• «հատերը վրայից թափած խա-ղողի ողկոյզ, չանչ» Եպիփ. բարոյ. =Բար. 155, 156 (այլ ձձ. շուանդ, շուանգ)։

• (որ և շրոշակ, շրօշակ) «սանձ. յատկապէս ձիու քթի վրայի կապը» Եփր. ծն-էջ 52. Կնիք հաւ. էջ 300. Վանակ. յոբ. Սարկ. քհ. (Սոփերք, հտ. Գ. էջ 45), Վրդ. լս. 62 (գրծ. շրուշակաւ), Վրք. հց. ա. 35. Անան. թրգ. 12. (երբեմն նաև Դ. թգ. եթ. 28 ւուս-անցքի վրայ՝ իբրև բացատրութիւն կարթ բառի)։ Նո՞յն է արդեօք նաև շրօշակ, շրուշա-նակ «վզի ջղերը կամ յօդերը». (Ոչ պարա-նոցին շրօշակք առ պճղանցն խառնուածսն մուռրեալք զտեղի խնդրէին. Եպիփ. յար. մեռ. կամ ըստ Ճառընտ. Ոսկ. յեզեկ. Ոչ պա-րանոցին շրուշանակքն)։ Սխալմամբ շփոթ-ուած է շօթ բառի հետ. հմմտ. Եհան ընդ ռնգունս նորա զշրօշակս և զկարկանդակս. Վկ. արև. (Սոփերք, Ի. 74), որ էջմիածնի տպագրութեան մէջ (էջ 23) ունի զշաւթս ձևը

• Պատահական նմանութիւն ունի ա-րաբ. [arabic word] šars «անասունը սանձով քաշել» (Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 250)։

• ԳՒՌ.-Մշ. շրիշակ «դռան երկու փեղկերը ներսից իրար միացնող փայտէ սեպերը» (հաղորդեց Բենսէ. նամակ 1935 ապր. 25).

• «թօթուել, շարժել, թափ տալ». ո-րից ցունց տալ Եպիփ. ծն. Ոսկիփ. ցնցել Ոսկիփ. ցնցխել «թափ տալ, թօթափիլ (իրան բռնողի ձեռքից փախչելու համար)» Դրնղ. 475. ցնցում, ցնցիւն, հոգեցունց, զգայա-ցունց (նոր բառեր)։ Նոյն բառն է նաև ցան-ձել «փակուած տեղից դուրս գալու համար այս ու այն կողմ ընկնել, տճկ. չապալան-մաք», որի վկայութիւններն են՝ Յանցել ակ-նատն (Բանք աղ. 192). Ամենայն զօրու-թեամբ քո ցանձ տուր և քարշէ զագի քո... Իբրև ցանցեաց, հատաւ ագին (Վրդ. առ. 84, այլ ձձ. ցունց տուր, ցունց ետ, ցնցեաց), Գայլն անկաւ յորոգայթ և սկսաւ ցանձել յայսկոյս և յայնկոյս. և աղուէսն ասէ. Ընդ նոյնդ և ես ցանցեցի երբեմն և ոչ զերծայ (Վրդ. առ. 88, այլ ձձ. ցնցտել, ցնցել)։-ՋԲ գրում է ցանձել, ՆՀԲ և ԱԲ ցանցել կամ ցնցտել։

• ԳՒՌ.-Ախց. ցնցէլ, իսկ Բլ. Մշ. ցօնցել «եզան՝ գլուխը ցնցելը», մարդոց համար էլ՝ «գլուխը վեր նետել՝ իբր բացասական նը-շան»։

• , ո, ի հլ. «պաղ, սառն» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 20. «պաղ օդ, պարզ և ցուրտ եղանակ» ՍԳր. Մծբ. Եզն. Եփր. վկ. արև. «անշուք, տգեղ, անշնորհք» Ոսկ. ես. և յհ. Խոր. որից ցրտաբեկ Ոսկ. մ. գ. 8. ցրտա-բուխ Վեցօր. ցրտակէզ Վեցօր. զրտահա-րիլ Եփր. թգ. 376. ցրտաշունչ Ագաթ. Փարպ. ցրտացուցանել Երեմ. զ. 9. ցրտութիւն Ա. Եռր. թ. 6, բ. Եզր. ժ. 9, Եզն.։

• Klaproth, As. pol. 102 պրս. sarϑ, հինդ. surdi «ցուրտ»։ Peterm. 23, 39 պրս. sard «ցուրտ»։ Windisch. 46 սանս. carad «աշուն»։ Müller SWAW 40, 12 հմմտ. յն. ϰρόος։ Նոյն 41,6 սառն

• ձևի պէս՝ զնդ. sarətō, պրս. sard «ցուրտ»։ Նոյնը Justi, Zendsp. 292 զնդ. sarəta ձևի տակ։ Տէրվ. Altarm. 48 և Նախալ. 72 սրանց հետ նաև լիթ. šaltas «ցուրտ», šalti «սառիլ», հյ. ոտւոն ևն. իոր հնխ. çar «սառիլ» ար-մատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 245 իբր ոնիկ հայ՝ կցում է սառն բառին կաս-կածով։ Horn. Grdr. § 100 պհլ. afsar-tan, պրս. aisurdan «սառիլ» Հիւնք. արաբ. պէրտ և պրս. սէրտ «ցուրտ»։ Patrubány SA 1, 193 սանս. kšudra «փոքր, չար», kšud «ցնցել», իսկ ՀԱ 1905, 254 ըստ Տէրվ.։ Scheftelovitz BВ 28, 294 գոթ. skura «տեղատա-րափ»։ (Այս համեմատութիւնը ուշա-գրաւ է գտնում Pokorny 1, 377 հնխ. k'ēuero-«հիւսիս, հիւսիսային քամի» caurus «հիւսիսային քամի», լիթ. šiá-uré և հսլ. sšveru «հիւսիս։ ևն), Karst, Յուշարձ. 425 ույգուր. եաքուդ. tong «սառոյց»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 62 (որ և Zwei sprachliche Auf-sätze էջ 35) հնխ. sk'or-d-«ժայթքել, ցայտել» արմատից։ Պատահական նը-մանութիւն ունին պրս. ❇ sard «ցուրտ», որից փոխառեալ է արաբ. [arabic word] sard «ցուրտ» (ըստ Կամուս. թրք. թրգմ։ Ա. 632), խունս. ցուէր «ցուրտ». վրաց. ցրիատի դղե «ամպամած և ցուրտ օր» (ուրիշ ձևով չի գործած-ւում)։

• ԳՒՌ ԱԽո. կր. Շմ. Ջղ. Տփ. զուրտ, Երև. Ալշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ցուրդ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. ցուռտ, Հմշ. ցույդ, Գոր. Ղրբ. Ագլ. ցօռտ, Սվեդ. ցօրդ, Ասլ. ցիւրդ, ցիւր*.-նոր բառեր են ցրտիլ, զրտատար. ցրտահարուիլ։

• , ո հլ. «ուրախութեան խաղ, երգ, պար, կայթիւն» Ագաթ. Ոսկ. ա. տիմ. Խոր. Ոսկիփ. (գրում է սխալմամբ ցոյց). որից ցցասաց Մաշկ.։

• մեկնում է իբր ցոյց («զգործողութիւն գուսանին, որով սա հանդիսացելոց զգործս որևէ անձին ցուցանէ»)։ Հիւնք. ցոյց բառից։ Մառ, Христ. воcт. 2 (1913), 27 վրաց. თუთა թութա «լուսին» բառի հետ, որ նշանակում է նաև «շար-ժում». նոյնը գտնում է šuš ձևով՝ վրառ. āუმბარი շուշպարի, սվան. šuspar «մի տեսակ պար» բառերի մէջ։ (Բայց դըժ-բախտաբար հյ. շուրջպար բառն է1)։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «մեղկ, թոյլ, թուլամորթ, թեթե-ւամիտ, շաղփաղփ» Առակ. ժ. 8, իէ. 20. Ոսկ. Ես. 324 («շառլատան» իմաստով) և մ. ռ. 12. Խոր. «արագ խօսող, լփռտան» Տաթև. հարց. 251. որից ցոփացուցանել Եւա-գըր. զոփացուցիչ Ագաթ. ցոփութիւն Երեմ. գ. 7, բ. մկ. զ. 21. Ագաթ. ցոփոգի Մանդ. կոփաբերան Վեցօր. 119. ցոփանք Մանդ. ցոփինաճեմ, ցոփինընթաց Նար. տաղ (երկուսն էլ սխալմամբ գրուած յոփինաճեմ, յոփինընթաց)։

• Հիւնք. հյ. բոզ. պրս. ֆօշ ձևից։

• ԳՒՌ.-Խրբ. ցօփ «թոյլ, լայն (օր. մատա-նին մատին, կացնի կոթը ծակին, կօշիկը ոտքին)», Կր. ցօփ, Տիգ. ցուփ «անամօթ, լիրբ». Ախց. ցօփցած «լայնացած» (օր. գուլպան ոտքին. բայց նաև մարդոց համար է ասւում). Տիգ. ցուփնալ «բանալին փճա-նալ». Բլ. Մշ. ցօպնել, ցօպնըվել «անբարո-յական ճանապարհ բռնել»։ Նոյն է նաև ցոփ թռչել, ցոփ կանգնել Երև. «մի ոստիւնով թռչիլ՝ կանգնիլ», ցոփ գնալ, ցոփ ման գալ Երև. «ոտքերը թեթևակի բարձրացնելով ման գալ» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 645), որոնց հետ հմմտ. ցոփինընթաց, զո-փինաճեմ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ცოφი ցոփի «կատաղած, կատաղի, շնախտ» Մտթ. ե. 22, ცოუიანიցո-փիանի (ძაღლი ձաղլի) «կատաղած շուն», სიცოტე սիցոփե «կատաղութիւն, յիմառու-թիւն, զայրոյթ», განცკოუება գանցոփեբա «զայրացնել, բարկացնել, սաստիկ կատա-ղեցնել», დაცოუვა դացոփվա «թունաւորել»։ Բայց հայերէն և վրացերէն բառերի նշանա-կութեանց այսքան տարբերութիւնը չի թող-նում ենթադրել որ մին միւսից փոխառեալ լինի, այլ մատնանշում է մի երրորդ աղբիւր։

• . ե-ա կամ ո հլ. «դունչ, անասուն-ների քիթը» ՍԳր. Եղիշ. դտ. 179. որից ցըո-կակապ Սիր. ի. 31. ցռկեղ Վրդն. ծն. ցրո-կակաթեալ (ձեռ. ցռակաթեալ) «քիթը վազե-լով» Եղիշ. դտ. 179. նաւացռուկ Խոր. ցռկա-նաւ (նոր բառ)։

• ՆՀԲ «քիթ մեծ... որպիսի են ցռուց» ասելով՝ թուի հանել ցիռ բառից։ Հիւնք. ձուկն բառից։ Ալիշան, Հին հաւ. 355 իրան. ցռիակ-կուաշ «Արքայութեան լիթ. krukis, krúke «խոզի ցռուկ» ձևի հետ, որ Հիւբշ. 499-500 անապահով է համարում։ Մառ. ЗВO 22, 85 երկրորդ սիւնակի լեզւով siri, վրաց. ცხვირი ցխվիրի, լազ. չխվինդի «քիթ» բառերի հետ՝ իբր յաբեթական արմատից։

• «այծի մազից հիւսուած կոշտ կտոր» Եւս. պտմ. բ. 23. Յհ. կթ. Սիրաք խ. 14 Վրդն. պտմ.-նշանակութեան ճշտութեան համար հմմտ. Բրդեղէն ոչ զգեցաւ, այլ միայն ցփսիս, այսինքն մազեղէնս (Յայսմ. հոկտ. 23). Եպիսկոպոսին զաղտեղեալ ցըփ-սին, այս է զմազեղէնն (Յայսմ. յունվ. 18) գրուած է ցպսի «մսի վրայից հագնելու ճըզ-նաւռռաևան մացեղէն զգեստ» Առաք. պտմ. 195. ցսպի Տաթև. ամ. 669. նոր գրականում գործածական է միայն ցփսի ձևով և նշա-նակում է «շալ»։

• (սեռ. զքւյ) «արմաւից պատրաս-տուած մի տեսակ արբեցուցիչ ըմպելիք, օղի» ՍԳր. Ոսկ. ես. Եփր. ղևտ. էջ 208.-Բռ. երեմ. էջ 319 բացի սրանից տալիս է նաև «քիրտ, քրտինք» նշանակութիւնը։ (Ի նկատի ունենալ որ ծծկ. քրտինք նշ. «օղի»)։

• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 314, որից ՆՀԲ լծ. յն. σἰϰερα լտ. sicera, թրք. սէքէր, եբր. շէքար։ Թաղիադեան, Առաջն. մանկ. էջ 85-86 հանում է ձգել «թորել, թորակով հիւթը քաշել, distiller» բայից։ Հիւնք. դնում է եբր-և յն. ձևերը։ Պատահական նմանութիւն ունի ճապոն. ❇ sake «բրինձի օղի»։

• ո հլ. «շաղ» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. որից ցօղել ՍԳր. Ագաթ. ցօղագին Ես. ժը. 4. Դան. գ. 5. Ագաթ. ցօղալից Ագաթ. ցօղահար Ա-գաթ. Ոսկ. մ. գ. 30. ցօղածին Արծր. Գնձ. ցօղաւոր Շար. Գնձ. մանրացօղ Ոսկ. ես. Վեցօր. վերացօղել Տօնակ. ցօղաթուրմ, ցօ-կաթաթախ, ցօղաշատ (նոր բառեր)։

• Klaproth, As. pol. 105 պրս. êeh, cih «ցօղ»։ ՆՀԲ լծ. ռմկ. շաղ, եբր. թալ։ Մորթման ZDMG 24, 80 կցում է թրք. [arabic word] čiy հոմանիշի հետ։ Տէրվ. Altarm. 43 սանս. stu «կաթկթիլ», stīka «կա-թիլ, կայլակ». կրկնաւորն է հյ. ցնցուղ։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ» բառից։ Մառ ЗВО 19. 171 վրաց, ցվարի, մինգր. ցունջի, ցունդի հոմանիշների հետ յա-բեթական արմատից։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 297 հյ. շաղ և պրս. zāla հոմանիշների հետ։

• ԳՒՌ.-Խրբ. Կր. Մշ. Տփ. ցօղ, որից և ցօղալ Խրբ. «անձրևը շաղել», Ակն. «կայլա-կել, կաթկթիլ», ցօղուել Պլ. «թեթև անձրևել. 2. մի քիչ ջրով լուալ, rincer» (որ և Սվ. ցղուել), ցօղվուցք Բլ. «ձձումը դատարկե-լուց յետոյ լուացած ջուրը»։

• = Յն. φάγρος, որից նաև լտ. phagrus նոյն նշ. ծագում է յն. φάγρος «սրոց, յե-սան» բառի՞ց (Boisacq 1010)։-Հիւբշ. 386։

• «փակել, ծածկել, գոցել, կողպել» և յետնաբար «կպցնել, փակցնել». որից փակ «կողպէք» Նէեմ. վ. 14. է. 3. Ոսկ. մ. ա. 12 Եփր. պհ. «գոց, գոցուած, փակուած» Փարպ. փակել «գոցել, ծածկել, շրջապատել» ՍԳր. Իւս. օր. Կիւրղ. ծն. փակնու Ոսկ. յհ. ա. 21. փակուցանել «կպցնել, փակցնել» Թէոփիլ. խ. մկ. փակչուտ «շուտ կպչող» Վստկ. փա-կանք ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9. Եփր. պհ. փակոց Բարուք զ. 17, փակաղակ Երգ. ե. 6. փակա-կալ Ոսկ. ա. թես. Կոչ. Մծբ. Փարպ. շրջա-փակել Փարպ. Խոր. անփակ Ագաթ. դռնա-փակ Օր. գ. 5. Ա. թգ. իգ. 7. Բարուք զ։ 17, Նորագիւտ բ. մն. ը. 5. սպարափակ Ագաթ. Փարպ. պարփակել Պիտ. 543, 549 (գրուած նաև պարպակել), Յհ. իմ. վա-հանափակ Բուզ. կողմնափակ Ագաթ. զուա-րափակ Ագաթ. ծրափակել Փարպ. փակա-նագործ (նոր գրականում) ևն.։

• Peterm. 259 լծ. բակ։ Pictet 2. 25։ պրս. bazang, bažang «սողնակ, նիգ». լտ. re-pag-ulum «սողնակ» ձևերի հեա։ Տէրվ. Altarm. 58 հյ. սփածանել, փա-փագիլ, փունջ, սպանդ, գերմ. sparren, յն. οφηϰώ ևն ձևերի հետ հնխ. snak արմատից։ Bugge, Btrg. 20-21 յն, οφηϰδω «սեղմել, պնդել, գամել» բառի հետ հնխ. sph.. ձևից։ Այս մեկնութիւնը անապահով է գտնում Հիւբշ. 500։ Հիւնք. թրք. գաբամաք «փակել»։ Scheftelovitz BВ 28, 305 և 29, 56 հբգ. spanga, հհիւս. sрong, անգսք. spang «նիգ. կեռ կոճակ», յն. φάϰελος «կապոց, տրցակ» բառերի հետ։ (Այս բառերը յիշում է Pokorny 2, 651 հնխ. spaq-. spag-«կապել, կցել» արմատի տակ, որի ժառանգներն է դնում և յն. օφὴς, դոր. იφας «պիծակ», σφηϰόω «պինդ ռեոմել, փակել, խցկել», σφάϰελος «ջղաձգութիւն», գերմ. Spachen «մկան-ների ձգտում» ևն։ Այս բոլորը սակայն շատ կասկածելի է. յն. σφηϰόω «սեղ-մեւ. փակել» յառաջացած է համար-ւում աւելի σφῆς «պիծակ» բառից և ո՛չ թէ հակառակը, որով თφῆς պիտի լինէր բուն «կապեալ, մէջքից սեղմու-ած». գերմաներէն ձևերը ունենալով

• նաև «ճաքճքիլ» իմաստը՝ հեռանում են այս խմբից. վերջապէս անգսք. spang ևն ձևերը յառաջացած են համարւում ո՛չ թէ ռնգականի յաւելումով, այլ n-ից յետոյ g-ի յառաջացումով, որով ար-մատո լինում է span՝-աճած spe-«քա-ղել» արմատից։ Այսպեսով ամբողջ կազմը քայքայւում է և հայերէնի դէմ մնում է միայն յն. φάϰελος «կա-պոց, տրցակ»?)-Karst, Յուշարձ. 415 մոնգոլ. buke, կալմուկ. buku, թուն-գուզ. beki, թրք. poko, ճապոն. bogo, օսմ. pek «ուժով, ամուր, հաստատուն», 416 մոնգոլ. xaga, թունգուզ. ka «փա-կել», 424 թթր. bak, baklamaq «կա-պել, փակել», 428 թթր. qap, qaq «փակել»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ բակ։

• ԳՒՌ.-Սլմ. փակել, Մրղ. փակէլ, Ագլ. Մկ. փակիլ, Ալշ. Մշ. Սչ. փագել, Երև. Ննխ. փագէլ, Խրբ. Սվեդ. փագիլ, Վն. փmկել, Հմշ. փագուշ, բոլորն էլ «փակել, գոցել» և Ախց. փակ «կողպէք». իսկ Պլ. փա-գիլ, փակջիլ, Ռ. փագչիլ, Զթ. փագչըլ «կր-պիլ»։-Նոր բառեր են փակ «բանտ», փա-կածակ, փակամայր, փակել «բանտարկել», փակիչ, փակոտել, փակոց, փակուիլ, փա-կուկ, փակչուն, փակչտան, փակչտիլ։ Ստա-ցած է նաև «կրակ վառել, բռնկցնել» նշա-նակութիւնը. ինչ. փակցնել Խրբ. «կրակը բորբոքել, բռնկցնել», փակիլ Բիւթ. «վառիլ», փակոց Բն. «մարխ», փակցանք Խրբ. Սեբ. «կպչան»։-Հիմնական նշանակութիւնը պա-հուած է Պլ. այլափոխեալ ձևով փաք ա բալլիք ըլլա կամ բաթ ու բալլիք ըլլա. «Թոզ խրատ լինի և մէկ էլ այնպիսի բան չասէ կամ չանէ» ոճի մէջ, որ=է փակ ու բանա-լիք լինի (բերանին)։

• ՆՀԲ նոյն ընդ բակուղ, լտ. baculus, ւն. βαϰτηρια։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 406. սումեր. pa, pag «մական»։

• , ն հլ. (-ղամբ, -ղունք) «ու-րար» Մխ. դտ. Յայսմ. յունիտ 14, Օրբել. հրտ. Էմ. 80 (Ուրար, այսինքն փակեղն. փակեղն միայն գահեակ ուսովն). «ռաճևոն վերարկու» Գր. տղ. թղթ. «վեղար» Մաշտ. Ոսևեփ. «գլխի փաթթոց» Սմբ. ռատ. 82. «կանանց կամ կոյսերի գլխարկ» Վրք. հց. Ճառընտ. արդի գրականում նշանակում է կրօնաւորների գլխարկը, որի արդի հայկա-կան ձևը Պօլսի պատրիարքարանն է յօրի-նել 1845 թուին. որից ուսափակեղ ԱԲ։

• = Յն. φάxελος «կապոց, տրցակ», յետնա-բար φάϰελος, գάxελλος, φαϰιόλιον, φαxεხλιιν, φαϰεολίς, φαxιάλιον և նյն. φαxιόλι «գլխի փաթթոց, չալմա» (Sophocles 1133), որից փոխառեալ է նաև ասոր. [arabic word] faqīlā «մի տեսակ խոյր»։-Հիւբշ. 386։

• «մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի. Ոսկ. փիլիպ. «Որպէս սոխակն և ճը-պուռն և փաղն և յուշկապարիկն» (յն. կա-րապ և սոխակ)։

• «կից, յար, միացած». արմատ ա-ռանձին անգործածական. սրանից են կազ-մըւած փաղել «միացնել, յարել, շարակցել» Մագ. և Երզն. քեր. փաղութիւն «պարբե-րութիւն, շաղկապումն» Մագ. ի փաղ գալ «ոչխարների զուգաւորիլը» Վստկ. 216 (Ա-լիշան՝ Վստկ. 262 հասկանում է «յղանալ». ըստ իս «զուգաւորիլ». հմմտ. շան կցուիլ), աւելի յաճախ գործածւում է իբր նախա-մասնիկ՝ համապատասխան բաղ, համ, նոյն մասնիկներին. օր. փաղանուն «հա-մանուն» Անյ. պորփ. Արիստ. ստոր. Թր. և Երզն. քեր. փաղակերպ «համատեսակ, նոյնակերպ» Դամասկ. փաղասեռ «նոյնա-ռեռ» Նիւս. բն. փաղառութիւն «վանկ» (ըստ յն. συλλαβή «միասին առնելը») Փիլ. ել. Պղատ. տիմ. ևն։ Ըստ իս այստեղ են պատ-կանում նաև 1) կաւափաղաղ «կաւով շա-դախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. տակը գւռ. փաղաղել բառը. 2) փաղփիլ (ուղղել *փաղ-ղիլ=փաղաղիլ) «շաղախիլ, ապականիլ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Լմբ. մատ. 184. «Նոյնպէս և փռանգք, զի տեսին զժառանգաւորս ի կանայս գիճութեամբ փաղփեալ, և զնուէրս եկեղեցւոյ ի պէտս որդւոցն ծախեալ, բար-ձին զունելն նոցա կանայս». (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). 3) փաղել «լարմարել, յօդել, տարքել»։ Նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. էջ 451. Այլ զի և եկեղեցւոյն հայհո-յութիւն և թշնամանս փաղեաց։ Բնագիրն ունի ձλλ' ὅτι ϰαὶ τῆ ἐxϰλησια βλασφημίαν ή πραςίς ϰαὶ δβριν προύš ένησεν (Socr. Eccl. hist. Oxford 1893. էջ 234), ուր առո-րագծեալ բառը (προζενὲω) թէև հին լեզւով նշանակում է «հիւրընկալել, հիւրընկալուիլ, միջնորդել, առաջնորդել, հայթայթել, մե-քենայել», բայց բիւզ. յն. նշանակում է «պատճառել, առթել, անել, to cause, to ef, fect, to do» (Sophocles 933)։-4) փաղա-զան (նորագիւտ բառ. չունի ՆՀԲ) «համա-սեռ, համածնունդ» Պղատ. տիմ. 90 (բնա-գիրն ունի հυγγενες, որ է συγγενὴς, տե՛ս platonis onera paris 1883 հտ. 2, է, 206, տող 47), որի դէմ յետոյ գտնում ենք բա-ղազան Պղատ. տիմ. 115 (յոյնն ունի նոյն բառը՝ էջ 216, տող 31), որով իմացւում է փաղ-բաղ մասնիկների նույն լինելը։

• ՆՀԲ նոյն ընդ բաղ, թրք. պիլէ «միա-սին», պաղ «կապ»։ Տէրվիշ. Altarm. 38 նոյն ընդ բաղ։-Հիւնք. նոյն ընդ բաղ և թրք. պաղ «կապ»։ Bugge IF 1 454 նոյն ընդ բաղ։

• ԳՒՌ.-Կայ կրկնութեամբ փաղաղել Ալքս. Դվ. Ղրբ. «ալիւրը շաղուել», որի հին ձևերն են փաղաղ «շաղաղուած ալիւր» Մխ. բժշ։ 148 և կաւափաղաղ «կաւով շաղախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. գւռ. փաղաղ «խմորի մեծ մեծ շաղախներ. հատածներ, որոնց հատ հատ թերակատար ունցելուց յետոյ, դնում են սաւանի վրայ. ապա բոլորը տաշ-տի մէջ դնելով ունցում են. 2. տաւարի հա-մար գարի ալիւրից պատրաստած կերակուր» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 647)։

• «մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի. Ոսկ. փիլիպ. «Որպէս սոխակն և ճը-պուռն և փաղն և յուշկապարիկն» (յն. կա-րապ և սոխակ)։

• «կից, յար, միացած». արմատ ա-ռանձին անգործածական. սրանից են կազ-մըւած փաղել «միացնել, յարել, շարակցել» Մագ. և Երզն. քեր. փաղութիւն «պարբե-րութիւն, շաղկապումն» Մագ. ի փաղ գալ «ոչխարների զուգաւորիլը» Վստկ. 216 (Ա-լիշան՝ Վստկ. 262 հասկանում է «յղանալ». ըստ իս «զուգաւորիլ». հմմտ. շան կցուիլ), աւելի յաճախ գործածւում է իբր նախա-մասնիկ՝ համապատասխան բաղ, համ, նոյն մասնիկներին. օր. փաղանուն «հա-մանուն» Անյ. պորփ. Արիստ. ստոր. Թր. և Երզն. քեր. փաղակերպ «համատեսակ, նոյնակերպ» Դամասկ. փաղասեռ «նոյնա-ռեռ» Նիւս. բն. փաղառութիւն «վանկ» (ըստ յն. συλλαβή «միասին առնելը») Փիլ. ել. Պղատ. տիմ. ևն։ Ըստ իս այստեղ են պատ-կանում նաև 1) կաւափաղաղ «կաւով շա-դախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. տակը գւռ. փաղաղել բառը. 2) փաղփիլ (ուղղել *փաղ-ղիլ=փաղաղիլ) «շաղախիլ, ապականիլ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Լմբ. մատ. 184. «Նոյնպէս և փռանգք, զի տեսին զժառանգաւորս ի կանայս գիճութեամբ փաղփեալ, և զնուէրս եկեղեցւոյ ի պէտս որդւոցն ծախեալ, բար-ձին զունելն նոցա կանայս». (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). 3) փաղել «լարմարել, յօդել, տարքել»։ Նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. էջ 451. Այլ զի և եկեղեցւոյն հայհո-յութիւն և թշնամանս փաղեաց։ Բնագիրն ունի ձλλ' ὅτι ϰαὶ τῆ ἐxϰλησια βλασφημίαν ή πραςίς ϰαὶ δβριν προύš ένησεν (Socr. Eccl. hist. Oxford 1893. էջ 234), ուր առո-րագծեալ բառը (προζενὲω) թէև հին լեզւով նշանակում է «հիւրընկալել, հիւրընկալուիլ, միջնորդել, առաջնորդել, հայթայթել, մե-քենայել», բայց բիւզ. յն. նշանակում է «պատճառել, առթել, անել, to cause, to ef, fect, to do» (Sophocles 933)։-4) փաղա-զան (նորագիւտ բառ. չունի ՆՀԲ) «համա-սեռ, համածնունդ» Պղատ. տիմ. 90 (բնա-գիրն ունի հυγγενες, որ է συγγενὴς, տե՛ս platonis onera paris 1883 հտ. 2, է, 206, տող 47), որի դէմ յետոյ գտնում ենք բա-ղազան Պղատ. տիմ. 115 (յոյնն ունի նոյն բառը՝ էջ 216, տող 31), որով իմացւում է փաղ-բաղ մասնիկների նույն լինելը։

• ՆՀԲ նոյն ընդ բաղ, թրք. պիլէ «միա-սին», պաղ «կապ»։ Տէրվիշ. Altarm. 38 նոյն ընդ բաղ։-Հիւնք. նոյն ընդ բաղ և թրք. պաղ «կապ»։ Bugge IF 1 454 նոյն ընդ բաղ։

• ԳՒՌ.-Կայ կրկնութեամբ փաղաղել Ալքս. Դվ. Ղրբ. «ալիւրը շաղուել», որի հին ձևերն են փաղաղ «շաղաղուած ալիւր» Մխ. բժշ։ 148 և կաւափաղաղ «կաւով շաղախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. գւռ. փաղաղ «խմորի մեծ մեծ շաղախներ. հատածներ, որոնց հատ հատ թերակատար ունցելուց յետոյ, դնում են սաւանի վրայ. ապա բոլորը տաշ-տի մէջ դնելով ունցում են. 2. տաւարի հա-մար գարի ալիւրից պատրաստած կերակուր» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 647)։

• = Յն. φάλαγς (սեռ. φάλαγγος), որից և լտ. phalanx «զօրաբանակ»։ Բառիս առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «փայտի կոճղ, գաւազան», յետոյ «կշիռքի ուղիղ գա-ւազանը» և փխբ. «բանակի ուղիղ շարուած ճակատը», լյնբ. «բանակ, գունդ»։-Հիւբշ, 386։

• «կումաշ». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 320՝ իբր տարբեր նախորդից, աղ-բիւրն է՝ Գէ. ես. հետևեալ հատուածը. «Մի՛ անցցեն արաբացիք կամ վաճառականք փա-ղանգօք». այստեղ փաղանգ նշանակում է «խումբ կամ կարաւան». բայց լուսանցքում նշանակուած է «կումաշ կամ ղումաշ»։ Այս-տեղից էլ Բռ. երեմ.։

• ՆՀԲ մեկնել ուզելով այս բառը, գրում է. «Թերևս առեալ որպէս պրս. փէլէն-կինէ, որ է վագրային, և ազգ արքունի զգեստու. և կամ ակնարկեալ ի միւս ևս նշանակութիւն յն. ձայնիս ֆա՛-լանգս, որ է սարդ ոստայնանկ, իբրու գործ ոստայնանկաց»։

• = Յն. φαλαγς նոյն նշ.։

• = Յն. φαλλός «առնի, նշան սիռնռառու-ծութեան, որ Բաքոսի տօնին էին կրում»։ Հնխ. bhel-«ուռչիլ» արմատից է ծագում. հմմտ. իռլ. ball «անդամ», հեսս. bille «առ-նի», միջ. ստ. գերմ. bulle «ցուլ», անգսք. bulluc «ցլիկ», հհիւս. bole «ցուլ», հին շվեդ. bulin «ուռած» ևն (Boisacq 1013)։-Հիւբշ. 386։

• , ի հլ. «պայծառ վառիլը, շողալը, պայծառութիւն» Ոսկ. մտթ. գ. Յ0. որից փայլել «պայծառ վառիլ» Եզեկ. իա. 29. Ա-գաթ. փայլիւն ՍԳր. փայլուն ՍԳր. փայլա-ծուն «պայծառ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 22. փայ-լածու «մոլորակը» Շիր. Արիստ. աշխ. փայ-լական «բուրգ, պիւրամիդ» (իբր թրգմ. յն, πυράμις հոմանիշից, որ ծագում է πνρά «խարոյկ, փայտակոյտ» բառից1) Պղատ. տիմ. փայլակն ՍԳր. (կազմուած է փայլ+ ակն «աչք» բառից, ինչպէս յն. αστεροπη, ατέροπή, αστραπή «փայլակ» կազմուած են «աստղ»+ «աչք» բառերից՝ ըստ Meillet ՀԱ 1927, 760), փայլատակել ՍԳր. Ա-գաթ. ((կազմուած փայլ+հատանել՝ ըստ Meillet անդ), փայլատակն Դան. ժ. 6, Եւս. պտմ. զ. 9. Եփր. աւետ. փայլատա-կունք ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. բազմափայլ Փարպ. ջահափայլ Եփր. պհ. 169. լուսա-փայլ Ոսկ. յհ. ա. 14. Պիտ. գեղեցկափայլ Վրք. հց. կրկնութեամբ՝ փայլփայլումն Մեսր. եր. անփայլ (նոր բառ)։ Այս արմա-տի միւս ձևերն են՝ ՓԱՂ «փայլ». առանձին անգործածական, որից ունինք կրկնու-թեամբ՝ փաղփաղիլ «փայլիլ, ցոլցլալ» Բուզ, դ. 59, Յհ. կթ. փաղփաղուն «փայլուն» Վրք. ոսկ. փաղփաղեալ «փայլելով» Նար. կուս. 414. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 362 (տպուած է փաղփաջեալ). փաղփաղող «փայլուն» Վրդն. դան. (այս բառի վկայութիւնն է «Արջ ան-հեռեդ և փաղփաղող ատամամբք և ռնգամ-բըք և ոտիւք». ՆՀԲ, որից և ԱԲ, մեկնում է «պապաչող, մռնչող», որ անյարմար է. կա՛մ պէտք է հասկանալ «փայլուն» (իբր ած. ատամներին) և կամ կարդալ փաղաղող «գիշատիչ»՝ իբր ած. արջին)։ Յետնաբար արմատը ենթադրուած է փաղփ, ի հլ. «փայլ. շողիւն» Թէոդ. կուս. որից փաղփիլ «փայլիլ» Պիտ. Նիւս. կուս. իգն. Պտմ. աղէքս. 6Ո. փաղփեցուցանել Պիտ. փաղփեալ Լաստ. ժզ. Իգնատ. ղկ. 404. փաղփիւն «փայլուն» Պտմ. աղէքս. 155 (իմա՛ փաղփուն). փաղ-փումն Առ որս. Մագ. 120. փաղփուն Փիլ. սամփս. 569. Նիւս. կուս. ևն (առնուած է «փափուկ, կակուղ» իմաստով՝ Նար. խր. 506, ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա 154)։-ՓՈՂ «փայլ». առանձին անգռո-ծածական, որից փողել «փայլիլ» (նորա-գիւտ բառ) Օրբել. ողբ ժե. կրկնութեամբ՝ փողփողել «փայլփլիլ, շողշողալ» Բ. մկ. ժե. 21. Զենոբ. Ղևոնդ. Արծր. փողփողենէջ Նար. տաղ.։ Կայ նաև փող «լուսնի շուրջը փակ». անստոյգ և նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Վստկ. 12 Եւ թէ տեսանես ի շուրջն լուսնի գերթ կալ փողեր, բազում անձրևաց նշան է (յն. եր-կուս կամ երիս կալս, այսինքն բակս)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sphel-, phel-«փայլիլ» արմատից. ժառանգներից յիշենք ռանս. sphul-iiiga «կայծ», višpulingaká. «կայծակնացայտ», -g-աճականով՝ սանս. phalgu-«փայլփլուն, կարմրափայլ», լեթթ. spulgut «փայլիլ, կայծկլտալ», spulgans, soilgans «փայլուն, պայծառ», գերմ. flin-kern կամ flunkern «փայլիլ», d-աճակա-նով՝ լտ. splendeo «փայլիլ», հլիթ. splen-džiu, splendèti «լուսաւորել», միռլ. lainn «փայլուն, պայծառ», lēss «լոյս», նիռլ. loin-hreadh «փայլ», կիմր. llathru «մաքրել» ևն (Pokorny 2, 679, Boisacq 898)։

• տուին նախ վերի մեկնութիւնը, բայց արմատը դնում են հնխ. sphelg-, ժում է, չընդունելով հնխ. -alg>հւ-այլ։ Մառ ЗВО 5, 320 զնդ. x'āϑra «փառք» բառի հետ։ Հիւնք. յն. ταλός «պայծառ» և տճկ. parl-aq «փայլուն» բառերից հանում է փայլ, իսկ պաղպաջ բառից փողփողել։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 35 հսլ. paliti «վառել» բա-յի հետ, որ կրկնում է Charpentier KZ 40 (1906), 477։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5 փայլ և փողփողել կցում է թրք. partamaq «փայլիլ» բա-ռին, իսկ Յուշարձան 325 թրք. parla-maq հայերէնից է դնում։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bil, pil «կրակ, ալ-րել», հյ. պլպլալ, թրք. yalən «բոց». yəldərəm «կայծակ», Karst, Յուշար-ձան 403 սումեր. bil, pil «կրակ, այ-ղել»։ Scheftelowitz KZ 53 (1925) 254 հսլ. paliti «վառել», սանս. sphuliiga «կայծ», sphulita «երևիլ»։-Պատա-հական նմանութիւն ունին պրս. pālā̄-yāl «յոյժ փայլուն», pālāyīdan «պար-զել», սանս. bhāla «փայլ» (=հյ. բալ), չաղաթ. [arabic word] balqəmaq «փայլ-կտալ» ևն։

• ԳՒՌ.-Սչ. փայլել «փայլատակել», Երև. փայլէլ, Ննխ. փայլէլ, Սեբ. փայլիլ, Խրբ. փmլիլ, Մկ. Տիգ. փէլmլ, Մշ. փէլալ, փի-լալ, Ալշ. փիլալ, կրկնութեամբ՝ Զթ. փէլ-փէլօլ, փէլփէլոլ, Ախց. փլփլալ.-գոյակա-նաձև՝ Ալշ. փելք, Մշ. փէլկ «փայլ»։ Նոր բառեր են փայլկտալ (Վն. փէլքկրտալ), փայլխտիլ, փայլփստալ, փայլստալ ևն։

• , ն հլ. (-ղան, -ղամբ) «փայ-ծաղ, թրք. տալախ» Ոսկ. յհ. ա. 24. Փիլ. այլաբ. Յճխ. Պղատ. տիմ. 148. Մագ. Սոկր. որից փայծաղնացաւ Ոսկ. ղկ. Սարգ. (յա-ճախ). Մխ. բժշ. փայծաղոտ Բժշ. գրուած է փայծեղն Տաթև. հարց. 241, 242, փայ-ձաղն Սոկր. 110, սեռ. փայծղանն Վստկ. γe9,

• = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. [other alphabet] plīhán-, զնդ. [other alphabet] «)εշյ» sрərəzan-, պհլ. sparz, պրս. [arabic word] suDurz քրդ. pišik, յն. σπλήν (*σπληγχ), որ և σπλά-γχνον, լտ. lien, անգլ. spleen, հիռլ. selg, բրըտ. felch, հսլ. slézena, ռուս. cелeзенка, լիթ. bluznis, հպրուս. blusne, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։ Անշուշտ այս բոլորը ծագում են միևնոյն ձևից, որ սակայն դը-ժուար է վերականգնել։ Այս մասին ընդար-ձակ քննութիւն ունի Walde IF 25, 160-6 ուր կարևոր նշանակութիւն է տրւում հայե-րէնին։ Ընդհանրապէս նախաձևը դրւում է sphelg'hen, spleng'h-, spleg'h-։ Ըստ Meil-let MSL 18, 310 փայծաղի անունը, ինչպէս մաոմնի ուրիշ զանազան մասերի անուն-ներ, կրօնական նախապաշարմունքով ար-ռիլուած լինելով, այլևայլ լեզուներ աշխա-տել են խուսափել բուն անունը տալուց և դիտմամբ խաթարելով՝ ենթարկել են զօրեղ ձևափոխութեան (Walde 429, Pokorny 2 680, Trautmann 256, Ernout-Meillet 520, Boisacq 899)։ Հայերէնը գալիս է աւելի հին *փայղծան ձևից, որ տեղափոխութեամբ դարձել է փայծաղն և փածայղն։ (Հյ. փ ծա-գում է sph-նախաձայնից)։ Արդի գաւա-ռականները ծագում են փայծաղ կամ *փա-ծայղ>փածէղ ձևից. բացառութիւն է կազ-մնում միայն Խտջ. սիպէխ ձևը, որ ծագում է հնագոյն *սիպեղն կամ *սիպայղն ձևից և ենթադրում է գրաբարից տարբեր մի գաւա-ռական։ Սրա մէջ սիպ-, սպ-ներկալացնում է հնխ. sp-և ո՛չ sph-. իսկ ծ ձայնի համա-պատասխանը ջնջուած է՝ ճիշտ յն. օπλή ձևի պէս։

• Վերի ձևերի հետ համեմատեց նախ Böttich. ZDMG 1850, 363, յետոյ Ari-ca 72, 169, Lag. Urgesch. 702, Տէրվ. Altarm. 4 և Նախալ. 82։ Հիւբշ. ZDMG

• з, 774-9 մերժում է, իսկ Arm. Gram. յիշած անգամ չէ։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 96 իրար է կցում փայծաղն, պայուսակ և կապադովկ. πεῖσάχε «փայծաղ». արմատը դնում է φυς, pus, φύοϰα, լտ. pusula, լիթ. pusti, սանս. pustus, լտ. spuma, spirare։ Վերի ձևով են ընդունում Meillet-ի հետ՝ Vendryès MSL 18, 310, Walde 429 ին։

• ԳՒՌ.-Ագլ. փա՛յծmղն, փա՛յծmղ, Շմ. փայցախ, Ղրբ. փա՛ծէղնը, փա՛ծըղնը, Մկ. փածէղ, Ալշ. Մշ. փաձեղ, Գոր. փա՛զէխ, Երև. փէցէղ, փիձէխ, Ջղ. փիծեղ, Շշ. փի՛-ցէխ, Ղզ. փի՛ցախ, Տփ. փիծիղ (ըստ Աղբա-լեան ՀԱ 1929, 554 փի՛ցախ), Սլմ. փիւծեղ. -իսկ Խտջ. սիպէխ։

• ՓՈԽ.-Վոազ. უაწალი փածալի (Մառ, Гpaм. ир-арм. 110), უაწალა փածատ (Չուբինով 1299), լազ. փածալա, փանծալա (Աճառ. Արրտ. 1911, 418), կապադովկ. πεῖοάχι (Karolides 96, Bugge KZ 32, 11), երեքն էլ «փայծաղ» նշանակութեամու Վրաց. բնիկ բառերն են εვირάი տղ'իրպի և ელენთა ելենթա. կապադովկացին փո-խառութիւն է, որովհետև ունի ղ> և ո՛չ և

• , ի հլ. «փայտ. 2. ծառ. 3. կախա-ղան» (հմմտ. կախել զփայտէ=պրս. badār kasidan) ՍԳր. որից փայտ ընկենուլ «վի-ճակ գցել» Եղիշ. Բ. էջ 39 (սրա համեմատ էլ Բառ. երեմ. էջ 333 ունի քուեայ «փայտ». հմմտ. Կովկասի արդի գւռ. չօփ քցել «վի-ճակ գցել, քուէարկել»<պրս. [arabic word] cōb «փայտ» բառից). փայտաբեր Յես։ թ. 21 փայտագործ Ագաթ. փայտակերտ ՍԳր. փայտակոյտ Ես. լ. 33. փայտակոտոր Օր. իթ. 11. Յես. թ. 21, 27. փայտակոփ Եփր. թգ. փայտատ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. 455. էր ընդ եղբ. 44. փայտեղէն ՍԳր. անփայ-տակերտ Եւս. քր. փայտանալ «ցրտից փայտ կտրիլ» Մծբ. 192. փայտ համարոյ «հաշուեփայտ. տճկ. չէթէլէ» Լմբ. մատ. 107 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). խաչափայտ Ա. պետր. բ. 24. Ա-գաթ. մայրփայտեայ Ագաթ. լաստափայտ Իմ. ժդ. 6. Եփր. համաբ. 251. եղևնափայ-տեայ ՍԳր. նաւափայտ Իմ. ժդ. 1. նոր բառեր են փայտաշէն, ձեռնափայտ, վառե-լափայտ, լուցափայտ, հաշուեփայտ, փայտ-ածուխ, փայտային, փայտոջիլ, փայտփոր, փայտփորիկ ևն։

• Վրդ. ծն. ա. 12 և Տաթև. հարց. 214 հանում են փտիլ բայից։ Klaproth. As pol. 101, 142 զնդ. pjar և սամոյէդ pjā, pā։ Bugge IF 1, 455 (նոյնը նաև Scbeftelowitz BВ 29, 41) պայթել բա-ռի հետ՝ կցում է սանս. bhédati, լտ. findere «ճեղքել», յատկապէս «փայտ ճեղքել» ձևերին։ (Մերժում է Pokorny 2 139)։ Հիւնք. յն. παιδεία «խրատ, կրթութիւն, պատիժ ևն»։ Patrubány SA 1, 212 հբգ. spalten «ճեղքել», մբգ. spelte «ճեղքած փայտ» բառերի հետ։ Liden, Stud. z. altind. 34 հհիւս. biti «գերան», հնխ. bhid-«ճեղքել» արմատից։ Lewy KZ 40 (1906), 422 անգսք. spitu, լտ. spissus «պինդ, ա-մուր», լիթ. spēst «ճնշել»։ Kорщъ, թրգմ. Հովիտ 1914, 470 չերքէզ. pxa «փայտ» բառի հետ։ Նոյնը նաև Մառ, яфeт. cбор. 1, 55.

• ԳՒՌ.-Ագլ. փայտ, Ախց. Կր. փատ, Ակն. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ։ Պրտ. Սչ. Սեբ. Սվեդ. փադ, փmդ, Ղրբ. փmդ, փրէդ, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. փէտ, Ալշ. Երև. Հմշ. Մշ. Տիգ. փէդ։ Նոր բառեր են փայտաման, փայտանոց, փայտաջուր, փայտատաւոր, փայտարար, փայտել, փայտեփուր, փայտումիս, փայտ-տր. փայտռկել։ Հետաքրքրական ձև է Ալշ. Մշ. փիցուկ «սատկած», որի բայն է փիտնալ «սատկիլ», որից երևում է թէ հինն է փի-տանալ<փայտանալ և փիտացուկ >փիտ-ցուկ >փիցուկ։

• ՓՈԽ.-Լազ. փատի «տախտակի կտոր» (Մառ, Լազ. քերակ. 193). վրաց. գւռ. Եօհ»-ტοთი սիչափեթի կամ ჩიჩაφοთი չիչափե-թի «նոր կարելու ժամանակ կօշիկը շուտ տալու փայտ» (<հյ. *շրջափայտ), նաև კარაბეტი կարապետի «կարափալտ. եռան-կիւնի փայտեայ պրիզմա, որի վրայ կօշ-կակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (Бeридзe, Гpyз. rлocc. nо имер. и paq'. говоpaм CIeт. 1912, էջ 39 և 20)։

• «տկար, խեղճ» Պղատ. տիմ. Մագ. թղ. 237. «աղքատ» Յհ. կթ. որից փանաքի «չնչին, խեղճ, աննշան» Փիլ. Խոսր. Սարգ. փանաքապէս Լմբ. պտրգ. փանաքիմաց Անյ. բարձր. Մագ. փանաքու-թիւն Մագ. Լմբ. Մխ. առակ. նոյն բառն է և փանաքի Սոկր. 363՝ սեռ. փանաքւոյ ձևով (սխալ գրուած փանաքիոյ)։

• ՆՀԲ լծ. լտ. vanus, vanidus, թրք. ֆանի, ֆանըգ, ֆէնա։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Տէրվիշ. Altarm. 4։ (Յոյն բառերի մասին զանազան համեմատու-թիւններ կան առաջարկուած եւրոպացե լեզուաբանների կողմից, բայց վերջի-վերջոյ բոլորը մերժուած և յոյն բա-ռերը մնում են առանձին)։-Հիւնք.

• . ն հլ. (-ռամբ, -ռունք) էթելաւոր մի նուագարան» Մեկն. ղևտ. Ճա-ռընտ. Յայսմ. Սահմ. ասւում է նաև փան-դիռ, ի-ա հլ. Բուզ. թղթ. դաշ. փանդեռն Պղատ. օրին. բանդիռն, բանդեռն Ոսկիփ. բամբիռն Խոր. Նար. որոնցից ունինք փան-դռնահար Եւս. քր. Ոսկ. ես. փանդռներգակ Պիտառ. փանդեռնասէր, Աթան. էջ 497. փանդեռնահար, փանդեռնահարական, փան-դեռնահարութիւն, փանդեռներգութիւն Պը-ղատ. օրին. բամբռասաց Գր. տղ. ուղղա-գոյն ձևն է փանդիռն։

• = Փռրո-Ասիական ծագում ունի. հմմտ. լիւդ. πανδοῦρα, πανδούριον, πανδουρίς «երեք լարով քնար»։ Բառտ փոխառեալ և տա-րածուած է արևելք և արևմուտք։ Նախ անցել է յոյներին և տուել է πανϑοῦρα, πάν-δουρον «երեքաղեան քնար» (Յունաց մօտ ասանդութիմն կար միշտ թէ փանդիռը Փոքր-Ասիայից է եկած)։ Այստեղից ձևացել են լտ. pandura և թրք. pandura, որի միջոցով են բուլգար. pandura, սերբ. pandura, pandur, bandur, ուկր. bandura «լարաւոր նուագա-րան կամ կիթառ»։ Միևնոյն բառը հասել է նաև Կոմևաս. ուր ունինք վրաց. უანტური փանտուրի կամ უანდური փանդուրի, թուշ. უანდურ փանդուր, չեչէն. p'aγdur «լարա-ւոր մի նուագարան», օսս. fändur, fändir «երկու լարով կիթառ»։ Կովկասեան ձևերը հայերէնի միջոցով չեն ու ձայնաւորի պատ-ճառաւ։-Հիւբշ. 395։

• ՀՀԲ իրարից զանազանելով գրում է բամբիռն «մատի ծնծղայ, թրք. չալփա-րա, չէնկի», իսկ փանդիռն «գալարա-փող»։ ՆՀԲ անորոշ կերպով մեկնում է բամբիռն «թերևս որպէս թամպուռ կամ սանդուռ, կամ ծնծղայ մեծ և փոքր, որ-պէս զիլ, չալփառա ևն». իսկ փանդիռն «իբրու նուագարան բախողական պէս-պէս. որպէս երգեհոն, քնար, և սանդուռ, թամպուռ ... որպէս քնար երեքաղեան». և համեմատում է յն. փանտո՛ւռա ձևի հետ։ Գրեթէ նոյնն է նաև ՋԲ։ Եւրո-պա 1851, 19 հանում է բամր=առս. ձըրկեկ ձայն մ'ունեցող աղեբախ նուա-գարան մը պիտ'որ ըլլայ»։ Böttich. Arica 48 և Lag. Gesam. Abhd. 274 լիւդ. և օսս. ձևերի հետ, բայց նաև իտալ. mandora, mandoline։ Էմին, Հայ. հեթ. կր. (Յոյս 1875, 408) աղի-քով մի նուագարան է ընդունում։-Հիւբշ. 395 դնում է ծագումն անստոյգ փոխառութեանց շարքը։ Բամբիռ և փանդիռ երաժշտական գործիքների ձևի և կազմութեան վրայ, իբրև երկուսը իրարից տարբեր բաներ, բաւական ընդարձակ խօսում է Գ. Լևոնեան՝ Ազգ. հանդէս ԺԴ 91-95։

• «ծակ, խոռոչ, փոս. քարի մէջ այր» Առաթ. Ոսկ. ես. 365. կող. էջ 545. Երզն. լս. էջ 124, 132. որից անփապ Թէոդ. մայր. անփապելի Շիր. նսեմափա՞պ Ճառընտ. փապուղի (նոր բառ), և -ար մասնիկով (հմմտ. տիպար) փապար «ծակ, ծերպ, ճեղք, քարանձաւ» Եբր. ժա. 38. Ես. է. 19. Յովն. բ. 7. Եզն. «ճեղքուած, աւերակ». Յհ. կթ. փապարել «մարմինը՝ մորթը ուռիլ, ծակծկիլ» Օր. ը. 4. Եղիշ.։

• Տէրվ. Նախալ. 92 հնխ. pap, pamp արմատից է դնում հյ. փապարել, փամ-փուշտ, փափուկ, լիթ. pámpti «ուռիլ, գիրանալ», pampalas «գէր»։ Հիւնք. պարապ բառից փապար է դնում և փա-պար-ից համառօտուած փապ։

• «թև». արմատս առանձին գործա-ծական է միայն արդի գաւառականների մէջ. այսպէս Ախց. փէռ «անիւի շառաւիղները», Ջղ. Վն. փառ, Բբ. փէռ «ջաղացքի անիւի թեւերը, որոնց զարնուելով ջուրը՝ անիւը պտտւում է. ֆր. aube»։ Բայց սրա հին գոր-ծածութեան ապացոյց է խեչափառ «խեցգե-տին» Ոսկիփ. Վրդն. առ. 37. Մխ. բժ. 43, 55, Վստկ. 74, Սանահն. (բուն նշանակում t «խէչից՝ կողքից թևեր ունեցող»)։

• «զգեստ, շապիկ» Վրդն. դան. (Զբա-դէն զգեցեալ, որ է փառս, քահանայական զգեստու ձև), «տղընկեր, ընկերք, տղու շապիկ, նորածնի հետ արգանդից դուրս ե-կած աղտեղութիւնը» Ոսկիփ. «ձուի միջի մաշկը» Յայսմ. մրտ. 18. գտնւում է նաև գաւառականների մէջ՝ «թաղանթ, բարակ մաշկ, աչքի վրայ պատած լուսն, վէրքի ե-րեսի խաւը, քացախի մարը, հալած իւղի ե-րեսի փրփուրը, սարդի ոստայն» նշանակու-թեամբ։

• = Խալդեան փոխառութիւն է. հմմտ. վրաց. თარაა փարվա «ծածկել, պահել, պահպանել, պաշտպանել», უარული փարուլի «ծածկել», საუარებელი սափարեբելի «ծածկոց», აუარე-ბა ափարեբա «ծածկել, ցանկ քաշել, քօղար-կել, գաղmնի պահել», აუარვა ափարվա «ծածևեւ. պահել, ապաստան տալ», დათარ-ნა դափարնա «ծածկոց»։ Թէ հայերէնի և թէ վրացերէնի այսքան զանազանեալ նշա-նակութիւնները չեն թոյլ տալիս կարծել որ մին միւսից փոխառեալ լինի, այլ միասին ենթադրում են մի երրորդ աղբիւր, որ խալ-դերէնը պէտք է լինի։-Աճ.

• փարիլ «փաթաթուիլ» բառով։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 344 պրս. [arabic word] bar «քօղ» բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի պրս. [arabic word] par «եզան յար-դարեալ կաշի»։

• ՓՈԽ.-Ուտ. p'ar «թաղանթ, հեղուկ ուտե-լիքների երեսին բռնող շերտը»։

• -Ք, ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գործածուած) «վեհութիւն, մեծութիւն, շուք. 2. գոհաբանութիւն, փառք տալը» ՍԳր. «3. կարծիք, կրօն, դաւանութիւն» (ըստ յն. ὄοςα, որ նշանակում է «փառք, կրօն, ռաւանաւ-թիւն») Գերմ. թղթ.։ Առաջին նշանակութիւ-նից են փառաւոր ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1. փա-ռախնդիր Եւագր. փառասէր Եւս. պտմ. փա-ռաւորութիւն Եզն. (տպագիրը սխալմամբ և հակառակ ձեռագրի ունի փառատրութիւն), մեծափառ Բուզ. սպիտակափառ Ագաթ. սը-նոտեփառել «սուտ պարծենալ» Պիոն. 390. ծիրանափառ Ագաթ. Կորիւն. շիջելափառ Յոբ. լ. 8. զրափառ Ոսկ. յհ. ա. 2, 6. փա-ռազնեայ «ազնուական» Հայել. 333, փառա-շուք «փառաւոր և շքեղ» Փոնց. 165 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։ Երկրորդ նշանակութիւ-նից են բխում փառաբանիչ Ագաթ. փառա-բանել Շար. ժմ. Կիւրղ. ծն. փառամատոյց Գիւտ. թղթ. առ վչ. փառատրել Շար. Նար. յատկապէս եզակի գործածութեամբ փառ «փառատրական մեղեդի», որից էլ հարց-նափառ Տօնաց.։ Երրորդ նշանակութիւնից ևն ծագում փառաբանել «կարծել, դատել, այնպէս համարել» Կիւրղ. գնձ. ուղղափառ = յն. ὄοϑόδοςος Յճխ. Խոսր. Շար. ուղղա-փառհաւատ Բուգ.1 չարափառ=յն. ϰαϰώδοςος Խոր. Վրք. հց. այլափառ=յն. ετερόύοςος Փիլ. ևն։ Հոլովեալ ձևից է՝ փառացասէր Ոսկ. մտթ. Ա. 61։ Գրուած է ի փարաց կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան 117բ։ Նոր բառեր են փառակազմ, փառապանծ, փա-ռատենչ ևն։

• = Պհլ. farr «փառք, շուք» բառից. հմմտ. պրս. [other alphabet] ︎ farr «փառաւորութիւն և շքեղ պերճութիւն. 2. լոյս», օ [arabic word] farra «պեր-ճութիւն և զարդարանք», [arabic word] farrahī «շքեղութիւն և փառաւորութիւն», թուրֆանի մանիք. պհլ. frh (farrah) «փառք, պերճու-թիւն», աւելի պահուած է յատուկ անուն-ների մէջ. ինչ. պհլ. Farr-Ohrmazd, Far-hbag, Nāpi-farnāi, հպրս. Vindafarnā (յն. տառադարձուած lνταφερνης), *Farna-bāzu-(յն. Փαρνάβαζος), *Tisa-farnā (յն. Τισσαϰεე-νηა), որոնցից հետևում է հպրս. farnah--այս բառը բնիկ չէ, այլ զնդ. [syriac word] ︎ xvar-anah-բառն է, որ հպրս-ր ռիտաևան ճա-նապարհով փոխ է առել և իր ձայնաևան օ-իէնքներին ենթարկելով դարձրել է farnah-lMeillet MSL 17, 108. այս մասին աւելի երկար տե՛ս Benveniste BSL հտ. 31, N 93, էջ 72-76). հպրս-ից անցել է պահլաւին և այստեղից էլ մեզ։-Հիւբշ. էջ 254։

• Tromler, Disputatio (1759?), էջ xxI7 (ըստ Karst, Gesch. d. Arm. Phil. 2) փառք բառի հետ է կապում եգիպտ. Potiphar անունը և Փարաւոն։-ՀՀԲ փառ «մեղեդի» դնում է փառ «մաշկ» ձևի հե՞տ։-ՆՀԲ փառք՝ լծ. վարկ, յարգ։-Պրս. բառի հետ կցեց նախ Muller SWAW 42, 252 և յետոյ, Lag. Ges. Abhd. 149։-Lag. Beitr, baktr. Lex. 38, 71 հպրս. -φερν-, զնդ. parənaiīh, պրս. parr (farr)։ Այվառ-ևան, Սիօն 1872, 110 պրս. ֆէր։ Մորթ-ման ZDMG 26, 526 բևեռ. parni հո-մանիշի հետ։ Մառ ЗВО 5, 320 զնդ. x'āϑra հոմանիշի հետ։ Հիւնք. Պերոզ անունից։-Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, արև»։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սլմ. Սչ. Վն. Ախց. Սվեդ. Տիգ. Սեբ. փառք, Ասլ. փառք, փառ*, Տփ. փարք, Մկ. փառք1. թրր-քախօս հայոց մէջ՝ փառք Ատն. «փառք», փառաբmնել օլմաք Ատն. «ուրախանալ», առօք փառօք էնկ. «առօք փառօք, ամենայն ևառաւորութեամբ» (Բիւր. 1898, 789).-նը-կատելի է Տփ. փարավուլ<փառաւր՝ ը-ր >-լ ձայնափոխութեամբ, որ վրացերէնի ռովորական տարանմանութեան երևոյթն է։

• ՓՈԽ.-Բոշ. p'ark «փառք» (Finck, Die Spr. d. Arm. Zig. ЗAH 1907, 120)։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «քսու, բամբասող» Ա. տիմ. ե. 13. Սիր. իա. 31. որից փասքսել «շաղփաղփել, բամբասել»՝ Սեբեր. 178. Կնիք հաւ. 217. յետնաբար շրջուած ձև է քսփուս Մխ. դտ. Վրք. հց. հմմտ. նաև քոմոս (տե՛ս քուս արմատի տակ)։

• Աւետիքեան, Մեկն. թղ. Պօղ. Գ. 497, «Ելեալ է ի յն. ֆասքօ «շատախօսել», որոյ իգական ընդունելութիւն ֆասքուս

• իմանի կին շատախօս». (բայց յն. φάσ-ϰω նշանակում է «ասել, յայտարարել, հաստատել, կարծել, հաւատալ»)։ ՆՀԲ «Ի ձայնիցս քուս, յորմէ քսու, և փաս-յորմէ բամբաս. լծ. և յն. փսի՛թիրօս, որպէս և ֆա՛սքօ «ասել», թրք. ֆասլ էթմէք «բամբասել»։ Տէրվ. Altarm. 71 փաս+քուս (քսու). առաջինը համարում է կա՛մ բաս (որից բամբաս) և կամ նոյն ընդ սպասել =սանս. spaç, որով փասքուս լինում է բուն «բառի լըտես»։ lusti, Dict. Kurde 78 քրդ. pəsapəs և պրս. fasāfas «փսփսուք» ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. βασϰοσυνη «փասքսութիւն»?

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ոչխարների գոմ. փխբ. եկե-ղեցի, վանք, իջևան» (ըստ յն. μάνορα «փա-րախ, վանք») Ոսկ. յհ. ա. 22. Սեբեր. Խոր. որից փարախել «հօտը փարախում հաւա-քել» Սեբեր. փարախապետ Վրք. հց. երկնա-փարախ Մաշտ.։

• ՆՀԲ «պար աղխ» շուրջ աղխեալ, շրջափակ վայր. իսկ պրս. firaham «հաւաքումն»։ Հիւնք. պրս. ֆէրահէմ--ից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 123։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 251 պրս. [arabic word] farāx «արձակ, ընդար-ձաև» բառից։

• ԳՒՌ.-Ագլ. փա՛րահ «բակ», Գոր. Ղրբ. փա՛րախ «մեղուատուն, փեթակները պահե-լու տեղ», որից անփարախ Խտջ. «առանց փարախի».-Մկ. փmրգ'mխ «կովերի գոմ» թուի խառնուրդ փակեախ (Վն.) և փարախ հոմանիշների։

• պրս. [arabic word] pargast (նաև ❇ bar-gast, ❇ bargas) նոյն նշանակու-թեամբ։-Հիւբշ. 254։

• ՆՀԲ յիշում է թէ «կայ և պրս. փէր-քtսթ, լծ. ընդ պարկեշտ»։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 663 և յետոյ Պատկ. Maтep. I (1882), 16։

• «ջնջան, ջնջոց, սրբիչ, քուրջի կտոր». մէկ անգամ ունի Ա. կոր. դ. 13։ «իբրև առակ նշաւակի եղեաք ամենայն աշ-խարհի, ամենեցուն փարելի լինել մինչև ցայժմ». յն. περίϑημϰ «աղտ, սրբուած կեղ-տը»։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. èνō, ὄyō «հագ-նիմ» բառից (արմատը en-, ou-)՝ -ti աճա-կանով. աւելի մանրամասն տե՛ս ագանիլ «հագնիլ». այս երկուսը իրար հետ ճիշտ այն յարաբերութիւնն ունին, ինչ որ օթ «օթ-ևան» և ագանիլ «իջևանիլ, գիշերել». յատ-կապէս թ-ի համար հմմտ. լիթ. «utas, լեթթ. äuts «ոտքի փաթաթան, կտաւ. կապ» (Tra-utmann 22)։-Աճ.

• ՆՀԲ օդիք «ոչխար» բառի՞ց։ Հիւնք. յն. ὄϑόνη «շոր, սպիտակեղէն»։ Վերի ձևով մեկնել եմ ՀԱ 1908, 121։

• , ի հլ? «գիշերը մի տեղ անց կացնե-լը» Եզեկ. իգ. 17. Խոր. «մի օրուայ ճանա-պարհը, մէկ իջևան» Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 111. Ճառընտ. «երեկոյ, գիշեր» Սոփոն. բ. 7. ոճով ատւում է օթ առնել «օթևան տալ» Ոսկ. տտր. տող 185 և 202. որից օթել կամ օթիլ «գիշերել, գիշերը մնալ» Յհ. իմ. ստ. Կանոնր տահ. 112. Իգնատ. ղկ. 68. «պարտքի փոխարէն տրուած գրաւր երկար ժամանաև մօտը պահելը» Մխ. դտ. 358, օթագայանալ, օթագայիլ ևն Երեմ. իե. 24. Յոբ. բ. 9. Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. օթագանիլ «աշխատանքի վրայ տքնիլ, անքուն գիշեր-ներ անց կացնել» Սոկր. 568. օթանոց «սե-նեակ, բնակարան» Խոր. Արծր. օթեկ, օթե-կան «նախորդ օրուանից մնացած, քարթու» Կանոն. օթեվան ՍԳր. Փարպ. օթոց «ննջա-րան, սենեակ» Արծր. ցայգոթ Եպիփ. ծն. բացօթեագ Ղկ. բ. 8. Փիլ. որ և բացօթեայ Ճառընտ. Շիր. Յհ. կթ. (կայ և ախալ գրչու-թեամբ բացօդեայ, իբր թէ օդ բառից լինէր. որ և այժմ բաւական ընդհանրացել է տր-գէտների մօտ). գիշերօթիլ Փիլ. բագն. երե-կօթք Ագաթ. Յհ. կթ. երեկօթոց «կէսօրից յետոյ հանգստանալու համար պառկիլը» Կոչ. 18 (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 578), օթեակ «թատրոնի առանձնասենեակ» (նոր բառ) ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. au-«գիշերել» արմատից աճած auti-ձևից. պարզականը տալիս է ագ-, որից ագանիլ «գիշերել» (տե՛ս այս բառը I հատորում). կազմու-թեան համար հմմտ. արև-արեգակ, կով-կոգի, հով-հոգի և յատկապէս նախորդ օթ «հագնիլ» արմատը (Pokorny 1, 20, Boi-sacq 364)։-Հիւբշ. 411։

• ՆՀԲ լծ. թրք. եաթմագ «պառկիլ», եաթագ «անկողին», օթագ «մեծ վը-րան», օդա «սենեակ»։ Տէրվ. Նախալ. 66 հնխ. av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տից. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հողաթափ» ևն։ Müller, Armen. VI, թ. 68 և SWAW 136 (1897), էջ 6 ագա-նիմ «գիշերեմ» բայի հետ՝ զնդ. aw «երթալ», յն. ἰαύω «գիշերել»։ Bugge IF 1, 446 օթ դնում է հնխ. autis նա-խաձևից. նոյնը կրկնում է Lуk. Stud. 1, 33 և այս ագշեան, Արմէնիա օթևան համեմատում է ռում. otel, ֆրանս. ho-tel բառերի հետ! Հիւբշ. 411 ընռունում է օթ և ագանիլ բառերի կապը, բայց չի ընդուում ագանիլ <հնխ. au-, որովհետև դեռ հնխ. au-արմատի գո-յութիւնը չէր պարզուած։ այժմ արդէն ընդունուած է գիտունների կողմից. հմմտ. Boisaca 364, Pokorny 1, 20, նաև Grammont MSL 20, 244։ Իմ մեկ-նութիւնը ընդունում է նաև Liden. Cöteborgs högskolas Arsskrift 1933, էջ 41,

• ՆՀԲ լծ. հյ. օգն, օճան։ Հիւբշ. KZ 23. 24 օգնել, օգուտ, օժիտ բառերի հետ։ Տէրվ. տե՛ս օգնել։ Հիւնք. օճան բառից։ Karst տե՛ս օգն։

• Müller, Kuhns u Schl. Btrg. 5, 381 սանս. ahiti, ahati, զնդ. aziti «օժիտ, ընծայ»։ Հիւբշ. KZ 23, 24 օգնել, օ-գուտ, օժանդակ բառերի հետ։ Տէրվ. ռե՛ս օգն։ Հիւնք. օձտել բայից։ Վեր-

• ջին անգամ Müller WZKM 10, 182 համեմատում է սանս. ahiti բառի հետ, որ գալիս է հնխ. anglhiti-նախաձևից. սա տալիս է հյ. ընծայ, ուստի օժիտ բառի համեմատութիւնը անստոյգ է ըստ Հիւբշ. 448։ Kluge MSL 16, էջ 335 վրաց. զիթեվի «օժիտ»։ Ադոնց, Арм. въ ən. Ncт. էջ 189 ասոր. zabh-da «նուէր», արաբ. [arabic word] ︎ zabd «բաշ-խել», վրաց. գուզիթի, մզիթեվի բառե-րի հետ՝ յաբեթական արմատից։

• ԳՒՌ.-Սվեդ. ուժէդք «խօսքկապի ժամա-նակ հարսնացուին տրուած նուէրը», ուժդիլ «փեսի ազգականների նուէր տալը հարս-նացուին». նոյն է և օժտել Արբ. Սթ. «նուի-րել, բաշխել»։

• «քսելու իւղ» Վրք. հց. բ. 461. «օ-ծող» Մխ. ապար. «պարարտ» Սիւն. յոբ. 304. որից օծանել «իւղ կամ ձէթ քսել. 2. ՍԳր. օծել Եփր. աղ. օծելութիւն Եփր. թգ. կէօծ Յայսմ. նաև զ սաստկականով՝ զօծա-նել Փարպ. ոսկեզօծ ՍԳր. արծաթազօծ Ոսկ. մ. ա. 20. մոմազօծ Մաշտ. անագազօծել (նոր բառ)։

• =Բնիկ հալ բառ՝ հնխ. ng'-արմատից, որ ստորին ձայնդարձն է հնխ. eng'-ong'-«օծել, զօծել» արմատի. ցեղակիցներից ու-նինք սանս. anǰ, anákti «օծել, քսել, զար-դարել», añja-«օծանելիք», լտ. unguo «օ-ծել, քտել», unguen «ճարպ, սպեղանի», հբգ. anrho մոռ. anke. հպրուս. anctan «կա-րագ», և հայերէնի նման n ստորին ձայն-ռարձով հիռլ. imb, կիմր. ymen-en, կորն. amen-en, բրըտ. amann «կարագ» (Walde 851-ջ Pokorny I. 181, Trautmann 9, Ernout-Meillet 1083)։ Հայերէնի մէջ սպա-սելի էր *անծ-, ուր ն>ւ ձայնափոխութիւ-նը նոյն է՝ ինչ որ գտնում ենք հնխ. ang'hi >օձ բառի մէջ։ Ստորին ձայնդարձ է ցոյց տալիս նախ սանս. aktá-«օծեալ» <հնխ. ng*-to-։-Հիւբշ. 426?

• Այս համեմատութիւնները տալիս են Wmdisch. 13, Bottich. ZDMG 1850, 364. Arica 81, 352, Lag. Urgesch. 351, Հիւբշ. KZ 23, 26, Arm. Stud. § 65 Bopp, Gram. comp. 3, 205, Justi, Zend-sp. 16, Տէրվ. Նախալ. 60, Bugge KZ 32. 74, IF 1, 443 ևն։ Ձևի բացատրու-թեան մասին տե՛ս նաև Pedersen KZ 39. 409։

• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. օծել, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. օծէլ, Գոր. Շմ. օծիլ, Մկ. էօծիլ, Ալշ. Մշ. Սչ. օձել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. օձէլ, Խրբ. օձիլ, Ասլ. էօձէ՛լ, Զթ. Սվեդ. ուձիլ. սրանք գալիս են օծել ձևից.-Ջղ. օծնել, Տփ. օծնիլ, Մշ. օճնել. սրանք էլ գա-լիս են օծանել ձևից. բոլորն էլ կրօնական նշանակութեամբ են («օծել, միւռոն քսել, ձեռնադրել») և անշուշտ եկեղեցական լեզ-ուից փոխառեալ, որից նաև օծ Մրռ. «αձ-ման իւղ», օծուկ Վն. «մկրտուած, միւռդն-ուած. 2. հայ». -նախնական հարազատ նը-շանակութիւնը պահում են Ալմ. օզնել, Մրղ. օզնէլ, Սվ. օզնիլ «իւղը կամ թանաքը մի բանի վրայ տարածուիլ», Զթ. ուզնէլ «քսել, սրբել»։

• ՆՀԲ լծ. հյ. ոլոր, բոլոր, յն. օ'լօս։ Մառ ЗВО 5, 317 զնդ. añgh «ծալել»։ Bugge IF 1, 443 աւղ <*anl-ձևին վերածելով՝ կցում է լտ. anulus «ա-նուր, մանեակ, օղակ» բառին։ Հիւնք. ուղիղ բառից։ Müller WZKM 10, 278 սանս. āwali «շարք, կարգ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 111 հոլով բառի հետ, ինչպէս ունինք ծնօղ և ծնող ձևերը։ Patrudány ՀԱ 1908, 214 յն. αυλή «բակ» ռառի հետ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. ag, ak «օղակ, կեռ»։ Karst, Յուշարձան 422 թթր. ol, ul «կապիլ» օսմ. ilmek «հանգոյց», ilik «լամբակ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սլմ. Սչ. Սեբ. Վն. Տփ. օղ, Սվեդ. օղագ, ուղmգ (չկայ օղ ձևը), Ասլ. Մկ. էօղ, Զթ. էօ՞ղ, Հճ. էղ, բոլորն էլ «գինդ» նշանակութեամբ։ Տիգ. գործածւում է միշտ յգ. օղիր ձևով. երբ հարկ լինի եզա-ևի գործածել, ասւում է օղիրուս թայր «օղե-րիս մէկ հատը»։ Նոր բառեր են օղակկո-ճակ, օղթակ, օղմղուկ։

• Տէրվ. Նախալ. 105 օգնել, օժիտ ևն ձևերի հետ հնխ. vag արմատեր. տե՛ս ნգն։ Հիւնք. յն. εῦ «բարի» +ճանաչել։ Karst, Յուշարձան 416 տե՛ս օգն։ Ny-berg, Hilfsbuch 2, էջ 3 հյ. օճառ բառի հետ փոխառեալ պհլ. afcār «գործիք, կարասիք, սարք» բառից։ (Ձևը և ի-մաստը յարմար չեն)։

• «աղէ՛, շո՛ւտ, հա՛յդա» Մրկ. ժդ. 42. Յհ. ժա. 16. ժդ. 51. Ոսկ. յհ. ա. 1. որից օ՛ն առ, օ՛ն առեալ «դե՛հ, հա՛յդա» Ոսկ. մտթ. (ստէպ), Եւս. քր. օն անդր «չէ՛, ամենևին ոչ, քա՛ւ լիցի» Ոսկ. յհ. ա. 3, 37, բ. 13. Պիտ. փիլ. լին. օն անդր, օն իսկ «անմիջա-պէս, տեղն ի տեղը» Արծր. Եպիփ. ծն. և թաղմ. օն և օն «Աստուած ինձ ալսպէս այնպէս անէ» (երդման ձև) ՍԳր. (սրանից է ծագած օնսայ «երդումն» Բառ. երեմ. էջ 336). եթէ օն, թէ օն «թէ այսպէս և թէ այնպէս» Կոչ. քանիօն «որչափ» Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եւս. պտմ. Մծբ. Սեբեր.։

• Եազրճեան, որ համարում է թէ Բը-ռահմանականութիւնը երկար ժամանակ Հայոց մէջ հաստատուած էր, Արևելք 1884 յունիս 28-29 բառս դնում է սանս. ōm «յանուն Աստուծոյ». հյ. օն նախապէս տրբազան բացատրութիւն էր և յետոյ սովորական իմաստ ստացաւ. հմմտ. նաև սանս. հում միջ. «1. խոր-շում, արհամարհանք»= հյ. օն անդր, 2. հաւանութիւն, համակրութիւն»=հյ. ոն և օն, Հիմք. պրս. հիյն (ձայնար-կութիւն)։ Մառ, Гpaм. др.-арм. 132 օն և օն «այն և այն» հանում է աւ բա-ռից+ն (այն) յօդով։ Աճառ. ՀԱ 1906, 129 կցում է յն. άφνως «իսկոյն, յան-կարծ, անմիջապէս», ἀφενος «պաշար. հարստութիւն», տանտ. apnas «ինչք» բառերին՝ հիմնւելով Bréal MSL 13, 382-3 քննութեանց վրայ, որով այս յն. և սանս. ձևերը ցեղակից էին դըը-ւում։ Նոր քննիչները բոլորովին բաժա-նում են սրանք իբարից (համեմատել Meillet MSL 15, 257, Walde 282, 540, 544, Boisacq 105, 702), որով նաև օն բառի կապակցութիւնը ջնջւում է։ Թի-րեաքեան. Արիահայ բռ. 374 պրս. [arabic word] hān բացագանչութիւնից։

• = Պհյ. *awtar ձևից. հմմտ. զնդ. aiwi-tara-, որ մէկ անգամ գործածուած է Եաշտ. ժէ. 14 և նշանակում է ըստ նոր քննիչնե-ռի «օտար» (Bartholomae, Altir. Wört. 90)։ -Հիւբշ. 112?

• 317 և Müller WZKM 9, 299 սանս. ántava-, գոթ. anϑar, լիթ. antras հսլ. vútory ձևերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Meillet, Rev. crit. 1896, 423 պհլ. ya-vītar, որ տուել է յաւտար>հաւտար> օտար (հ-ի անկումով)։ Հիւբշ. 511 մեր-ժում է Müller-ի մեկնութիւնը՝ սպատե-լով գոնէ աւդար >օդար. իսկ Meillet-ի հակառակ՝ ցոյց է տալիս թէ վերի պհլ. բառը պէտք է կարդալ yuttar, իբր yut արմատից բաղդատական= զնդ. yutā-«բաժանեալ»։ Հիւնք. 118 տար բառից, 340 վտարել բայից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 66 աւ (=սանս. ava-, լտ. au-ferre) մասնիկով՝ տանիմ բայից։

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. օտար, Տփ. օ՜տար, Ալշ. Մշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. օդար, Տիգ. օդmր, Մկ. Շտ. ուտար, Զթ. ուդօյ, ուդոր, Սվեդ. ուդը՛ր (օտար հավերը քշելու համար բացականչություն, ք՛շքշ). նոր բառ է օտարացնել (Ննխ. օդօրցունէլ, օդուրցունէլ) «օտար կարծելով վախենալ» (մանուկների համար է ասւում)։

• «փայլածու մոլո-րակը» Շիր. Տաթև. ձմ. ա։

• = Արաբ. [arabic word] 'ularid «փայլածու»։-Հիւբշ. 265։

• Նախ ՆՀԲ և ՀՀԲ դրին պրս. ուդարիտ։ Վերի ձևով մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 663։

• ՆՀԲ որայ բառից։ Տէրվ. Altarm. 72 որայ բառի հետ=սանս. lāvya «կրտ-րել», lāvaka «կտրած, հնձուած», յն. ληίον «ցանուած արտ» ևն։ Սագրոեան ՀՈ 19Ո9 336 և Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uru «ցորենի դէզ»։ Liden IF 44, 191 իսլ. Փmstr «խոտի դէզ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Երզ. Կր. Մշ. Վն. որան, Մկ. էօրան։ Տե՛ս և որայ։

• (գրուած նաև աւրաս) «աստղերի բոլորտիքը երևցած կալ, բակ» Արիստ. աշխ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

• Ըստ ՆՀԲ յն. ορασις «տեսութիւն, երևոյթ»։ բայց նշանակութեամբ, մա-նաւանդ ձևով անհամաձայն է

• , ի-ա հլ. «անէծք, թշնամանք, նա-խատինք». մէկ անգամ ունի Բուզ. ե. 3։

• ՆՀԲ յն. ἀρὰ «անէծք, նզովք» բա-ռից՝ իբր յգ. ար-եր «նզովքներ»։ Նոյնը նաև Անդրիկեան, Բազմ. 1906, 440։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. ur «ա-նիծել»։

• , ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզական) «օրէնք, կարգ ու կանոն, հին աւանդութիւն իրաւունք, օրինագիրք» ՍԳր. «սովորութիւն» ՍԳր. «Հաղորդութիւն» Եւթաղ. 134. Բուզ. Եղիշ. (այս առման մասին տե՛ս Վարդա-նեան, Եւթաղ. էջ 134 ծան.) «գաւառ կամ նահանգ» ՍԳր. Եւս. քր. (վերջին նշանակու-թիւնը սխալմամբ յառաջացած յն. νόμος «օ-րէնք» և νομός «գաւառ» բառերի նմանու-թիւնից), «կանանց ամսական հոսումը» ՍԳր. (հետևողութեամբ ասորերէնի, ուր [syriac word] ūrxā «օրէնք, բարք, կրօն, ամսական հո-ռում»)։ Ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով. 1. Օրէն. ինչ. անօրէն Ա. կոր. թ. 21. Առակ. ա. 18. Ոսկ. մ. բ. 26. զօրէն «կեր-պով, ձևով» ՍԳր. Բուզ. տնօրէն Աբ. Սարգ. ինքնօրէն Եւս. քր. առանց սղման՝ օրէնա-դիր Փիլ. օրէնազանցութիւն Կանոն. նաև -օրէն «-ապէտ մակբայակերտ մասնիկր. 2. Օրէնս, որ բառի հայցական ձևն է. ինչ. օրէնսդիր ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. օրէնսդրիչ Եւս. պտմ. Եփր. ծն. օրէնսուսոյց Գծ. ե. 34. Ագաթ. օրէնսատու Ճառընտ. Յ. Սրին-. ինչ. օրինապահ Ագաթ. օրինատր ՍԳր. Ոսկ. տիտ. Եփր. եփես. և Փիլիպ. օրինապատում Եփր. թգ. Ագաթ. օրինական ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. անօրինական, ապօրինի (նոր բա-ռեր). 4. յնախդիրով՝ յօրէն, յօրին-. ինչ. յօրինել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. յօրինիչ Սեբեր. Եզն. 15. սեղանայօրէն Ոսկ. մ. գ. 17. թա-գայօրէն Նար. խչ. գեղայօրէն Նար. պճնա-յօրէն Նար. կուս.։

• = Պհլ. *awδen ձևից, որ է զնդ. *awi-δaуana-, կազմուած awi-մասնիկով dāy >պհլ. dītan>պրս. [arabic word] dīdan «դիտել, տեսնել» բայից։ Նոյն բայից ā մասնիկով էլ ունինք պհլ. *āδēn, որից պրս. āδin, āyīn «սովորութիւն, կանոն. կարգ, կերպ, եղա-նակ. զարդ», āyīna «հայելի» և փոխառու-թեամբ հյ. -արէն մասնիկը, իբր իրան. *ā-δayana-։ Այս բառերի հետ զուգահեռ կազ-մութիւն ունին պհլ. [arabic word] aδvέn և [other alphabet] āδvεnak «կերպ, եղանակ», որոնց անորոշ ընթերցումը ճշտւում է այժմ Սար-ի-Մէշհէ-դի արձանագրութեան *dwyn ձևով և թուր-ֆանի պհլ. *ywyng ձևով էլ կապւում է ბ>y ձայնափոխութեան։ Ենթադրում են ի-րան. *aδi-vaina-«հայեացք», որ կազմուած է aδi-նախդիրով նախորդին հոմանիշ va-ina (որ է պհլ. vēn, պրս. [arabic word] bīn) «տես-նել» բայից։-Հիւբշ. 510-511 և. IF Anz. 8, 48։

• և [other alphabet] aδveak «հայեացք, կերպ, եղանակ, օրէնք, հայելի», որ է պրս. āyīn և հյ. *արւէն, որից շրջմամբ աւրէն>օրէն։-Ս. Գ., Բիւր. 1900, 518 պրս. rang «երանգ» բառից։ Գազան-ճեան, Տարեց. Պապիկեան 1905, 125 և Արև. մամուլ 1907, 934-5 յօրինել կը-ցում է թրք. էօրմէք «հիտել» բային։ Karst, Յուշարձան 424 օրէնք=թրք. oran «չափ, ձև», 417 յօրինել՝ յարել բայից։ Ղափանցեան, Նոր ուղի 1929, յնվ. էջ 340 խալդ. awri «տէր» բառից։ Մեկնութեանս վերի եղանակով ձևակեր-պումը տուաւ Nyberg, Hilfsbuch 2, էջ 3։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ագլ. Գոր. Երև.. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. օրէնք, Սեբ. յօրէնք, Ղրբ. Մրղ. օրէնք՝, Ասլ. էօրէնք, եօրեն*, Մկ. Սլմ. էօրէնք՝, Շմ. օրանք, Հճ. იայէնք.-իմաստի զանազանութեամբ Ագլ. ո՛րէնք «օրէնք» և օ՜րինք՝ «հաղորդութիւն». -Ալշ. անօրա «անկրօն, անհաւատ».-Նոր բառեր են օրինաւոր «շատ, լաւ», օրէնքել «հաղորդել», օրէնքուիլ (Մշ. օրէնկվիլ) «հա-ղորդուիլ»։

• (ասւում է նաև օրթիւ, աւրթի, ատ-թի, որթիւ, ոռթիւ, ուռթի, ուռթիւ) «ուղիղ կանգնեցէք (ուշադրութեամբ լսելու համար ոռ. խչ. Լմբ.։

• -Յն. ορϑοι «ուղիղք», որ եզ. ὄρϑός «ու-ղիղ» բառի յոգնակին է. ըստ այսմ ուղղա-գոյն տառադարձութիմնն է ոռթի(ւ) ձևը, որ գտնում ենք Պտրգ. էջ 187։-Հիւբշ. 518։

• ծնեռից Յովհ. Արճիշեցի, էջ 61 մեկ-նում է «Որթիւ, որ թարգմանի ունկն դիք կամ յոտն կացէք»։ Տաթև. ամ. 154 «որթիւ, իբր թէ օրհնեցէք զՏէր և յառաջ մատիք ի լուր աւետարանին»։ Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։

• (ի-ա հլ. յետնաբար) «կոյս աղ-ջիկ» Վիպաս. (Խոր. բ. 47), ՍԳր. որից օրի-որդութիւն Եփր. ծն. քս. 23. Լմբ. սղ. ճառ-ընտ. գրուած նաև օրւորդ, որիորդ, նաև ուրւորդ՝ ըստ Ալիշ. Հին հաւ. 199։-Իմաստի համար հմմտ. Խոր. բ. ծ. «Տալ զտիկին ո-րիորդն Ալանաց զՍաթենիկ ի կնութիւն Արտաշիսի. Առնու զտիկին օրիորդն Սաթե-նիկ»։

• ՆՀԲ թրք. (իմա՛ արաբ.) հիւրի «կոյս պարիկ»։ Տէրվ. Երկրագունտ 1883, 170 «գուցէ թէ օրի-որդ», Եազրճեան, Պատ-կեր 1890, 198-209 սանս. vira «մարդ» ձևից դնում է որ-եար, իգականը ի մասնիկով՝ ուրհի կամ որի, աւրի, ո-րից օրիորդ։ Մէնէվիշեան, Արևելք 1890 հոկտ. 18 մերժելով այս՝ դնում է օր բառից՝ իբր «օր ունեցող, չափա-հաս աոջիկ»։ Հիւնք. արբանեակ բառից կամ յն. αβρα «աղախին», տճկ. ավրէթ «կին», Ալիշան, Հին հաւ. 199 ուրու, հուրի բառերի հետ։ Pedersen, Հլ. դր. լեզ. 46 -որդ մասնիկով։ Karst Յու-ռառձան 402 սումեր. aru «էգ»։ Մառ ИАН 1917, 314 և 1920, 123, ՀԱ 1921 81 օրի=ուրհի+որդի=բասկ. -til «որ-դի»։ Ղափանցեան, Նոր ուղի 1929, յնվ. էջ 339 խալդ. awri «տէր»+uru-dani (=վրաց. օրեթ) «սերունդ»։ (Սա-կայն խալդ. «տէր» բառն է ըստ Sayce 477 euri (և ո՛չ թէ awri), որ [other alphabet] գա-ղափարանշանի ընթերցուածն է. գոտ-նըվում է Մհերի դռան արձանագրու-թեան մէջ)։

• (ի հլ. յետնաբար) «օրհնութիւն, բարեմաղթութիւն» Վրդն. պտմ. Յիշատ. ո-րից օրհնել ՍԳր. Ոսկ. եփես. Եփր. ծն. Սեբեր. օրհնեալ ՍԳր. օրհնիչ ՍԳր. Եփր. ծն. և հռ. օրհնութիւն ՍԳր. Սեբեր. բազմօրհնեալ Մաքս. եկեղ. բազմօրհնեան Դիոն. երկն. եկեղեցօրհնէք Մաշտ.։

• = Պհլ. *āfrinam «օրհնեմ, գովեմ» ձևից, որ կազմուած է a նախամասնիկով fri-«սիրել, յարգել, գովաբանել» արմատից. հմմտ. զնդ. ❇ āfrīnāmi «օրհնեմ, աղօթեմ», ❇ fri «աղօթք», ❇lիfrima-«ռոհներգութիւն», սոգդ. āfirīwan «օրհնու-թիւն», պհլ. [other alphabet] » ā̄frin «գովեստ, գովա-բանութիւն», nafrmn «անէծք», պրս. [arabic word] āfrin, āfarin «գովեստ. կեցցե՛», [arabic word] nafrin «անէծք»։ Այս բոլորր պատկանում է հնխ. prēi-, pri-«դուր գալ, հաճիլ, բարե-կամանալ» արմատին, որի այլ ժառանգ-ներն են՝ սանս. priyatē «սիրել», priyá «սիրելի, կինը», priyátā-«սէր», գոթ, friǰon «սիրել», frijaϑwa «սէր», frjonds=հբգ. friunt=գերմ. Freunϑ «բարեկամ», անգսք. trēod «սէր», հիսլ. frī «սիրելի, կինը», frīa «սիրել», frōendi «բարեկամ», հպլ. prijateli = ռուս. прiятeль «բարեկամ» ևն ևն (Po-korny 2, 86-7)։ Հայերէնի, ինչպէս և յու-նարէնի մէջ, այս արմատը չէ պահուած։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ուտ. afre «աղօթք, օրհնութիւն», afrep'esun «աղօթել, օրհնել»։ Հայերէնի մէջ պհլ. *āfrinam տու-ած է նախ աւհրնեմ, որ թէև անսովոր, բայց պահուած է էջմիածնի հնագոյն Աւետարա-նում (տե՛ս Rey. des ét. arm. 1, 168), յե-տոյ շրջմամբ աւրհնեմ։

• ՆՀԲ մեկնում է «օ՜րդ հնասցի» ձևով։ Gosche 23 տանս. vr, զնդ. yərə «պա-տուել, ընտրել, որոշել»։ Müller, Kuhns ս Schl. Btrg, 5, 381 զնդ. aiwifri-na, որ նոյն է վերի մեկնութեան հետ, մի-այն ā նախդիրի տեղ դրուած aiwi-։ Թօփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 44 օր հիմնել։ Canii, Et. étym. 172 սանտ arh «լարգել»։ Bugge KZ 32, 29 օր և հին բառերից, իբր «հին օր (երկար ևեանք) բաղձալ»։ Մառ ЗВО 5, 320 և Meillet դնում են զնդ. āfrinami «օրհ-

• նել», որ կասկածելի է գտնում Հիւբշ. 511։ Հիւնք. օրէնք բառից կամ պրս. աֆէրիյն «կեցցես», զնդ. աֆրիդի «ըս-տեղծել»։ Ալիշան, Հին հաւ. 449 զնդ. ահուրա։ Հիւբշմանի մերժումը տե՛ս նաև IF Anz 8. 48։ Meillet, Esq. 13 նոր պատճառաբանութեամբ, վերի ձե-ւով ընդունելի է դարձնում մեկնութիւ-նը։

• ԳՒՌ.-Ջղ. օրհնել, Ակն. օռհնէլ, Տիգ. օր-հէլ, Ասլ. էօրհնէ՝լ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Պլ. Ռ. օրթնէլ, Հմշ. օրթնուշ, Ննխ. Սեբ. օռթնէլ, Ագլ. Շմ. օռթնիլ.-Ալշ. Մշ. օրշնել, Խրբ. օռշնիլ, Սվեդ. ուշնիլ.-Սչ. օրխնել, Ջղ. Սլմ. Վն. օխնել, Երև. Մրղ. օխնէլ, Մկ. Տփ. օխնիլ, Զթ. ուխնիլ, ույհնիլ, ուրհնիլ (այլ թաղերում ուշնօձ «օրհնած»)։ Այս-տեղ է պատկանում նաև գւռ. Լ. Ղրբ. խնօ. թուն, Նբ. ուխնէթեն «սրբի գերեզմանից իբր ռեղ վերցրած հող», որ է օրհնութիւն կամ օրհնութեան հող Երև. և որի հին մեաւա-թիւնը ունի Վրք. և վկ. Ա. 338 (օրհնութեան հող).-պատահական նմանութիւն ունի ա-սոր. [arabic word] xənāyā նոյն նշ. -նոր բառեր են անօրհնել, անօրհնէք, օրհնանք, օրհնիթք, օրհնիթքահող, օրհնիթքագիր, օրհնուկ, օրհ-նուման.-հետաքրքրական է կրակը օրհնի՝ Ղրբ. «կրակը հանգցրու» բացատրութիւնը, որ հրապաշտական դարերի մնացորդ է համարւում (Ազգ. հանդ. Բ. 194)։

• (որ և օֆրանթ, օֆռանթ, ոֆ-րանթ, ոփռանտ) «ժամուց, եկեղեցուն տը-րուած նուէր» Մաշտ. կիլիկ. Լմբ. մատ. 320, 322. Թղթ. դաշ. 26։

• = Հֆրանս. ofrende (կարդացւում էր of-rand), ֆրանս. offrande «ընծայ, նոսէր առ Աստուած», որ գալիս է լտ. offero «ընծա-յաբերել» բայից։-Հիւբշ. 390։

• «խաչակիր զինւոր» Ուռհ. «եղբայր» (կրօնաւորի կամ աշխար-հականի տրուած կոչում) Թղթ. դաշ. 20։

• (նոյ, նեաց) «աղաւնի թռչունը, ռոխ» ՍԳր. ածանցման մէջ մտնում է երկու ձևով. 1. աղաւնե. ինչ. աղաւնեակ «փոքրիկ սիրուն աղաւնի» Երգ. բ. 14. աղաւնեկ «երա-ժըշտական ԱԿ ձայնին պատկանող մի եղա-նակ» Մանրուսմն. (ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 18բ). աղաւնեվաճառ ՍԳր. գրուած նաև աղաւնէվաճառ, ինչպես և աղաւ-նէտուն Վստկ. 2. աղաւնա-ինչ. առաւնա-կէրպ Ագաթ. աղաւնաձև Մ. մաշտ. 173 ա. ա-ղաւնաձագ Գնձ. աղաւնարօտ կամ աղաւնիճ «մի տեսակ խոտ» Գաղիան. բժշ. (այս բոյսի անունը ուրիշ լեզուներում էլ ծագում է «ա-ղաւնի» բառից. ինչ. յն. πιριστερεων, իտալ. erba colombina. գերմ. Taubenkraut, թրք. guger-jIn otə, որ է ֆրանս. verveina). առան-ձին մի ձև է աղուենարօտ փխ. աղաւնարօտ։

• Ինճիճեան, Հնախօս. Գ 21 աղու ունի։ Peterm. 29, 42 ասոր. ❇ уaunā, եբր. [hebrew word] yaune «աղաւնի» բառից փոխա-ռեալ։ Klaproth, Asia pol. 105 գոթ. ahaks։ Bötticher, Arica 67. 4Ո5 balon։ Lag. Urgesch. Arm. 768 հա-մարում է թէ բառը կազմուած է labi ար-մատից՝ a մասնիկով, ինչպես որ նոյն արմատից դնում է օսս. balōn, լատ. pal-čιmes. columba, հսլ. golabī հոմանիշ-ները՝ կազմուած ava, upa, cum մաս-նիկներով։ Lag. Arm. Stud. § 53 մեր-ժում է այս. և ասորի ու եբրայական ձե-վերին աւելացնում է պրս. [arabic word] vana «վայրի աղաւնի», ասելով թէ այս բա-ռերի մէջ անշուշտ մի կապ կայ. և թէ ա՛յն ժողովրդին է վերաբերում բառը՝ որ ընտելացրել է աղաւնին։ Bugge KZ 32, 1 աղաւնի բառի առաջին նշանակու-կութիւնը դնում է «սպիտակ» և ըստ այսմ մեկնում է լտ. albus, օսկ. alafo, յն. αλφός, ἀλωφους «սպիտակ» ձևերով, ինչպես որ սլաւ և գերման լեզուներումն էլ «կարապ» ծագում է նոյն albho-«սպիտակ» բառից. հմմտ. հսլ. lebedi, հբգ. albiz, հիսլ. alft ևն։ Müller SWAW 84 (1877), 226 օսս. balan, ինչ. լիթ. balaudis=հսլ. lebedi։ Pokorny 1, Չ3 մերժում է լտ. albus ևն ձևերի հետ դնել հնխ. albho-«սպիտակ» բառից։ Հիւնք. յն. ἐλένη (Հեղինէ) յատուկ ա-նունից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 աղու հաւ. Մառ ИАН 1915, 940 սվան. մուգւ «աղաւնի» ևն։ Պատահական նմա-նութիւն ունին լազ. ալիոնի «mouette» և կազանի թթր. [arabic word] āγuvun «կաքաւ»։

• ԳՒՌ.-Պլ. աղավնի-խուշ (միայն կրօնա-կան պատմութեանց մէջ. վերջին մասն է թրք. quš «թռչուն»). Հճ. աղվmնի, Ակն. Ռ. աղվընի, Զթ. աղվընը, աղվընը, Սեբ. աղվը-նիգ, Խրբ. աղվընիգ, Ննխ. աղվէնիք, աղու-նիք, Տիգ. mղվընիք, Ալշ. յէղվընեգ, Մկ. Մշ. էղվընիկ, Ագլ. ըղօ՛նի, Երև. Ջղ. աղունիկ, Տփ. աղունակ, Գոր. Վն. յեղունիկ, Սլմ. յէ-ղունիկ., Ոզմ. յէղունէկ, Ղրբ. յեղօ՛նէ՛գ։, ղօ՛-նէգ, Պրտ. եղվընագ։ -Աղաւնի բառը միակ բացառութիւնն է, որ արդի լեզուի մէջ չէ վե-րածուած *աղօնի ձևին, մինչդեռ ուրիշ ա-մէն տեղ աւ երկբարբառը բաղաձայնից առաջ դառնում է օ։ Այս պատճառաւ Հիւբշման (անձնական) կարծում է թե հին հայոց աղաւ-նի բառը հնչւում էր *աղաւընի։ Այս ենթա-դրութիւնը հաստատւում է գւռ. աղվընի, աղվընիկ, աղվընը ևն ձևերով, որոնք ենթադրում են հնագոյն *աղուանի կամ *ա-ղաւրնի. բայց սրանց հետ միաժամանակ անհրաժեշտ է ընդունել նաև ճիշտ աղաւնի հնչուած մի ձև, որից կանոնաւորապէս յա-ռաջ է եկել *աղօնի և սրանից էլ Տփ. Վն. Ոզմ. Ղրբ. գաւառականների օ, ու պարունա-կող ձևերը։

• , ի, ի-ա հլ. «չորս» Փիլ։ Արծր. Նար. Մագ. հների մէջ առանձին չէ գործած-ուած, բայց գտնւում է մի խումբ ածանց-ների մէջ. ինչ. քառամեայ «չորեքամեայ» Եւս. քր.. ա. քառեամ «չորս տարի ժամա-նակ» Ոսկ. բ. տիմ. քառասուն ՍԳր. (տե՛ս առանձին). յետոսկեդարեան շրջանին ո՛չ միայն առանձին կայ։. այլ և տալիս է շատ բազմաթիւ ածանցներ. ինչ. քառաթիւ Պիտ. քառաժանի Շիր. քտռաձի Փիլ. քառակերպ Գնձ. Նար. քառակուսի Յայտ. իա. 16 Շար. քառակ «տետրակ» Տիմոթ. կուզ, էջ 122, 127, 151, 170. նոյն ոճով նոր գրականի մէջ՝ քառահատոր, քառաձայն, քառամեակ, քտռանիւ, քառապատկել, քառաստիճան. քա-ռատառ, քառատրոփ, քառարշաւ, քառոր-դական ևն ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2tvr-, k2tvr-ձևից, որ իբրև երկրորդական ձև գոյութիւն ունէր kšetuores>չորք բառի կողքին. երկու ձևերն էլ իրար հետ միասին պահած են հնագոյն հնդևրոպական լեզուները. այսպէս հնխ. kšetuores-ից սանս. čatváras, զնդ. čaϑ-wārō, յն. τέτορις, τέσσαρες, օսկ. petora «չորս», իսկ հնխ. kgtur կամ kζtur-ձևից ևն՝ սանս. turfya-«չորրորդ», զնդ. āxturīm «չորիցս», tuirya «չորրորդ», յնτρα-(τράπεζα «սեղան», իմա՛ «քառոտանի» բառի մէջ) և լտ. quartus «չորրորդ». ասելին տե՛ս չորք բառի տակ։-Հիւբշ. 503։

• Նախ ԳԴ պրս. չար, չէհար=քառ, չորս։ ՆՀԲ նոյն է իրօք և ձայնիւ ընդ չորք, չորս, պրս. չար, ջէհար, ճահար, լտ. quatuor։ Peterm. 153 տանտ. catur բառից. u և t ընկած, իսկ ռ ձայնի մէջ միացած են արմատական r ևև հյ. յգ. -եր մասնիկի ր ձայնը, ինչ. չոր-ք։ Win-disch. 31 սանս. čatur և լտ. quatuor-ից՝ բաղաձայնի և a=ua ձայների ան-կումով. բայց ինչո՞ւ է ք ձայնը՝ յայտ-նի չէ։ Lag. Urgesch. 575 ca-մասի անկումով (ինչ. զնդ. tuirya) և tv վե-բածելով ք-ի։ Bopp, Gr. comp. 2, 224 *atvār ձևից՝ čat փանկը ընկած է և մ դարձած ք։ Müller SWAW 35, 192 մերժելով այս՝ դնում է čatvār>*čas-vār, նախավանկի անկումով էլ svār, որից քառ։ Նոյն, Kuhns u. Schl. Btrg 2, 486 և 3, 84= (č̌a)-tvar։ Ascoli KZ 16, 207 պատահական չի համարում պրտ. xar «փուշ», հյ. քառ «չորտ» և քաւր «վէմ» բառերի նմանութիւնը։ Justi, Zendsp. 108 čaϑwar ձևի տակ է դնում առանց յիշելու չորք։ Հիւբշ. KZ 23, 29

• tvar ձևից. քառ և չորք այնպէս են հա-մեմատում իրար՝ ինչ. զնդ. tūirya և caϑwar։ Lag. Arm. Stud. § 1784 քառ <(ča)tvār բնիկ հայ է, իսկ չորք= պրս. č̌ār արշակունեան։ Տէրվ. Altarm. 2, Նախալ. 132, Երկրագունտ Ա. 45, Լեզու Ա. 174 քառ և չորք *katvar ձևից միջին tv-ի անկումով, որով k տոսած է մէկ անգամ ք, մէկ անգամ չ։-Հիւբշ. ZDMG 30, 774-9 մերժում է այս մեկնութիւնը (տե՛ս չորք) և Arm. Stud. § 289 մեկնում է վերի ձևով։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 88, 177 կպդովկ. konkar և kógi «չորս» բառի հետ։ Me-illet MSL 7, 162 դնում է հնխ. kεtwr-եց t-ի անկումով, իսկ ըստ Հիւբշ. 503 նոյն ձևից՝ k2-ի անկումով և tw դար-ձած ք։

• «Մեծ Արօին հանդիպակաց մի համաստեղութիւն է W տառի կամ ընկած աթոռի ձևով» Շիր. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

• = Եբր. [hebrew word] kislēv հոմանիշն է, որ յն. χασ(ε)λε տառադարձութեան միջոցով ան-ցել է մեզ. եբրայական բառն էլ ծագում է ասուր. [other alphabet] ki-ši-li-mu կամ [other alphabet] k-is-li-mu «97? ասորաբաբելական ամիսը» բառից (Delitzsch, Assyr. Handwb. 344, Strassmaier, Alphab. Verz. 547)։-Աճ.

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն գրծ. քատակիւ, որ ցոյց է տալիս խ հլ.) «նման» Նար. մծբ. 447. Տաղ. Յիշատ. որից քատակել «նմանեցնել, յարմարել» Փիլ. Սահմ. Անյ. պորփ. Մագ. թղ. 125. քատակիչ Տիմոթ. կուզ. 213, քատակութիւն Թէոդ. խչ. քատակապէս Պիտ. Կնիք հաւ-144. համաքատակ Երզն. մտթ. 462. Սասն. 36. Վրք. Թովմ. մեծոփ. (Արրտ.. 1913, 747), ճշգրտաքատակիլ Ճառընտ. ծովաքատակ Թէոդ. կուս. Սկևռ. աղ. 125. երկնաքատակ Օրբել. հրտր. էմ. 127. ամպաքատակ ԱԲ ներքատակել Յհ. իմ. Երև. 67. ասրաքատակ Շնորհ. եդես. աւազաքատակ Սկևռ. աղ. 56. զոմաքատակ ԱԲ։

• ՆՀԲ լծ. թրք. քէզա, քէտա (իմա՛ ա-րաբ. [arabic word] kaδā), յն. ϰατά «ըստ»։ Lag, Btrg. bktr. Lex. 37 պրս. xwada «իս-կութիմն», որ մերժում է ինքը Arm. Stud։ § 2344։ Տէրվ. Altarm. 63 զնդ. xvaeti «յատուկ», hva «ինքն, ինքեան», հսլ. svatú «ազգական»։ Նոյն, Նա-խալ. 122 կցելով նոյն բառերին՝ ար-մատը դնում է քա «իւր», նոյն ընդ ին-+-ն, որով քատակել բուն «իւր առնել»։ Հիսնք. կատակ բառից, Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն. էջ 44 պհլ. kadak, որ բոլորովին ուրիշ բառ է։

• «բուի տեսակից մի թռչուն, որի համար հները առասպելաբանում էին թե մահը գուշակում է և հիւանդութիւնները ո-չընչացնում» Ղևտ. ժա. 19. Օրին. ժդ.. 18. Եպիփ. բարոյ. Մխ. առակ. Վրդն. ծն. (ա-ռասաելը տե՛ս Վրդ. առ. 81). գրուած է նաև քարարդ, քառադր, քաղադր, քաղարդ, քաղանդրոս, քաղանդր Սատն. 65, քարադ-րոն Բար. 141։ Այս նոյն բառն է, որ կա-լատրիս ձևով գրուած է Տաթև. ձմ. կդ. «Կա-լատրիսն հաւ՝ հայելով ի հիւանդն, առնո-յինքն զցայ նորա և բարձրանայ ի ծառն և փոխանակ հիւանդին մեռանի»։ նութեամբ (ըստ Meillet, Յուշարձ. 21։) դարձած քաղադր։-Հիւբշ. 388։

• = Յն. γαραδριός «մի տեսակ դեղնաւուն թռչուն, որ դալուկը իր հայեացքով բժշկում է». սրանից է փոխառեալ նաև լտ. charad-tius։ Ըստ Thumb հայերէնը փոխառեալ է յն. *χαράϑριος ձևից, որ չէ աւանդուած. սա տուած է նախ քարադր, յետոյ տարանմա-

• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭალანდრო քալանդրո կամ ჭარანდრი քարանդրի՝ նոյն նշ. ըստ Մառ Гpaм. др. aрм. էջ 31 և Teкст. м Paз. VI Փизiолоrъ 1904, էջ 7, 64 Բարուախօսի թարգմանութեամբ վրացերէնի անոած հա-սարակ տառադարձութիւն է հյ. ձևերի վրա-յից։