեդիոյ գաւառականը, Յ. Վաստակաց զրոց վը-կայութիւնը։ Վերջինս (էջ 157) գլխի վերնագիր դնելով «Վասն հապալասե-աց», ամբողջ այդ գլխի մէջ խօսում է միայն մրտենու մասին։ «Ձիթապտուղ» իմաստը յառաջացել է սխալմամբ նրա-նից, որ Վստկ. 180 խօսելով ձիթապըտ-ղի տեսակների վրայ, ըստ մեծութեան բաժանում է երեք կարգի.-մանր (հա-պալասի չափ), միջակ (կասլայի չափ) և խոշոր. «Եւ պտուղքն ազգի ազգի են. մէկ՝ հապալսէ պտուղ և ինքնդ մանր լինի և վասն այնր իւրն հապալ ասեն,

NBHL (1)

Հապալաս՝ մանր լինի. եւ վասն այն հապալաս ասեն զինքն։ Հապալաս վայրի։ Զհապալաս ի պարզուտ ածես, եւ զգինին այնով պարզես, լաւցնէ զգինին. (Վստկ. ստէպ։)


Հատ, ից, ոց

s.

cut, cutting, section;
fraction, fragment, morsel, piece;
corn, grain;
*one, one only;
—ս առնել ճանապարհաց, to rob, to take to the highway.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կտրե-լը, հատուած, կտոր» Երեմ. խզ. 20. Եղիշ. հոգ. «մէկ հատիկ սերմ, ունդ, մանաւանդ ցորենի կամ ուրիշ հացաբոյսի» ՍԳր. Եւագր. «վերջ, ծայր» Օրբել. ողբ. է. որից հատանել «կտրել, կրճատել, վերջացնել, պակասեցնել, ճեղքել, որոշել, սահմանել, մետաղ հանել կամ հանք փորել, լոյս ցոլանալ, դրամ կրա-րել ևն» ՍԳր. Մծբ Ոսկ. Եւս. պտմ. Սեբեր. Եզն. հատուցանել «վճարել, վրէժը լուծել ևն» ՍԳր. Ոսկ հատուցումն ՍԳր. Ագաթ. վարձա-հատոյց Կորիւն. ստնահատոյց Ոսկ. ես. հա-տեա «մալեալ» Ղևտ. իբ. 24. հատած Եւս. պտմ. հատուած Ագաթ. Եւս. քր. հատոր բսուր, սաստիկ» ՍԳր. Ոսկ. հատակոտոր Ոսկ. Եփր. մն. հատահարց «հատիկներով հմայող» Ոսկ. բ. տիմ. ը. և տիտ. հատա-վաճառ «լումայափոխ» ՍԳր. հատիկ «սերմ» Լմբ. սղ. «խաշած ցորենով պատռաստուած մի ուտելիք» Սմբ. դատ. 60. հատիճ «կուտ» Անյ. ստորոգ. (>Ջղ. խատիճ «կուտ ձմե-րուկի» ևն). հատոր Մաղաք. բ. 15. հատկլիլ (գրուած նաև յատկլիլ) «հեկեկալ» Յհ. կթ. 309, Լաստ. ժզ. հատուկտոր, հատուածական, հատուածակողմ, հատորաւոր (նոր բառեր) ևն։-Շատ անգամ պատահում է բարդու-թեանց վերջը. ինչ. անհատ Եզն. թանահատ Եփր. պհ. Մանդ. վիմահատ Սեբեր. նորա-հատ Պղատ. տիմ. երկաթահատ Ոսկ. մ, բ. 18. դահեկանահատ Մխ. դտ. դեղահատ Կա-նոն. գանձահատ Ոսկ. յհ. թ. 12. Բուզ. գե-րեօմանահատ Ոսկ. յհ. բ. 39. գարեհատ Շիր. գինեհատ Եփր. պհ. Մանդ. թաթահատ Եփր. դտ. կապարահատ Բուզ. նոյնից՝ ճ ձայնի կրճատմամբ և այս պատճառով էլ լօ-դակապի տեղիք չմնալով՝ ձևացել է -ատ (մասնիկը). հմմտ. ձեռնատ կանոն. ակնատ «աչքը վնասուած» Ոսկ. հռովմ. 295. ակա-նատ Վրք. հց. ականջատ Ղևտ. իա. 18, իբ. 23 հերատ Բժշ. միջատ Վեցօր. փալտատ ՍԳր. կտաւատ Մխ. առակ. կառափնատ Բ. մակ. դ. 42. գունատ Ոսկ. եբր. բազատ ՍԳը Բուզ. խրամատ Բ. թագ. ե. 20. Եփր. դտ. և սրանցից՝ հերատուկ Ոսկ. մ. բ. 23. խրամա-տել ՍԳր. Ագաթ. ծայրատել Մամիկ. Յհ. կթ գլխատել Մտթ. ժդ. 10. Ղկ. թ. 9. Եւս. քր. ապատել Փիլ. նխ. քարատել «քարը տաշել, կոփել» Տիմոթ. կուզ, էջ 44, 45, 46, 47. տա-րատել «բաժանել» Տիմոթ. կուզ 261 ևն։-Ջանազան նախդիրներով կազմուած ձևեր են՝ ՉԱՏ «առանձին, զատուած, մեկուսի, հեռու» (իբր զ-հատ) Եզն. Սեբեր. Եփր. բ. կոր. որից նել, անջրպետել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. զատուցա-նել ՍԳր. Եզն. զատչիլ Խոր. Եղիշ. զատագոյն «հեռագոյն» Փարպ. զատական Սեռեռ. ոտն-զատոյց Եփր. պհ. 169.-ԸՆԴՀԱՏ «տարբեր» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. Բուզ. որից ընդհա-տութիւն Փիլ. ընդհատումն Փիլ. ընդհատել (նոր բառ), անընդհատ Փիլ. Պիտ. ևն.-ՆՀԱՏ (կազմուած ն նախդիրով) «պակաս, թերի» Տիմոթ. կուզ, էջ 106, 160, 297, 179. որից աննհատաբար «աննուազաբար» Տիմոթ. կուզ, էջ 69։-Արմատի երկրորդ ձևն է յատ, որից յատանել, յատոց, յատուկ ևն, որի վը-րայ տե՛ս վարը առանձին։

ՆՀԲ հատ բառի հետ համեմատում է այլազգ. քէթ, քէս (իմա՛ արաբ. qat' և թրք. kes «կտրել»), իսկ հատուզումն ձևի հետ լծ. է դնում թրք. հէտիյէ «նու-էր»։ Böttich. Arica 41 և Wurzelforsch d6 sad արմատից. հմմտ. սանս. sasya։ Lag. Urgesch. 408 լտ. caedo, cado «կտրել, ջարդել»։ Müller BvS 5, 138 սանս. çatayāmi և օսս. sattyn. իսկ SWAW 84 (1877), էջ 228 օւս. fadun «ճեղքել»։ Տէրվ. Մասիս 1882 յունիս 2 լծ. յատանել։ Հիւբշ. Arm Stud 38 faϑun? Մառ. ЗВО 5, 320 զնդ. dāta-«ատամ» բառի հետ։ Հիւնք. հօտ բառից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 464 աւելի մանրա-մասնելով խնդիրը՝ համեմատում է օսս. fadun (fādun) «ճեղքել» և բելուճ. pa-taγ «կտրել, ծայրատել, կրճատել» բա-ռերի հետ. բայց այս համեմատութիւնը անապահով է գտնում, որովհետև լի-շեալ բառերը ծագում են հնխ. pat-ար-մատից, մինչդեռ հայերէնը ենթադրել է տալիս հնխ. pad-արմատը. սակայն հնխ. pat-և pad-կարող էին իրար փո-խանակել։ Սրմագաշեան, Արմէնիա սում. hat «այգիները բաժանող ճանա-պարհները»։ Jensen, Hitt. u. Arm. 4. 63, 78, 130 և ՀԱ 1904, 184 հաթ. ht, xt, hat, hato հոմանիշների հետ։ Meil-let, Բանաս. 1900, 104 յն. σxεδαννυμι, ϰεδάννυμι «ցրուել, խորտակել» բառի-ռերի հետ՝ հնխ. kd-արմատից։ Karst, Յուշարձան 421, 428 թթր. at, ay «բա-

NBHL (1)

Որպէս մի մարմին է այր եւ կին, այսպէս եւ հատ հոգւոյ ասի. ընթերցի՛ր կամ իմա՛, հատոր ոգւոյ։


Հարազատ, աց

adj. s.

legitimate, authentic, genuine;
true, frank, sincere;
intimate, cordial;
related, near, familiar;
brother;
հարազատ որդի, legitimate son.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «մէկ հօր զաւակ, եղբայր կամ քոյր» ՍԳր. Կոչ. «ծնող, մտերիմ, ազգակից, սիրե-լի» Ոսկ. յհ. բ. 36. Խոր. «անխարդախ, ստոյգ, բուն» Նխ. իմ. Անյ. պորփ. (գրուած է նաև հայրազատ Կիւրղ. ղկ. կարծելով սր-խալմամբ թէ հայր բառից է ածանցուած). որից հարազատութիւն Ա. մակ. ժ. 10. Ոսկ. յհ. բ. 27, 31, 35. հարազատիլ Եփր. եբր. անհարազատ Խոր. հարազատագոլն խռռ. Յհ. իմ. հոգեհարազատ (նոր բառ)։

յարճետ, իբր ռմկ. զաթը՝ ճէտտը մէկ», կամ պայազատ, լծ. լտ. heres, heredis «ժառանգ» կամ coherens «ընդակից, համահարգ»։ Lag. Urgesch. 435 իբր «հօրից ծնուած», -զատ դնելով սանս. ǰata, պրս. zāda։ Lag. Ges. Abhd. 299 բուն հայ ձևն է համարում համահայր։ Պատկ. Изcлeд. II պրս. farzand «զա-ւակ» բառից, որ մերժում է Lag. Arm. Stud. § 1253։ Տէրվ. Մասիս 1882 ո-գոստ. 18 և Նախալ. 94 պրս. ֆէրզէնտ, զնդ. ֆրազաինտի, իբր *հրազատ։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Müller WZKM 5, 269, որ կրկնում է Մառ ЗВО 5, 318։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գը-րակ. 196 հայր+ պրս. zade «ծնեալ»։ Աղբալեան ՀԱ 1927, 406-10 հայր + պրս. zade կամ հյ. զատ(ուած)։

NBHL (5)

ՀԱՐԱԶԱՏ γνήσιος germanus, genuinus. գրի եւ ՀԱՅՐԱԶԱՏ. (որպէս թէ ի միոյ ազատ ի հօրէ, կամ ի նոյն հօրէ զատուցեալ, կամ համճեա. յարճետ. իբր ռմկ. զաթը՝ ճէտտը մէկ. կամ պայազատ. իբր որդի յաջորդ հօրն. լծ. լտ. հէրէս, հէ՛րէտիս ժառանգ. կամ գօհէրէնս ընդակից. cf. ՀԱՄԱՀԱՐԶ։) Եղբայր համահայր. եւ Իսկական. մէկ հօր զաւակ եղբարներ կամ քուրեր.

Եղբարց հարազատաց։ Զեղբայր հարազատ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 18։ Սիր. ՟Է. 20։)

Զհարազատ եղբայր իւր զհամազասպեան. (Եղիշ. ՟Զ։)

ՀԱՐԱԶԱՏ. Բո՛ւն ծնունդ, եւ ծնօղ. մտերիմ սիրելի. ազգակից, մերձաւոր, եւ հոգեւոր եղբայր.

Հարազատն յիսուսի (յակոբոս՝ եղբայր տեառն կոչեցեալ). (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)


Հարաւ, ոյ, ով

s.

south wind;
the south;
արեւելեան —, south east;
արեւմտեան —, south west;
հողմ —ոյ, the south wind;
շնչէ —, it blows from the south.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ արևակողմն կամ հողմն հարեալ և այրեալ յարևէ։ Lag. Urgecsch. 296 հսլ. poludine «կէս օր». հմմտ. լտ. me-ridies։-Նոյն Beitr. baktr. Lex. 7, 37 զնդ. arempiϑwā, rapiϑwa «հարաւ»։ Müller, SWAW 41, 12 արամ. [hebrew word] 'arab «Արաբ» ազգի անունից։ Patru-bá̄ny SA 1, 216 հ նախդիրով արև բա-ռից։ Նոյն, ՀԱ 1908, 214 հնխ. pro «առ» նախդիրով bhu-«լինել» արմատից։

NBHL (1)

(իբր Արեւակողմն, կամ կողմն հարեալ եւ այրեալ յարեւէ) νότος (յորմէ եւ ռմկ. լօտօս ). auster, meridies. Կողմն աշխարհի եւ երկնից հանդէպ հիւսիսոյ, միջօրէ ընդ մէջ արեւելից, եւ արեւմտից. եւ հողմն շնչեալ յայնմ կողմանէ ջերմագին.


Հարթ, ից

adj. adv.

plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. «տափակ, ողորկ, դուրան, գետնի հաւասար, ուղիղ կերպով» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. բ. I1. որից հարթել «դուրել, ողոր-կել, գետնին հաւասարել» Ես. խե. 2. Դատ. ե. 22. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. «յապաւել, ծայ-րից կտրել (թև, մազ, միրուս)» Արծր. Ոս-կիփ. Յայսմ. անհարթ Եզն. հարթութիւն Բար. է. 7. անհարթութիւն Ոսկ. մ. ա. 15. Եփես. բ. տիմ. հարթայատակ Բ. մակ. թ. 14. ժդ. 33. հարթարդակ Պիտ. կամ հար-թարտակ Շիր. 38. հարթիկ պահել «լաւ պա-հել (պասը)» Մանդ. էջ 208=Մանդ. սիր. 13 միահարթ Վեցօր. դաշտահարթ Ճառընտ. երկնահարթ ԱԲ. սարահարթ Փարպ. հար-թավայր, հարթաքանդակ, հարթակար, հար-թաչափութիւն (նոր բառեր) ևն։ Արմատը գրուած է նաև խարթ Կնիք հաւ. էջ 77։-Նոր իմաստ է ստացել Նեմես. 66. «Բնաւորեցան հարթքն ի միոջէ ի միջնորդութենէ շարակա-յիլ. այսինքն ի համեմատութէնէ. իսկ հաս-ռատունքն՝ յերկուց միջնորդութեանց»։

Այս բառերը, որ սանս. prthu ևն ձևե-րի հետ նշանակութեամբ և հնչմամբ նոյն լինելով՝ հնդևրոպական պէտք է լինեն, կարող են իրանականից և կամ մի ուրիշ հնդևրոպական լեզուից փո-խառեալ լինել։ Հիւնք. արդ բառից, Karst, Յուշարձան 421 լտ. porio, գերմ. Furt, յն. πέρας «ծայր», թաթտր. yor, yur, yur «քայլել, երթալ» բառերի հետւ Մառ ИАН 1926, 107 նոյն ընդ արդ-ար։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 հբո. furben «մաքրել», մբգ. vurbe «մաք-րում», յն. πρέπω «երևիլ», հյ. երևիլ, հիռլ. richt «ձև, կերպարանք», կիմր. rhith «երևոյթ» բառերի հետ հնխ. prep. արմատից. հյ. հարթ<հնխ. prp-to-։

NBHL (1)

Լինի հարթ եւ բութ ձայն. ((իբր վայրիջեալ, կամ թաւ). Երզն. քեր.։)


Հացի, ցւոյ, ցեաց

s.

ash-tree;
հացեաց դրախտ, ash-grove;
— ծառոյ սերմն, cf. Ճնճղկալեզու.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(-ցւոյ, -ցեաց) «վայրի անպտուղ մի ծառ է. ֆրանս. érable կամ frêne (Նս-5-241 րայր ՀԱ 1926, 68), տճկ. տիշպուտաք» Խոր. գ. 18. Յհ. կթ. որից հացուտ «հացի ծառեց շատ եղած (տեղ)» Բուզ. գ. 14։ (Սխալմամբ գրուած հազի Գաղիան. որ ՀԲուս. § 3346 կարծում է «մի տեսակ բիծխի», բայց Նո-րայր ՀԱ 1923, 54 հաստատում է ուրիշ ձե-ռագիրներով՝ որ պետք է կարդալ հացի)։

= Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. as-k'hio-հոմանիշ ձևից. սրա հետ հմմտ. հբգ. ase, մբգ. asch, հոլլ. esch, գերմ. Esche, անգսք. aesk, անգլ. ash, հիսլ. askr (բոլորն էլ «հացի» նշանակութեամբ). այս բոլորը տալիս են հնխ. osk-ձևը, որ աճական ձև է, պարզագոյնն է հնխ. ōsi-, որի մի ուրիշ ա-ճականն է osen-. սրանցից յառաջացած են լիթ. u'sis, լեթթ. usis, հպրուս. woasis (<*ōsi), ալբան. ah (<*aska) «փիճի», հսլ. yaseni, ռուս. ясень, լեհ. jasien, բուլգ. ուռ. ósen «հացի», լտ. ornus (<*ōsinos) «վայրի լեռնային հացի», յն. (άχερ)-ωίς (<*ωσις) «բարտի», ὄζύη «փիճի», հիռլ. huinnius, կիմր. onnen (<*osn-) «հացի» (տե՛ս Pokorny 1, 185, Boisacq 107, 90 706, Walde 547, Berneker 3I, Ernout-Meillet 680, Trautmann 203, Kluge 124)։-Հիւբշ. 465։

NBHL (1)

μελία bumelia, fraxinus. Ծառ վայրի անպտուղ՝ մանրատերեւ ըստ ուռւոյ. ... ի ստուերէ նորին խորշի օձ, վասն որոյ եւ Օձատանջ ասի. (ուստի հացի՝ է լծ. ընդ Օձի։) Գաղիան.։ (ուր յն. դնի սփեմգամոս. թերեւս որպէս օֆիօ՛տամոս. իբր օձատանջ։)


Հաւ, ուց

s.

bird;
hen;
cock;
grandfather;
beginning, rise, origin;
-ք, poultry;
ձագ հաւու, վառեկ, chicken, poult;
աղբ —ուց, hen-dung;
վանդակ —ուց, hen-coop;
դադարք —ուց, hen-roost, hen-house;
վաճառական —ուց, poulterer;
վաճառանոց —ուց, poultry-market;
միս —ու, fowl;
— խորովեալ, roast fowl;
—ն գրգռայ, the hen clucks;
եւ խօսեցաւ —, and the cock crowed.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ու հլ. (ըստ ՆՀԲ յետնաբար հո-ւովուած է նաև -ոյ, -աց, -է) «թռչուն» ՍԳղ. Եւս. քր. Փարպ. «հաւ, մարի» Մտթ. իգ. 37. Ղկ. ժգ. 34. «աքլոր» Գ. մակ. գ. 12. Մտթ. իզ. 34, 74, 75. ներկայ բարբառների մէջ և գրականում նշանակում է միայն «ընտանի հաւ, մարի». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. ὄρνις «թռչուն. 2. հաւ-3. աքլոր», որ հիմայ յատկացուած է միայն ընտանի հաւին։ Սրանից են հաւաղէտ Ղևտ. ժթ. 26, Ոսկ. ես. հաւադիտութիւն Սիր. լա. 5. հաւալուսն ՍԳր. Վեցօր. 172-3. հաւախօս Մրկ. ժգ. 35. հաւակեր ՍԳր. հաւահարց Սր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. հաւահմայ Երեմ. իէ 9. Կոչ. Ոսկ. տիտ. հաւահար լինել «թռչունի գիշատուիլը մի ուրիշ թռչունից» (նորագիւտ բառ) Ոսկ. տտր. տող 13. հաւօրհնէք (նորա-գիւտ բառ) «եկեղեցուն ընծայաբերուած թռչունները օրհնելու կարգը» Մ. Մաշտ. 89բ. հաւապատիր «մի տեսակ բու» ՈԳո. հաւորո ՍԳր. հաւփալ «մի տեսակ աղաւնի» (գրուած նաև հաւբալ, հովփալ, հոբալ ևն) Ոսկ. եզեկ Փիլ. Սահմ. Առաք. լծ. սահմ. 469 (այս վեր-ջինը ցոյց է տալիս թէ ի՛նչ տարբերութիւն ունի աղաւնուց). տարմահաւ Վեզօր. 174. քաջահաւ Ղևտ. ժա. 17. Դտ. ժդ. 16. երաշ-տահաւ Վանակ. հց. արտաւազդահաւ «կա-րապ» Փիլ. լին. բ. 117 (հմմտ. յն. ϰὸϰνος հոմանիշը, որ նաև յատուկ անուն է. տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 657ա և ՀԱ 1920, 281). ժրահաւ Եպիփ. բարոյ. կիսահաւ Եպիփ. բարոյ. Խոր. աշխ. հաւապան (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Ա. 42. հաւթափեալ «գիշե-րուայ ժամի եօթը» (ըստ արևելեան ժամա-ռոյցի. այսինքն՝ երբ հաւը արդէն խօսած է ըստ Ս. Վ. Նազարէթեան, Պատկեր 1893, էջ 160). հաւամրգի «մի տեսակ բոյս. ebenus laguroides Boiss.» (ըստ Տիրացուեան, Con. tributo § 254) կամ «erica arborea L» (ըստ նոյնի, անդ, § 341). եգիպտահաւ, հաւաբու-ծութիւն, հաւկթաձև ևն (նոր բառեր)։

, ու, ո հլ. «պապ, հօրը հայրը» Ել. ժ. 6, Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 5, Եւս. քր. որից հա-ասկիզբն կամ սկզբնահաւ Փիլ. լին. Սարկ հանգ. նախահաւ Վրդն. պտմ. Ճառընտ.։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. auo-ձևից. ցեղա-կիցներն են լտ. avus «մեծ հայր, պապ, տիկ», գոթ. awō «մեծ մայր», հհիւս. afi «պապ», āi «պապի պապ», հիռլ. aue, haue. միռլ. óa, ua «թոռ», կապադովկ. avuka «մեծ հայր», լտ. avunculus, լիթ. avynas, հպրուս. awis, հսլ. uyi «մօրեղբայր». վերջին նշանակութեամբ են նաև անգսք. eam, հան-գըլ. eme, հֆրիզ. em, հբգ. ōheim, մբգ. oeheim, գերմ. Oheim, Ohm, հոլլ. oom որոնց նախնականն է ընդհ. գերմ. *awo -haimaz «նա՝ որ պապի տանն է բնակում». սրանից հետևում է որ հնխ. auo-բուն նշա-նակում էր «մօր կողմից պապ», կամիս. huhhaš «մեծ հայր»։ (Walde 78, Pokorny 1, 20, Ernout-Meillet 92, Kluge 355)։-Հիւբշ. 465։

ՆՀԲ և Peterm. 26, 33 լտ. arus։ Lag. UIrgesch. 122 և Btrg. baktr. Lex 65 յն. πά́ππος «պապ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 38 կա՛մ յն. πάππος, լտ. papa, պրս. bāb (այր, պապ, ծեր»։

, ի-ա հլ. «ծայր, սկիզբ, սկզբնաւո-րութիւն» Խոր. Պիտ. որից հաւանալ «սկրզբ-նաւորիլ, սկսիլ» Թր. քեր. Սասն. 15. հաւիլ «սկսիլ» Շիր. 72. Պիտ. հաւումն «սկիզբ» Պիտ. հաւակ «սկիզբ, սկզբնապատճառ. ա-ռաջնորդ, հեղինակ» Պիտ. Տիմոթ. կուզ, էջ 144, 267. Կնիք հաւ. 343. դառնահաւ «սկրզ-բից դառն» Յիշատ. դեռահաւակ «նոր ոս-կըսած» Յհ. իմ. ատ. չարահաւ Եփր. համաբ. 252. չարահաւիլ (նորագիւտ բառ. չունին ՆՀԲ և ԱԲ) «վատ վարուիլ մէկի հետ». Ժող. է. 23 (Զի բազում անգամ չարահաւեսցի ընդ քեզ և ի նուագս բազումս չարչարեսցէ զսիրտ քո. յն. ὄτι πλειστάϰις πονηρεύσεταί σe...), նախահաւել Յհ. իմ. նախահաւակ Պիտ. հա-ւեղ «առաջին երկու վանկերը երկար և վեր-ջինը սուղ եռավանկ բառ» Մագ.։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pau-«ծայր» ձե-ւից. հմմտ. յն. παύω «դադարեցնել», παύς-μαι «դադրիլ, հրաժարուիլ», ատտ. παῦλ︎ «դադար, հանգիստ, վերջ», παυσωλή «հան-գիստ», լտ. pausa «դադար, վերջ», pausare «դադար առնել, կանգնիլ», որոնք համար, ւում էին յունարէնից փոխառեալ. այժմ Meil-let Dict. étym. Lt 708-9 բնիկ է գտնում։ Boisacq յոյն բառի ծագումը անհայտ է թող-նում։ «Ծայր» գաղափարը կարելի է առնել թէ՛ «սկիզբ» և թէ «վերջ» իմաստով. այս-պէս՝ ծայր տալ «սկսիլ», ծայրը գալ «վեր-ջացնել». ծայրէ ի ծայր, ֆրանս. d'un bout ︎ l'autre, թրք. ujdan uja «սկզբից մինչև վերջը»։ Հայերէնի մէջ նոյն արմատը առ-նուած է «սկիզբ» իմաստով, յունարէնի մէջ «վերջ» իմաստով։-Աճ.

NBHL (4)

Յաղթամարմինք հաւքն՝ փորն եւ թանձրն եւ սագն։ Վայրենի հաւուց ձագս եւ ձուս. (Փարպ.։)

Հայր ուրուք, եւ կամ հաւ, եւ հաւու հայր ... կամ հաւ առ ի հօրէ կամ ի մօրէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)

Ի մայրենի հաւոյ իւրոյ Գնէլոյ գնունւոյ. (Խոր. ՟Գ. 23։)

(լծ. լտ. ա՛ւուս ). πάππος avus. Նախահայր. պապ. հայր հօրն, կամ մօրն. յոգ՛՛. նախնիք.


Խազ, ից

adj.

s. mus. note;
line, letter;
notch of an arrow;
նուագել զխազս, to solfa;
նուագումն խազից, solfeggio;
immoderately addicted to;
immature, unripe.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «գիծ, գիր, ձայնագրական նշան, վարի ծայրի ճեղքը» Մագ. Լեհ. որից խազել «գծել» Մարթին. «մարմինը ճղել, ճեղքել» Հայսմ. Մխ. այրիվ. էջ 77. խազած «գիծ» Մարթին։

NBHL (1)

Ի խաղսն անդամաբեկք։ Եւ եւս Գիծն ստորոտի նետից, կամ միջավայրի կամարի աղեղան՝ յոր նետն յենու. crena. եւ առ այս բերէ Լեհ. զտաղն.


Խածի, ծւոյ

s.

gizzard.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՀԲուս. կասկածում է որ հացի բառի խանգարուած ձևը լինի. սակայն որով-հետև ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 157 հացի և խածի միասին գործածուած են կողռ կողքի («Յաղագս ծառոց» անունով գրուածքի մէջ), ուստի չեն կարող նոյն բառը լինել։

NBHL (1)

Ոչ եթէ վայրապար ինչ գտանի կերպարանք խածւոյն, եւ նմանութիւն երկուցն քաղրդաց. զմի մին ունի զմեծ ի մեծոյն, որ միւսանգամ յորոճն դառնալոց իցէ. (Վեցօր. ՟Թ։)


Խաղաւարտ, ից

s.

abscess, apostume;
swelling;
wen;
wart;
pimple, pustule, tubercle;
եռալ, ի վեր եռալ —ից, to suppurate, to form an abscess, or tumour.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «պալար, ուռեցք» Ել. թ. 9. 10. Եղիշ. հրց. 54. Փիլ. Յհ. կթ. 198. «քաղցկեղ» Գաղիան. գրուած է նաև խա-ղուարտ, որից խաղուարտեցուցանել «ու-ռեցքներ յառաջ բերել» Սարգ. յկ. ը. (էջ 146)։ Այս միևնոյն բառն է՝ որ գործածուած է Յայսմ. մայ. 3 խաւարտիլ ձևով և «մորթը այրուելով փապարիլ, բշտիլ» նշանակու-թեամբ. «Արկին զնա ի յեռացեալ ջրով կաթ-սայ... և նա առեալ երկու ափովն ջուր և արկ ի ձեռսն դատաւորին, և առժամայն խաւարտեցան և քերթեցան ձեռք դատաւռ-րին»։

NBHL (1)

Զայտումն զայրացեալ ախտին, եւ զշառագունեալ զխաղաւարտին եռացումն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)


Խանաթ

s.

trace, footstep;
ի — անկանել, to trace, to follow a track.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. նշանակութեամբ անյայտ բառ. մէկ անգամ գործածուած է Ոսկ. մ. բ. 28. «Չգնայր ուրեք հետի, զի մի՛ ի խանաթ ան-կեալ՝ զհետ երթայցեն. այլ ի նաւ մտանէ». Յոյն բնագրի մէջ կայ միայն «զի մի՛ հետե-ւեսցին», որով հայ թարգմանչի յաւելուածը անհասկանալի է մնում։ ՆՀԲ մեկնում է «հետք, ճանապարհ ցամաքի, կամ փոյթ, խայրէթ, ջանք», ԱԲ «ճամբայ կամ միատեղ երթալը». ՋԲ չունի։

NBHL (2)

Բառ անյայտ. որ թուի Հետք. Ճանապարհ ցամաքի. կամ Փոյթ ( խայրէթ )։

Չգնայր ուրեք հետի, զի մի՛ ի խանաթ անկեալ զհետ երթայցեն, այլ ի նաւ մտանէ. յն. լոկ, զի մի՛ հետւեսցին. (Ոսկ. մ. 28։)


Խաշար

adj. s.

cf. Խոշոր;
young tree, shoot, sucker;
stake, pile.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. նշանակութեամբ անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածում է Բուզ. Գ. 8 «Եւ ետ հրաման թագաւորն զօրավարին հանեւ ևա-շար յաշխարհէն բազում և բերել զվայրենի կաղին մայրեաց և տնկել»։ ՆՀԲ մեկնում է «խարձ, յն. χαρας, տունկ ի պէտս ցանգոյ կամ պատնշի, ցից ևն», ՋԲ «տնկելի շառա-ւիղ ծառոյ կամ ցից», ԱԲ «խարձ, թուփ՝ ցանգ շինելու ցից». ՀԲուս. § 998 «թուի թէ խարձի կամ ցախի տեսակ է»։ Այս բոլորը ի նկատի ունին անշուշտ Արդ. Խտջ. խաշար որ նշանակում է «բարակ ձող՝ որ մագլցող բոյսերի կողքին են տնկում, որպէս զի վրան փաթաթուին ու բարձրանան». սրա հետ էլ նոյն են վրաց. ხამარი խաշարի «նեցուկ, ցից», լազ. խաշարի «կաշի քաշելու գաւա-զան» (Արրտ. 1911, 420)։ Այսպէսով վերի հատուածի միտքն այն է լինում, որ թագա-ւորը հրամայել է «ծառերի ձողեր կտրել և բերել տնկել»։-Բայց հատուածը այնպէս է կազմուած (հանել խաշար յաշխարհէն և բե-րել զվայրենի կաղին), որ յայտնի երևում է թէ խօսքը ո՛չ թէ ձողերի մասին է, այլ «մարդկանց բազմութեան, հասարակ գիւղա-ցի մշակների»։ Այսպէս է հասկանում նաև Մառ, ЗВО 20, 116 և մեկնում է «խումբ, ամբոխ»։-Տես և խոշոր։

NBHL (1)

Եւ ետ հրաման թագաւորն զօրաւարին իւրոյ հանել խաշար յաշխարհէն բազում, եւ բերել զվայրենի կաղին մայրեաց, եւ տնկել. (Բուզ. Գ. 8։)


Խառն, ից

adj. adv. s.

mixed, compound;
confused, in disorder;
complicated, indistinct;
impure, obscene, lewd;
confusedly, indistinctly;
together, conjointly;
mixture, conjunction;
coition, copulation, coupling, pairing, rut, rutting;
ի խառնս լինել, to be in rut, on heat, in pairing time;
ի —ս գալ, to pair, to couple, to leap, to mount, to cover;
ածել ի —ս, to yoke, to match, to pair, to couple, to join together.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «խառնուած, բաղադրեալ, ոչ պարզ» Դան. բ. 43. Յհ. ժթ. 39. Եզն. Ագաթ «հասարակ, սովորական, պարզ» Ոսկ. յհ. ա. 1I. 12. «խառնակ, պիղծ» Հռ. ժգ. 13. «միասին, իրար հետ» ՍԳր. Եւս. քր. «զու-դաւորութիւն» (անեզական գործածութեամբ) Կոչ. Ոսկ. կող. և մտթ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն, Ագաթ. Եզն. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] xilāt «խառնուիլ. 2. ա-նասունների զուգաւորուիլը» Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 469). որից խառնել «իրարու խառնել, բաղադրել. 2. գինի լցնել. 3. միաց-նել. 4. իրար կցել. 5. մխել, վարել, առաջ ոշել. 6. սիրով միանալ. 7. բանակներն ի-րար ընդհարուիլ» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. Եզն. Ա-գաթ. խառնելիք «թակոյկ» Ել. իդ. 6. Առակ. թ. 3. «հրաբուխի բերան» Արիստ. աշխ. Նանն. «ղեկի չուանը» Գծ. իէ. 40. խառնա-բանջար Եւս. պտմ. խառնագնաց Եզեկ. ժը. 1Ո. Ոսկ. Բուզ. խառնախուժ Եւագր. խառ-նակ ՍԳր. խառնակել ՍԳր. խառնակեաց Եւագր. խառնաղանջ ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. Կո-րիւն. խառնիճ «ամբոխ» Մխ. այրիվ. 41. խառնամառն Կոչ. խառնարան Առակ. թ. 2, խառնուած. Եզն. Վեցօր. գիրկընդխառն Եւս քր. ընդխառնել Գ. թագ. ի. 29. երկախառնել Կորիսն. ոգեխառնել Ա. եզր. դ. 21. դիւցա-խառն Ագաթ. գիշերախառն ՍԳր. ևն (-խառն ձևով բարդութեանց ամբողջ ցանկը տե՛ս Հ1 1924. 350-59). նոր բառեր են խառնակիչ, խառնակչութիւն, խառնակեցութիւն, խառնա-շփոթ, խառնաշփոթութիւն ևն։-Արմատիս երկրորդ ձևն է (իբրև նրա ձայնդարձը՝ խուռն ն հլ. (սեռ. խռան) «ամբոխ, խառչ բազմութիւն» Դ. թագ. է. 17. Եւս. քր. «շա-տութիւն» Բ. մակ. բ. 25. «խիտ» Ագաթ. «խռնեալ ամբոխով» Մրկ. զ. 33. որից խրո-նել ՍԳր. Ոսկ. խուռնընթաց Ոսկ. յհ. ա. 1. խառնիխուռն Իմ. ժդ. 25. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. բազմախուռն Ագաթ. Կորիւն. թանձրա-խուռն, Ագաթ. Բուզ. միախուռն Երեմ. ա. 15. ի. 10. ի խուռն ի խուռն Ոսկ. մ. բ. 6 ևն։

NBHL (3)

Ի խառնից մարդկանէ վճարեալ (վայր). (Բրս. թղթ.։)

Ոչ եթէ անցիցանցիւք ինչ հայր եղեւ, եւ ո՛չ խառնիւ. (Կոչ. ՟Է։)

Զկրտսերն կոչեաց մայրն, եւ կացոյց թագաւոր խառն ընդ իւր. (Եւս. քր. ՟Ա։)


Խար

s.

grass, hay, forage;
food for cattle, pasture;
— or խառ, thorn;
—ի պտուղ, hips, haws.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«այրել, դաղել». արմատ առանձին անգործածական, որից խարել «տաղել, այ-րել, կիզուլ» Ա. տիմ. դ. 2. Ոսկ. ես. և գաղ. Եփր. թգ. 434. Բուզ. Եւս. պտմ. եղեմնախար «եղեամով այրուած» Ագաթ. խարակել Բուզ. Ոսկ. մ. գ. 4 ? խարակիչ Ագաթ. խարան «երկաթով դաղած, վէրք» Ել. իա. 25. Եւագր. Ոսկ. յհ. ա. 37. Եւս. պտմ. խարոյկ «կրակ» ՍԳր. խարուկել Պիսիդ. Վեցօր. տող 164. խարուկածին Իմ. ժէ 5 ևն։ Արմատիս միւս ձևերն են խոր-(առանձին անգործածական), որից -ով մասնիկով՝ խորով (տե՛ս այս բա-ռը) և խարշ-ել՝ աճած շ աճականով (տե՛ս առանձին)։

= Բնիկ հալ բառ՝ հնխ. qer-, qor-, qr-«այրել» արմատից, որի միւս ժառանգներն են-վեդ. kūdayati «խանձել»=սանս. kun-dayati «այրել» (<աճած qf-d ձևից), յն. ϰέραμος «բրուտի կաւ, թրծած աման, կըղ-մինտր, աղիւս», ϰεραμεύς «բրուտ» (աճած -m աճականով, իբր հնխ. qerəmos), լտ. cremo «այրել», carbo (<*car-dhō) «ա-ծուխ», հբգ. herd, անգսք. heord, անգլ. hea-rth, հսաքս. herth, հոլլ. haard «վառարան, օջախ», գոթ. haúri «ածուխ», հիսլ. hyrr «կրակ», հսլ. kuriti, ռուս. курить «ծխել», ուկր. kurevo «կրակը հրահրել», նսլով. ku-čiti «տարաղնել», հսլ. krada «օջախ», լեհ. trzon «օջախ», լիթ. kurti «տաքացնեւ» kurénti «շարունակ տաքացնել», kársz-las «տաք». kaīsztis «տաքութիւն», kur-styti «հրահրել», լեթթ. karsts «կիզիչ տաք», karset «կրակ վառել, տաքացնել», kurstit «տաքացնել» ևն (Walde 129, 199, Boisacq 394, 436, Berneker 651, Trautmann 145, Kluge 215, Pokorny 1, 418, Ernout-Meillet 220)։ Հայերէնի մէջ հնխ. qor-տալիս է խոր-ով, qr-> խար-, իսկ qer-ձևը պա-հուած չէ.-խարշել բառի շ աճականի հա-մար հմմտ. մի կողմից հյ. լպիր-շ, և միւս կողմից լիթ. kársztas «տաք»։-Աճ.

ՆՀԲ խարել, որպէս թէ այրելով խո-րել, լծ. յն. ϰαίω, խարակել=լծ. յն ϰαυματίςω, թրք. qavur-maq, խարոյկ արմատն է խարել կամ հուր, խարան-լծ. յն. ϰαραϰτήρ (վերջինս գծագիր ռա-ռի տակ)։-Lag. Urgesch. 950-1 և Beitr. bk. Lex. 26 խարոյկ հանում է խարել բայից, իսկ խարել=սանս. kha-ra «ևեռեչ տար»։ Տէրվ. Altarm. 28 և Նախալ. 112 վերի բառերը, ինչպէս նաև խարուեալ, խարշել, խորշակ դնում է հնխ. skar «այրել» արմատից. հմմտ. սանս. kša «այրել», kš̌āra «կծու», kšama «չոր,։ ցամաք», çar «ե-փիլ», çrā «խորովիլ», յն. ἔηρός «չոր» ևն։ Հիւնք. խարոյկ=արաբ. [arabic word] ha-rīq «հրդեհ»։ Patrubány SA 1, 194խո-

րովել=սանս. caru «կաթսայ, պտուկ». հհիւս. hverr «պտուկ, թաս», իսկ ՀԱ 1910, 93 խոր բառի հետ՝ հնխ. seqa «կտրել» արմատից։ Karst, Յուշարձան 427 խարել, խարոյկ, խարշել=թթր. yar «փայլիլ, այրել, բոցավառիլ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 341 խարկել = թրք. qavur-maq «խորովել»։ Scheš telowitz BВ 29, 68 դնում է եբր. ha-rā «այրել» ևն ձևերից փոխառեալ։ Ղա-փանցեան, Արարատ 1917, 217 խորո-վել կցում է վրաց. խուրվեբա «տաքու-Ռեւն» բառին։ Petersson KZ 47, 278 և Ar. u. Arm. Stud. 43 խորովել և խար-շել մեկնում է վերի ձևով (չի յիշում խարել)։ Պատահական նմանութիւն ու-նին ասոր. [syriac word] xaurā «հանռած ա-ծուխ», [arabic word] xarek «այրել», ❇ ︎ օ-xurāka «հրդեհ», արառ. * harr «ջերմութիւն», [arabic word] harīq «հրդեհ», ասուր. aräru «այրել», եբր. [hebrew word] hārā «այրել, վառել», [hebrew word] harhur «այրումն, ջերմ», [hebrew word] harērīm «կի-զիչ տաքից այրած հող»։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. խարել «մարմնի մասերը ի-րար քսուելով հարուիլ», Երև. խարակէլ «հո-ղէ ամանը այրելով ջնարակել», Ղրբ. խա՛-րակ «ջնարակում», խրա՛կէլ «ջնարակել», Ալշ. խարգել, Պլ. խարգէլ, Խրբ. խարգիլ, Տիգ. խmրգէլ «խորովել, այրել, բովեւ»։ Ակն. խարգիլ «այրել, մրկել», Զթ. խառգիլ «դալար փայտը թեթևակի այրել», Սլմ. խա-րատել, Մկ. խարատիլ «այրելով ջնարակել»։

NBHL (1)

Խառի պտուղ. դնի ի բառս Գաղիան. որպէս պտուղ փշուտ փթոց. այսինքն ծոր, խաղող վայրի, շան խաղող, եւ այլն։


Ղենջակ, աց

s.

apron;
jack-towel or roller-towel;
towel, napkin.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (գրուած է նաև ղեն-ջեակ, ղանջեակ, ղենճակ) «գոգնոց, անձե-ռոց, սրբիչ» Յհ. ժգ. 4, 5. Փիլ. Նանայ. 302. Կիւրղ. ղկ. Վրք. հց. ա. 232, 711.-անշուշտ սրա հետ գործ չունի ղենջակի տակ «բժշկա-կան անծանօթ մի բոյս» Բժշ. (ունի միայն ՀԲուս. § 3358), որ հաւանաբար պէտք է հասկանալ աղջկուտակ (տես եղիճ) կամ երնջակի տակ՝ ըստ Նորայր ՀԱ 1922, 389։

NBHL (1)

Լոյսն ըսփածաւ ղենջակ կտաւի, զոտըս լուանայր հողեղինի. (Շ. խոստով.։)


Ճառ, ից

s. adv.

discourse, harangue, oration, sermon, allocution;
dissertation;
history;
treatise;
narration, recital;
— բարոյական, homily;
— խրատական, parenesis;
առ —ն, ըստ —ին, literally, to the letter;
— արկանել, to deliver an oration or harangue, to make a speech, to preach a sermon;
ի — առնուլ, to discourse, to speak, to talk;
to write;
— արկեալ խօսել, to descant, to hold forth, to converse, to talk, to discourse, to spout, to speechify;
գրել զ—ս պատմութեանց ուրուք, to write a biography.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. «խօսք, ատենաբանութիւն, երկար գրուածք, նկարագրութիւն» ՍԳր. Եզն, Կոչ. 82. Ոսկ. մ. ա. 3. որից ճառել ՍԳր. Եւս. քր. ճառատել Կոչ. 275. ճառագրել Ե-ղիշ. անճառ ՍԳր. Վեցօր. Եւագր. անճառու-թիւն Ագաթ. անճառական Ագաթ. հակաճա-ռել Անյ. պերիարմ. կանխաճառեալ Աթ. դըժ-ուարաճառ Սկևռ. Լմբ. ընդվայրաճառ Նար. Մծբ. ճառախօս, ճառախօսութիւն, բաժակա-հառ, աւարտաճառ (նոր բառեր) ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Ուտ. čar «ճառախօսութիւն»։ Ու-նինք արևել. թրք. [arabic word] jar «յայտարարու-թիւն, վաճառատան մէջ ծախու ապրանքը բարձրաձայն յայտարարել», [arabic word] iar-č1 «փողոցի շրջուն վաճառական, որ ապ-ռում է». չաղաթայ. [arabic word] čar «ճիչ, բացա-գանչութիւն», ❇ [arabic word] ǰarang «արձա-գանգ», ❇ [arabic word] čarlamaq «կոչել, հը-րաւիրել», ❇ [arabic word] ǰarəlmaq «հրատա-րակել, հրապարակել», [arabic word] կամ [arabic word] jar «աղմուկ, ձայն, կոչ, յայտարարութիւն, պատգամաւոր», քումուք. čarlamak «թըռ-չունի ճռուողել», թրք. [arabic word] ǰar «կոչումն, յայտարարութիւն», [arabic word] ǰarjar «շա-տախօս», նաև սրանցից փոխառեալ պրս. [arabic word] ǰar «պատգամ, լուր», [arabic word] ǰārǰī «համբաւաբեր, պատգամաբեր, մունետիկ», ն. ասոր. jar «յայտարարութիւն»։ Բայց այս բառերը հայերէնի՞ց են փոխառեալ, թէ պա-տահական նմանութիւն միայն ունին։ Ըստ Будaгsвь 2, 323 սրանց բոլորի մայր ձևն է մ.նդոլ. dzar, որով այդ բոլորի նմանու-թիւնը պատահական է դառնում։-Յայտնա-պէս Կիլիկեան բարբառից է փոխառեալ թրք. գւռ. Տ. jor «խօսք ընել» (Բիւր. 1899, 798)։

NBHL (1)

Որ զաւազակն ի մի ճառ (այսինքն բարբառ) բանից յական թօթափել ի դրախտ անդր թօթափէր։ Հայրն անուն ճառիւքն իւրովք (այսնիքն յորջորջմամբ) տայ իմանալ զորդին. (Կոչ. ՟Բ. ՟Է։)


Ճարտար, աց

adj. fig. s.

dexterous, handy, industrious, ingenious, skilful, adroit, able, clever, expert;
artful, cunning, sharp, sly, shrewd, crafty;
artisan, mechanic, artificer, master;
ad. well, wisely, thoroughly, to the bottom;
— ի քանդակագործութիւն, excelling in sculpture;
— ի կեղծաւորել, adroit at dissembling, crafty;
— գիտել, to know perfectly, thoroughly.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ի-ա հլ. «վարպետ, արուեստա-գէտ. 2. քերթող, իմաստասէր. Յ. լաւ, հմտօ-րէն» ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. որից ճարտարարան ՍԳր. Եւս. քր. Կոչ. ճարտա-րասան Ոսկ. մտթ. Փիլ. (որից համառօտուած է ճարտասան Փիլ. Պիտ. Խոր. հմմտ. Նո-րայր, Հայկ. բառաք. էջ 64, Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 և Բառաք. դիտ. Բ. 65), ճարտա-րագոյն Ոսկ. մ. գ. 4. ճարտարագործ Բուզ. ճարտարադէտ Մծբ. ճարտարախօս Գծ. իդ. 1. Սեբեր. Կորիւն. Եւս. քր. Ոսկ. եբր. ճար-տարակ կամ ճարտարիկ Ոսկ. փիլ. 430 ճարտարել ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. ճարտարանք Եւս. քր. ճարտարապետ ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Եւս. օր. հրաշաճարտար Օրբել. ևն։ Կան և մի քա-նի տարօրինակ ձևեր՝ Բառ. երեմ. էջ 196-Z, որոնք բոլոր այս արմատին են հայում. ինչ. ճարտակ «ճարտասան», ճարտակապէս «յայտնապէս», ճարտարամակ «ճարտար կամ յոխորտաբան», ճարտանակ «արուեստս առևիչ կամ իմաստասէր»։ Նոր բառեր են ճարտարամիտ. ճարտարարուեստ, ճարտա-րագիտութիւն, ճարտարագործութիւն ևն։

NBHL (1)

Այլ զի մութն էր, եւ ստիպով եւս գնայր նաւն, չ իմացան ճարտար. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)


Ճեմ, ից, ով, օք

s. adv.

walk, turn, turning;
— առնուլ, զբօսնուլ ի —, cf. Ճիմ, cf. Ճեմիմ;
— զ—ի, in taking a walk, walking;
գնալ — զ—ի, to walk with a measured, haughty step;
cf. Սանձ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «պտոյտ, քայլուածք» Վե-ցօր. որից ճեմ առնուլ «սիգալով ման գալ» Գ. մակ. ե. 12. Ոսկ. ա. տիմ. ճեմիլ ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. ես. ճեմելի Յոբ. խա. 24. Ոսկ բ. կոր. ա. տիմ. Ես. Կոչ. ճեմեցուցանել Իմ, դ. 2. ճեմութիւն Նար. ճեմարան «ճեմելիք, զբօսարան» Նար. Շար. Սհմ. «ճեմական փիլիսոփայական վարժարան, ուսումնարան» Փիլ. Պորփ. Մագ. «մզկիթ» (անշուշտ արաբ. [arabic word] ǰāmi' հոմանիշ բառի նմանա-ձայնութիւնից յառաջացած) Ուռհ. 329, 335, 351. «պտոյտ, ճեմք» Արծր. ճեմարանական, ճեմարանաւարտ (նոր բառեր).-ճեմ գըտ-նւում է նաև բազմաթիւ յետնադարեան բար-դութեանց ծայրը՝ բաւական անյարմար ձե-ւով. ինչ. արեգակնաճեմ, լուսաճեմ, երկնա-հեմ, իմաստնաճեմ, կաճառաճեմ, մաքրի-նաճեմ, գեղաճեմել ևն։

ՆՀԲ լծ. թրք. adəm «քայլ». իսկ բար-դութեանց ծայրը գտնուածները մեկնում է հյ. ճամուկ, պրս. ճամէ, ճամ «զգեստ»,

NBHL (1)

Ի մեծ սրահի անդ ճեմ առեալ շրջէր։ Ընդ հրապարակս ճեմ առեալ շողայցեմք։ Ճեմս առեալ երթայր զկնի զօրուն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 12։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Արծր. ՟Ա. 5։)


Ճիպռ, ճպռի, աց

s.

blearedness.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «աչքի կեղտ, բիժ» Մանդ. գործածուած է միայն գրծ. ճպռօք ձևով, ուս-տի ուղղականի ձևը անյայտ է. յետնաբար ունինք ճպուռ Մխ. բժշ. 39. ՆՀԲ դնում է ուղ. ճիպռ. այսպէս նաև ՋԲ. իսկ ԱԲ ունի թէ՛ ճիպռ և թէ ճպուռ. որովհետև գաւառա-կաններում երկու ձևերն էլ կան. նոր բառեր են ճպռոտ «բժոտ, ճայրոտ», ճպռոտիլ «աչ-քերը ճայրոտիլ»։

NBHL (1)

ռմկ. ճպուռ. (յորմէ ճպռոտ աչք ). Բիժ աչք. ճայրոտութիւն.


Ճիւղ, ոց

s.

branch, bough;
stump, stock, stem;
finger;
— գետոց, arm of a river;
ի —ս բաժանիլ, to branch out, to ramify;
թուել ի —ս մատանց, to count on the fingers.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. կայ ճէօլ «հօտ». ինչ. Յովհ, 4. 16. Ու տէ պրպըն եէք ճէօլ ու եէք շրվան (Եւ եղիցին մի հօտ և մի հովիւ)։ Այս բառը հյ. գւռ. ճիւղ բառն է, որ Ալշ. Բլ. Մշ. Վն. նշանակում է «հօտ»։ Թէ այս ճիւղը վերի բառն է, հմմտ. ճիւղ հանել, Բլ. «գառները և ոչխարները զատ զատ խմբերի բաժանե-լով՝ այլ ևս արօտավայրից գիւղ չբերել. այլ դաշտի մէջ յարմար տեղեր պահել և այնտեղ կթել»։ Այս ոճը իրօք ցոյց է տալիս որ ճիւղ «հօտ» բուն նշանակում է «բաժանմունք» և հետևաբար քրդ. ձևը փոխառեալ է հայերէ-նից։ Փոխառութիւնը կատարուած է բաւա-կան հին ժամանակ, երբ հայերէն ղ հնչւում էր դեռ լ։-Ունինք նաև վրաց. (Գուրիացոց բարբառով) ჭავლი նավլի «ճիւղ». հա-յերէնի՞ց է։-Դարձեալ կայ արաբ. [arabic word] ǰul «ձիու, ուղտի, այծի, ոչխարի հօտ կամ մի խումբ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 169-170), որ կարող է քրդերէնի նման փոխառ-եալ լինել հայերէնից։

NBHL (2)

Աճեցեալ ի ստեղն, ի յոստս, ի ճուղս, եւ ի ծայրս ... ճարեգործութեան ճուղք, որոց զերկնէ ծայրքն ունին. (Անյաղթ հց. իմ.։)

Ճիւղ ճախարակագոյն ճըղեր ունի՝ ծայր զերկնիւք. առեալ վերամբարձ նման ի լեառն ի թաբոր. (Շ. տաղ.։)


Ճկոյթ, ութի

s.

the little finger;
կապել զոք ի —ն իւր, to conquer, to overcome.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ի-ա հլ. «մատներից ամենա-փոքրը» Ոսկ. փիլիպ. 368 (գրծ. ճկութաւ) Ճառընտ. Աթան. հց. էջ 428 (սեռ. ճկութան, որ ենթադրում է ուղ. ճկոյթն ձևը), որից ճկոյթամայր «մատնեմատ» Մաշտ. էջ 119. հնագոյն և ընտիր ձևն է ծկոյթ, ո հլ. Գ. թագ. ժբ. 10=նորագիւտ բ. մնաց. ժ. 10 (նոր թրգմ. փոքր մատն). Եփր. համաբ. 235 (սխալագիր սեռ. ծկոյթոյ). կայ նաև ծկիկ մատն Առաք. պտմ. 384։

NBHL (1)

Կաթիլ մի ջրոյ ծագիւ ճկութին կարօտանայր. (Հց. աթ. կիւրղ.։)


Ճոպան, աց

s.

rope, cord;
halter.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «չուան» Բուզ. գ. 14. Զե-նոբ, էջ 46 (գրուած ճօպան), Ասող. 188. Ոս-կիփ. որից ճոպանաձիգ Թղթ. դաշ. Վրդն. պտմ. Մխ. այրիվ. էջ 61. ճոպանաւոր Զե-նոբ. էջ 46. ճոպանխաղաց (չունի ԱԲ) Յալ-սրմ. նոյ. 29, Տաղ. (հրտ. Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 8)։

NBHL (1)

Զփրկական նշանն՝ որ ի վերայ կմբեթին, ճոպանօք ի վայր բերէր. (Ասող. ՟Գ. 12։)


Կերտ

s.

building, construction.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«զործ, գործուածք, շինութիւն», նչ. եզեկ. Մաշկ. Անյ. հց. իմ. որից կերտել «շինել, գործել» Շար. կերտութիւն Մագ. կերտանալ, կերտացուցանել Մագ. ձեո-նակերտիկ Եղիշ. այլակ. 238 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ), այլուր ձեռակերտիկ Եղիշ. խաչել. 280. այս բոլորը յետին ժամանակի ձևեր են. Ոսկեդարում երևան է գալիս մի-այն բարդութեանց ծայրին. ինչ. աստուա-ծակերտ Ագաթ. ձեռակերտ ՍԳր. Ոսկ. Փի-լիպ. դաստակերտ Առակ. իդ. 5, 27. Կոչ Ագաթ. նկարակերտ Ել. լը. 35. Ոսկ. մ. բ. 24. նկարակերտութիւն Ել. լը. 23. Յոբ. լը. 36. փայտակերտ ՍԳր. փայտակերտիկ Ա-գաթ. քարակերտ Բուզ. դ. 55. ըղձակերտ Հո 4և 16. հնարակերտ Եւագր. մոմակերտ Վե ցօր. խոնաւակերտ Վեցօր. զարմանակերտ Վեցօր. ևն։ Բազմաթիւ են նաև սրանով բարդւած տեղական յատուկ անունները. ինչ-պէս՝ Խոսրովակերտ, Վաղարշակերտ, Հնա-րակերտ, Բակուրակերտ, Տիգրանակերտ, Դռասխանակերտ, Դագկակերտ, Երուանդա-կերտ, Մանակերտ, Ձիւնկերտ, Շամիրամա-կերտ, Վարազկերտ ևն։ Այս բոլորի մէջ էլ կերտ բառի հին և նախնական նշանակու-թիւնն է «շինեալ», իբր՝

NBHL (1)

Փայտակերտ ազնիւ. գեղեցիկ գործ կայր փայտեայ. Զի կատն գործ ասի. (Նչ. եզեկ.։)


Կէտ, կետի ou կիտի

cf. Կետոս;
point, period, full stop;
moment, instant;
end, aim;
— նպատակի, aim, end, scope, object, goal;
ի — մահում, at the point of death.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Հներիզ Յայսմ. մրտ. 21 հանում է կէտ բառից. «կէտ ասեն վասն մեկնա-կութեան. քանզի յոր վայր և լինին՝ ըս-պառեն զայլսն ուտելով»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. յետոյ Peterm. 21, 35։ ԿԷՏ, ի հլ. (հոլովման ժամանակ դառ-նում է նակ կետ-) «նշանարութեան համաս բրուած նպատակ» Պիտ. «նպատաև. ռետա-ւորութիւն, նպատակակէտ» Փիլիպ. գ. 14. Եւագր. Եւս. պտմ. «իբրև պայման դրուած ժամանակը» Ագաթ. Եղիշ. «քերականական կամ երկրաչափական նիշ» Քեր. թրակ Եւկղիդ. «երաժշտական խազ» Տաթև. ամ, 232 (եկեղեցւոյ մանկունք եղանակեն ա-րուեստիւ կիտի՝ որ գրած է). «երկնքի բե-ւեռները» Արիստ. աշխ. «կշռի մէտ» Նար. «ևենտրոն» Պղատ. տիմ. և օրին. «տոմա-րական եզը» Տոմար. որից կիտուած «կէտ կէտ յօրինուած նկար, զարդ» Երգ. ա. 1Ո կիտակ «որոշեալ կանոն» Անյ. վերչծ. կիտի «կռուի կամ մրցման նպատակը կամ տե-ղը»? Վեցօր. 67. կիտադրեալ Պիտ. Զքր. կթ. ևետասահման Անան. եկեղ. անկէտ «անեզը յաւիտենական» Ագաթ. ցամաքակէտ Ա-գաթ. ժամանակակէտ Գաղ. դ. 2. Ոսկ. մտթ. միջակետ Նչ. քեր. ստորակետ Թր. քեր. կամ նաև կետ-ձևից՝ կետադրեալ Զքր. կթ. կե-տահարութիւն Պիտ։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კიgე կիղե «ծայր, վերծ. անկիւն, եզերք», ուտ. ket «կէտ» (դպրոցի միջոցով մտած բառ)։

NBHL (2)

στιγμή, στίγμα punctum, -tus. Նիշ որոշեալ. Նշանակ սահմանեալ. մասնիկ կամ վայրիկ գիտեալ. (յորմէ Կիտուած. Քըթթել. եւ այլն։)

σκοπός, scopus, propositum, punctum, momentum διορισμός, distinctio, προθεσμία tempus. Նպատակ. դիտեալ սահման. պայման. կանոն. չափ. եզր. ծայր. լրումն. որոշումն. մտաց. որոշեալ ժամանակ. ժամադրութիւն. նիյէթ, նիհայէթ, մեօհլէթ, վատէ.


Կիթառ, ի, ով

s.

guitar, cittern;
— հարկանել, to play on the -.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«փանդիռն, քնար» Յայսմ. նոյ, 7. որ և գրուած է կեթառ. (Խաղայր ի մէջ քաղաքին կեթառով, որ է փանդռմամբ)։

NBHL (1)

Խաղայր ի մէջ քաղաքին կիթառով, որ է փանդռամբ. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ե.։)


Կինճ, կնճաց

s. zool. wild boar;
— մատակ, wild sow.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

կամ ԿԻՆՋ (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «վարազ, արու վայրի խոզ» Մծբ. Խոր. որից կնջուղտ (թերևս ուղ-ղելի ընջուղ) «կինճից և ուղտից խառնակ կենդանի» Յայսմ. կնճադէմ «խոզի կերպա-րանք ունեցող» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ղէ. կնճանալ «հպարտանալ, ամբարտաւա-նիլ» Գ. մակ. գ. 12։

NBHL (3)

ԿԻՆՃ ԿԻՆՋ. Խոզ, մանարէ, այսինքն վայրի. որ եւ ՎԱՐԱԶ. (լծ. լտ. վէ՛րրէս. ար. պ. թ. խընզիր, խուք, քիւրազ, կիւրազ, էրքեք դօնուզ ).

Կինճ վայրի արածեցաւ ի նմա. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)

Զի մի՛ ապականեսցէ կինջն վայրենի. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)


Կիր, կրոյ, ով

s. chem.

lime;
calx.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կիր, Զթ. գիյ, գիր, Գոր. կէր, Ղրբ. կրէր, Հճ. գիյ. Ագլ. գայր. իսկ Ալշ. և Մշ. միայն գ'աջուկիր (գաճ և կիր) բառի մէջ։-Նոր բառեր են կիրջուր. կրահոր։

, ի հլ. «մի ներգործութեան ենթար-կուիլը» Պղատ. օրին. և տիմ. «գործածու-թիւն» Փիլ. այլաբ. «մարմնի կարիք, բնա-կան զգածմունք, որակութիւն, բնաւորու-թիւն» (անեզաբար գործածուած) Պիտ. Յճխ. Յհ. իմ. եկեղ. «զատիկ, պասեք» Իրեն. ցոյցք, էջ 20 (յն. πϰσγα բառը πά́σχειν «չարչարել, կրել» բայից հանելով, ըստ Վարդանեանի բացատրութեան՝ ՀԱ 1910, 303), որից ի կիր ածել, ի կիր աո-նուլ, ի կիր արկանել «գործածել, գործա-դրութեան դնել» Ագաթ. Եւս. քր. կրել «բառ-նալով տանիլ» ՍԳր. Ագաթ. «չարչարանքի ենթարկուիլ, տանջուիլ, տոկալ» ՍԳր. «ու-նենալւ, վրան կրել» ՍԳր. Եւս. քր. բարեկիր Բ. մակ. գ. 31. Բուզ. բարեկրիլ Պիտ. զի-նակիր ՍԳր. Եւս. քր. դժուարակիր Մտթ. իգ 4. դիակիր Փիլ. Յհ. կթ. դիւրակրելի Պիտ. իմաստակիր Ագաթ. խաչակիր Ագաթ. Կո-րիւն. խորհրդակիր Եւագր. ծանրակիր Ագաթ. ծիրանակիր Մծբ. կիրառութիւն «գործածու-թիւն» Թէոդ. մայրագ. կիրընդունակ Խոսրո-վիկ. կրաւորական Նար. Երզն. քեր. հրեշ-տակակիր Ագաթ. բեռնակիր Գ. թագ. բ. 35, 4ա 28. րեռնակրութիւն Ոսկ. ես. յհ. ա 4 ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կրօն, որի վրայ տե՛ս առանձին։ Նոր բառեր են կիրառել, կիրարկել, անհամակիր, անհամա-կրելի, կրքոտ ևն։-Բոլորի հիմնական ի. մաստն է «բառնալով տանիլ»։

NBHL (1)

որ եւ ար. պ. քիրէճ, քէճ, սաուճ. իսկ վր. կիրի, է կուպր. τίτανος , κονία calx, gypsum. այրեցածն քարի՝ ողողեալ ջրով եւ շաղեալ՝ ի պէտս շինուածոյ եւ ծեփածոյ. որ յոմանց շփոթի ընդ Բուռ, որ է ալչի.


Կիր, կրի

s. med.

wooden bowl, vat, trongh;
albura, morphew (a malignant itch). the suffering, passion, any exterior influence;
—, ի — արկումն, use, usage, common practice;
ի — ածել՝ առնուլ՝ արկանել, to put to use, to make use of, to employ, to use;
to practise, to put into practice;
to exercise;
չարաչաբ ի — արկանել, to abuse, to misuse.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կիր, Զթ. գիյ, գիր, Գոր. կէր, Ղրբ. կրէր, Հճ. գիյ. Ագլ. գայր. իսկ Ալշ. և Մշ. միայն գ'աջուկիր (գաճ և կիր) բառի մէջ։-Նոր բառեր են կիրջուր. կրահոր։

, ի հլ. «մի ներգործութեան ենթար-կուիլը» Պղատ. օրին. և տիմ. «գործածու-թիւն» Փիլ. այլաբ. «մարմնի կարիք, բնա-կան զգածմունք, որակութիւն, բնաւորու-թիւն» (անեզաբար գործածուած) Պիտ. Յճխ. Յհ. իմ. եկեղ. «զատիկ, պասեք» Իրեն. ցոյցք, էջ 20 (յն. πϰσγα բառը πά́σχειν «չարչարել, կրել» բայից հանելով, ըստ Վարդանեանի բացատրութեան՝ ՀԱ 1910, 303), որից ի կիր ածել, ի կիր աո-նուլ, ի կիր արկանել «գործածել, գործա-դրութեան դնել» Ագաթ. Եւս. քր. կրել «բառ-նալով տանիլ» ՍԳր. Ագաթ. «չարչարանքի ենթարկուիլ, տանջուիլ, տոկալ» ՍԳր. «ու-նենալւ, վրան կրել» ՍԳր. Եւս. քր. բարեկիր Բ. մակ. գ. 31. Բուզ. բարեկրիլ Պիտ. զի-նակիր ՍԳր. Եւս. քր. դժուարակիր Մտթ. իգ 4. դիակիր Փիլ. Յհ. կթ. դիւրակրելի Պիտ. իմաստակիր Ագաթ. խաչակիր Ագաթ. Կո-րիւն. խորհրդակիր Եւագր. ծանրակիր Ագաթ. ծիրանակիր Մծբ. կիրառութիւն «գործածու-թիւն» Թէոդ. մայրագ. կիրընդունակ Խոսրո-վիկ. կրաւորական Նար. Երզն. քեր. հրեշ-տակակիր Ագաթ. բեռնակիր Գ. թագ. բ. 35, 4ա 28. րեռնակրութիւն Ոսկ. ես. յհ. ա 4 ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կրօն, որի վրայ տե՛ս առանձին։ Նոր բառեր են կիրառել, կիրարկել, անհամակիր, անհամա-կրելի, կրքոտ ևն։-Բոլորի հիմնական ի. մաստն է «բառնալով տանիլ»։

NBHL (1)

որ եւ ար. պ. քիրէճ, քէճ, սաուճ. իսկ վր. կիրի, է կուպր. τίτανος , κονία calx, gypsum. այրեցածն քարի՝ ողողեալ ջրով եւ շաղեալ՝ ի պէտս շինուածոյ եւ ծեփածոյ. որ յոմանց շփոթի ընդ Բուռ, որ է ալչի.


Կնիք, նքոց

s. mus.

seal;
signet;
stamp, impression ot a seal;
signature;
mark, figure, sign, character;
proof, witness;
confirmation, sentence;
sign of the cross;
baptism;
— Հօր, the only Begotten Son;
— — անմահութեան, the seal or stamp of immortality;
անփակ —, flying seal;
— կուսութեան, maidenhead, hymen;
— դրամոյ, die, stamp;
— բանից, conclusion, end;
— հարկանել, to affix one's seal to, to seal;
լուծանել՝ քակել զ—, to unseal, to break the seal;
— տալ, to baptize;
to seal up, to terminate, to finish;
— առնուլ to receive baptism, to be baptized;
առնուլ զոք ի կնքոյ, to stand godfather or godmother to;
— բանիս, after all, in fine, in short, in a word;
— դնել բանից, to wind up a speech, to conclude a discourse. tone, sound.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. (Տոբ. թ. 6 ունի կնքօք, որ ուղղելի է կնքովք) «կնիք, մոհր» ՍԳր. «դրոշմ, մկրտութիւն» Ա. Կոր. ա. 16. Կոչ. եւս. պտմ. Ոսկ. բ. տիմ. բ. «խօսքի վերջը, վախճանը» Լմբ. Նար. որից կնքել «կնիք դնել, մոհրել» ՍԳր. «ամրափակել, կնքի տակ պահել» ՍԳր. Սեբեր. «հաստատել, վկայել» Յկ. գ. 33. զ. 27. Հռ. ժե. 28. «մը-կըրտել, դրոշմել, խաչակնքել» Եփես. ա 13. դ. 30. դատակնիք Եղիշ. Նար. անկնիք Սեբեր. Ոսկ. յհ. ա. 6. եօթնակնքեան ԱԲ. նախակնիք Սարկ. լուս. խաչակնիք Երզն. լուս. խաչակնքել Գնձ. կնքիչ Եփր. եփես կնքոց Պտմ. աղէքս. կնքումն Նանայ, Պիտ. կնքահայր Շնորհ. կնքամայր Մարթին. նո-րակնիք «նոր մկրտուած» (նորագիւտ բառ) Ոսկ. տտրկ. տող 57. կնքատու Սեբեր. Ա-գաթ. կնքաւոր «մկրտեալ» Եփր. հռ. 9. Ոսկ. եփես. «կնքահայր» Կանոն. կնքամոմ, կըն-քապահ (նոր գրականի մէջ). ռամկական ձևով են կնունք «դրոշմ, մի բանի վրայ դրոշմուած ձև կամ պատկեր» Սոկր. 268. կնուք, կնունք «մկրտութիւն» Երզն, խրատ. Ոսկիփ. անկնունք Մանդ. կնքուիլ «մկըր-տուիլ» Վրդ. պտմ. էջ 161. նորակնուք Նիւս թաղմ. Վրք. հց։

ԳՒՌ (dialectal) Շտ. կնուք, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. Սլմ. Տփ. կնունք, Ագլ. կնունք, կնօնք, Մկ. Վն. կնունք, Հմշ. Սեբ. Սչ. Տիգ. զնունք, Մրղ. Շմ. կունունք, Ննխ. Պլ. Ռ. գունունք, Սվեդ. գնէօնք, Ասլ. գնիւնք, գնիւ՝ Հճ. գmնունք, Գոր. Ղրբ. կնօնք, Ոզմ. կնօք՝, Զթ. գօնունք։-2. Ջղ. Սլմ. Վն. կնքել, Ագլ. Շմ. Ոզմ. Տփ. կնքիլ, Սչ. գնքել, Պլ. գնքէլ, Խրբ. գնքիլ, Ասլ. գնքէ՝լ։-Այս բոլորը կրօ-նական բառեր են. այսպէս կնունք «երա-խայի մկրտութիւն», կնքել «երախան մկըր-տել» ևն. միայն Տփ. կնքիլ նշանակում է նաև «կնիք զարնել, մոհրել»։-Հմմտ. նաև կնքահայր>Սեբ. գնքահար, Ախց. կնկըհար, Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. գնգահար, Ակն. Սչ. գնգը-նար, Հմշ. գնքէր.-կնքամայր>Ախց. Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. կնքամար, Սչ. գնքըմար, Ակն. հինքամար, էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար բառով՝ ինքամար (Բիւր. 1898, 789), Ատն ընքամէր (Արևելք 1888, նոյ. 8-9).-կըն-քաւոր> Տփ. կնքավուր, Շմ. կունքօօր, Տիգ. ինք'mվուր, Մկ. ք'աւոր, Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլժ քավոր, Երև. քավօր, Վն. ք'ավոր, Որմ. քiա-վուր, Մրղ. քավըիր.-կնքապապ> Զթ. գըն-քաբօբ, Հճ. գնքաբօբ, ընքաբօբ, Ակն. հին-քաբաբ, Ատն. ընքաբաբ, էնկիւրիի թրք. հյ. ինք'աբաբ, Ալշ. Մշ. Չրս. քաբաբ, Սվեդ. բուբ. -կնքամամ > Մշ. քամամ։-Նոր բա-ռեր են կնունքճաշ, կնունքահաց. կնքակին կննքատուն, կնքուատէք, կքտուկ։

ՓՈԽ (borrowing) Հայ բոշ. կավրավ «կնքահայր, սանահայր» (գւռ. քաւոր ձևից), գնչ. kirvo, kirivó, kivro «կնքահայր», որից գնչուերէնի օրէնքով իգական՝ kirvi «կնքամայր». բո-լորն էլ մեր քաւոր բառից են. (A. Paspatu սոանց համար գրում է. «Որչափ ինձ ծա-նօթ է՝ չկայ նման մի բառ՝ որ կարենայ սրան ծագում տուած լինել»։ Ի ղուր ուրեմն համեմատում է սանս. kurvat «արարեալ» ռառի հետ, որ այստեղ գործ չունի)։-Քաւոր ձևից են փոխառեալ նաև քրդ. քիրվա, քիվ-րա, քրիվա «թլփատութեան ծէսի ժամանակ կնքահայր եղող անձը». այս բառով են կո-չում հայերը քրդերին՝ բարեկամական լեզ-ւով. այս տիտղոսը ծագում է նրանից, որ շատ քրդեր «Հայոց կնքահայր կը լինին խաչ բռնելով կամ այլոց բռնել տալով. այ-ռուհետև այր քուրդն փեսայի տան քրիվան է և անոր պաշտպանն նեղ վայրկեաններու մէջ»։ (Այս քրդ. բառը չէ նշանակած Justi. ունին միայն Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ, էջ 71 և Միրախորեան, Նկարագրական ու-ղևորութիւն 1885 Պօլիս, հտ. Գ. էջ 219)։ Իբր թրք. բառ յիշում է նաև Будaговъ 2, 125 օ︎ kirve ձևով և ասում է թէ գոր-ծածաևան է Անդրկովկասում ու մի քանի գաւառներում, ինչ. Ղարաբաղ, Շամախի. նուխի. իսկ Ատրպատականում չի գործած-ւում. նշանակում է «կնքահայր», ինչաես երևում է թուրք մոլլաների գրած չափաբե-ոական մատեաններից և է այն անձը՝ որ թլփատութեան ժամանակ գրկում է մանու-կին. այդ առթիւ մանկիկին նուիրում է ամ-Արմատական բառարան-39 բողջ մի հագուստ և իրաւունք ունի մինչև մանկիկի ծնողների հարեմը մտնեւու։-Թուրքերէնի վրայով անցնելով հյ. կնիք բառը տուել է նաև հունգ. könyv «գիրք», մորդվին. kon՛ov «թուղթ», հսլ. kun՛iga, ռուս. книга. ուկր. knyha, բուլգար. kniga, սերբ. knjgga, չեխ. kniha, լեհ. kslega «գիրք, թուղթ, սաղմոս, խաղաթուղթ-ևն», այս կարծիքը առաջարկել է նախ Mikkola. l*inn-ugr. Forschung. 2, 77 և 1, 113՝ մեկնելով ասուրական kunukku ձևից, որ հաստառում են թուրքերէնի միջոցով՝ Pe-dersen KZ 39, 464 և 40, 189, Munkäcsi. Keleti szemle 2, 312, որ և ընդունում է Berneker 664՝ իբրև ամենից աւելի հաւա-նականը՝ սլ. kun՛iga «գիրք» բառի համար տռուած բացատրութեանց մէջ։

NBHL (1)

Հաւատաց ի քրիստոս եւ մկրտեցաւ մամելքտա, եւ առ զնա քոյր իւր ի կնքոյ. (Հ. կիլիկ. (այսինքն ընկալաւ յաւազան որպէս կնքամայր)։)


Կոծ, ոյ, ով

s.

lamentation, complaint, mourning, weeping, tears;
blow;
undulation;
— առնել՝ առնուլ՝ դնել, to wear mourning, to complain, to lament, to deplore;
— դառնութեան առնուլ ի վերայ ուրուք, to make great lamentation;
to chant mournful hymns, to sing dirges over;
— ջերմացուցանել, to cause to weep with exceeding bitterness;
ի — մրրկաց ծփիլ, to rise or toss about in waves, to be agitated, billowy.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «կուրծքը ծեծելով լաց լինել ու բղաւելը» ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. յհ. բ. 16. «ալե կոծութիւն» Նար. որից կոծել «ծեծել, զար-նել» ՍԳր. Ոսկ. եբր. ե. Վեցօր. կոծիլ «լալ, ողբալ» ՍԳր. «ալեկոծուիլ, ծփիլ» Վեցօր. կոծալ «ողբալ, լաց լինել» Ոսկ. յհ. ա. 39. բ. 38. կոծական «ողբական» Ոսկ. լհ. բ. 38. կոծանք «ալիքների բաղխումը» Ոսկ. ե-փես. կոծօնք? «ողբ» Եւս. պտմ. 118 (ըստ սրբագրութեան Վարդանեանի՝ ՀԱ 1914, 325), կոծադիր «մեռել ողբացող» Կանրն էջ 69. կոծապար «լալկան՝ գանձ ասող կա-նանց խումբ» Պիտ. կոծատեղի «լացի վայր» Մանդ. քարկոծել ՍԳր. քարկոծանք Եփր. ել Կիւրղ. ել. ալեկոծ Ոսկ. մ. ա. 24, Վեզօր. ալեկոծութիւն Մանդ. Պիտ. ձեռակոծ Ոսկ. ես. նաւակոծիլ Ա. տիմ. ա. 20. պատուհա-սակոծ ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Ագաթ. թքակոծ Լաստ. ծովակոծութիւն Ոսկ. մ. ա. 5. լու-սակոծիլ Փիլ. նխ. երասանակակոծել Փիլ. Պիտ. համբաւակոծ Կոչ. 312. հանա-պազակոծ Գէ. ես։ Բառիս առաջին և նախնական իմաստն է «զարնել, ծեծել». որից՝ անցնելով «կուրծք ծեծել» նշանակու-թիւնից՝ յառաջացել է «ողբալ, լալ» նշանա-կութիւնը։ Նշանակութեանց այսպիսի զար-գացման համար հմմտ. լիթ. plaku, plakti «զարնել, պատժել» և հսլ. plakati «լալ»։

NBHL (1)

Ի սուգ տրտմութեան ի գլուխ կոծոյն նստեալ լայր։ Ի կոծ մտանել, եւ ողբալ գոչմամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)


Կոկան

s.

sloe;
bullace.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պրս. [arabic word] kukam կամ gūgam «սեաւ պտուղ ինչ լեռնային նման մանը ուռոռ. սրա հետ նոյն են չաղաթ. kuikúm (Բուևւա-րայի բարբառ) «մի տեսակ խոշոր սալոր». արևել. թրք. [arabic word] kúgem «մի տեսակ վայ-րի սալոր», թրք. kukem «կոկան», Խրիմի թթր. ❇ gugen (Будaгoвъ 2, 159) «վայրի սալոր», ավար. kukan «սալոր», հունգ. kökény «կոկան», քումուք. kokan «սալոր»։

NBHL (1)

Որպէս արմատ յաջորդ բառին, է Սալոր վայրենի՝ ողորկ եւ բոլորակ. քիւքէմ։


Կող, ից

s. fig. adv.

side, rib, flank;
part;
woman;
wife;
ընդ կողաց, aside, awry, sidelong;
առ ի —, cf. Զառ՞՞՞ի՞՞՞կող;
անդէն ի —ի, directly, at once, forthwith;
ի — լինել, to stretch or lay oneself down, to lie down, to go to bed;
—ք գրեանց, cover or binding of a book.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. (Բ. թագ. ժզ. 13 կայ կո-դաց. յետնաբար ս հլ. կայ նաև Եզեկ. լդ. 21 կողամբք, Զքր. կթ. կողունս, որոնք են-թադրում են *կողն ուղղականը) «կուշտը, ռնակուշտ» ՍԳր. «մի տեղի կամ մի բանի մօտը, քովը, լեռան լանջը ևն» Բ. թագ. ժզ. 13. Ա. մակ. ժգ. 29. Բուզ. դ. 18. «ան-կեան մի կողմը» Եւկլիդ. «կին, ամուսին, կողակից» Եփր. դտ. Վրդ. պտմ. էջ 90. որից զառիկող, զառիկողեալ «շեղ, զառիվայր» Պիտ. Նիւս. ի կողի «կռացած, մինչև կողր կախուած (լուացուելու ժամանակ)» Բուզ. 132. կողաքակ «կուսակցութիւնից բաժա-նուած» Բուզ. կողակից «ամուսինը, կինը» (այսպիսի կազմութեամբ է նաև պրս. [arabic word] hampahlū հոմանիշը) Վրք. հց. (որի երկ-րորդ ձևն է կողաբաղ՝ բաղ «կից» բառից Անյ. քեր. Երզն. նչ.). կողահերձ Նար. կո-ղահոս Շար. Սարգ. կողամայր «մի տեսակ ձուկ» Վրդն. ծն. հարստակող Փիլ. Պիտ. մի-ջակող Նիւս. բն. պատկողանոց «նաւի ներ-քին կողափայտերը» Ոսկ. կողոս. կողեդ «ուժով կողեր ունեցող» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ամ. 196. Հարց. 276. կողոսկր, կո-ղիկ (նոր բառեր)։-Կողն հնագոյն ձևից պահուած է՝ բացի գըծ. կողամբք և հյց. կո-դունս ձևերից, նաև սեռ. կողին, որից կազ-մուած են՝ կողինաւոր «կողը զրահապատ» Ոսկ. մ. գ. էջ 66 (Հացունի, Պատմ. տարա-զին 154 արմատը դնում է կողէնք, իբր յն. ϰόλλησις «զօդ, կապ», և համարում է «մի տեսակ զրահ»). անկողին (որ և գրուած է ընկողին, ընգողին, անգողին) «պառկելու տեղ» ՍԳր. և բայաձև ընկողնիլ «պառկիլ» Ոսկ. եբր. որ և կողնիլ «պառկիլ» ԱԲ. (ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. ի կող լինել (>Շտ. կողլել) «պառկիլ, ընկողմա-նիլ» ԱԲ. և կողմն բառից՝ ընկողմանիլ «պառկիլ» Փիլ. (երկուսը կողք կողքի գոր-ծածուած ունի Բուզ. դ. 10. «Եւ ինքն ի նիստ եղեալ անկողնին, կամէր լինել ի կողմն»)։ Անկողին բառից է գետնանկողին «գետինը փռուած անկողին» Եղիշ. է. էջ 97։-Նոյն արմատից -մն մասնիկով կազմուած է

ԳՒՌ (dialectal) Այշ. Մշ. Ջղ. Վն. կող, Սլմ. կող, կոխք, Հճ. գող, Ախց. Կր. կօղ, Խրբ. գօղ. Սչ. գօղ, գօխք, Գոր. Ղրբ. կօխք, Երև. Շմ. կօխկ, Պլ. գօխգ, Սեբ. գէօղ, Ասլ. գէօ՞ղք, Մկ. Ոզմ. կուղ, Ագլ. Տփ. կուխկ, Զթ. գիւղ.-նոր բառեր են առիկող կամ առկող, կողա-ռար. կողախառն, կողել, կողայրեաց, կո-ղինայ, կողկուշտ, կողքալեղ, կողքահան, կողքաճաղ, կողքապինդ, կողքափայտ, կող-քափիչ. կողանոց։-Իսկ անկողին և կողմն բառերի գաւառական ձևերը տե՛ս նոյն բա-ռերի տակ։

NBHL (2)

Երթայր ընդ կողաց լերին. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 13։)

Կողիւն վիրաւորեալ նախահայրն։ Կողին պատրանօք. (Շար.։)


Ճրագ, աց

s.

candle, light, flambeau;
taper;
յարդարել, լուցանել, շիջուցանել զ—ն, to snuff;
to light;
to put out, extinguish or blow out a candle or light.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. *čirāg հոմանիշից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. պրս. [arabic word] čirāγ «պատրոյգի ծայրի բոցը, լոյս, ճրագ, լամբ», սոզդ. čirá̄γ «ճրագ». սրանից են փոխառեալ նաև բելուճ. čirāg «ճրագ», օսս. cj aγ «լոյս», քրդ. čira, č̌irai «ջահ, լապտեր», ասոր. [syriac word] šəra-ga, արաբ. [other alphabet] ❇ sirāj «ճրագ», արևել, թրք [arabic word] čiraγ «ճրագ», ավար. ճիրախ «մոմ» և թերևս նաև թրք. [arabic word] čəra «մարխ»։-Հիւբշ. 190։

NBHL (1)

Ձէթ ի ձիթենեաց ի լոյս. զի եղիցի ճրագ հանապազորդ։ Լոյս ճրագի։ Զճրագսն հանդերձիցէ։ Զճրագունսն այրելոյ (այսինքն լուցանելոյ)։ Այրիցէք զճրագունսն։ Այրիցի ճրագ։ Ճրագունք լուցեալք, եւ այլն։


Մած

adj.

glued together, joined;
adhesive, sticking, adherent;
curdled, coagulated;
dense, compact.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«կպած, կից, իրաբ միացրած» Ել. իը. 25. Ոսկ. եփես. 821. «խիտ, հոծ, թանձր» Վեցօր. 60, 172. որից մածանիլ կամ մած նուլ «կպիլ, կպչիլ, փակչիլ, թանձրանալ, կաթը մակարդուիլ» ՍԳր. Ոսկ. Թես. Եփր. բ. մնաց. «յարիլ, միանալ (այրը կնոջ հետ)» Երզն. մտթ. էջ 399. մածչիլ Պիսիդ. վեցօր. 1651, մածանել Նար. մածուցանել «կպցնել, միացնել, մակարդել (կաթ, պանիր ևն)» ՍԳր. զմածիլ «սաստիկ կպչիլ» ԱԲ. մածումն նեւս. բն. մածան «կպչուն» Տօնակ. մած-ուած Պիտ. տախտակամած ՍԳր. թանձրա-մած Ոսև. ես. և ա. Թես. թ. խաւարամած Ագաթ. ջրամած Ագաթ. հեղեղամած Ագաթ. դանդաղամած Բ. մկ. ա. 20. մառախլամած Մձռ. ստուերամած Ագաթ. գետնամածեալ Շար. ծխամած Ճառընտ. կրամած Ճառընտ. խճամած Նչ. եզեկ. հրամած Բենիև ձեռնա-մած Պտրգ. մածուն Ոսկիփ. Մագ. և Երզն. քեր. (վերջինիս համար հմմտ. Մածուցեր զիս իբրև զպանիր. Յոբ. ժ. 10. Մածաւ որ-պէս կաթն սիրտ նոցա. Սղմ. Ճժը. 70. առո-masidan «մակարդել» և māst «մածուն», թրք. yoγurmaq «շաղախել, շաղուել» և yoγurt «մածուն», ֆրանս. cailler «մակառ-դել, թանձրացնել» և lait caillé «մածուն»), մածուցիկ (նոր բառ) ևն։

NBHL (1)

Զերկուս ծայրս երկուց շղթայագործիցն տացես ի վերայ երկոցունցն մած. (Ել. ՟Ի՟Ը. 25։)


Մական, ի, աց

s.

stick.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «գաւազան, ցուպ» Նիւս. կազմ. Փիլ. սամփս. Եղիշ. դտ. որից մակա-նել «ծեծել» Թէոդ. մայրագ. մականաբար «փայտանման» Փիլ. իմաստ. մականական Խոր. մականակիր Մամիկ. մականախաղ «ջիրիդ» (նոր բառ). արդի գրականում մա-կան նշանակում է «թագաւորական գաւա-զան, գայիսոն»։

NBHL (2)

Ի ճախոյճրս մականի յակոբ հօտս բազում ստացաւ։ Մականաւ ծայրիւ հարեալ՝ զհամատարած ծովն վիմատառեաց. (Եղիշ. ՟Դ։)

Հրեշտակին ծայրիւ մականին յայն հպեալ. (Փիլ. սամփս.։)