cf. Շրջագնաց.
roaming, wandering.
going here and there, wandering.
circumscriptive.
to circumscribe.
circumvolving, moving around.
surrounding, enclosure.
gown, dress;
կէս —, petticoat;
ներքին —, — under-petticoat.
to investigate.
in the neighbourhood, neighbouring, adjacent;
—ք, the environs, the country roundabout, neighbourhood.
turning, changing, shifting;
change.
to cut out or trench all round;
to prune or lop round.
circumspect, cautious, discreet, considerate, prudent;
— լինել, to look around, to observe, to explore, to spy out.
observation, attention, exploring, spying out;
circumspection, caution, prudence, consideration, discretion.
gyromancian.
gyromancy.
to spread every where.
turn, gyre, turning, circuit, revolution, circumvolution, circulation, conversion;
course, cycle, period, circle, round;
turning, wheeling, winding;
sinuosity;
change, vicissitude;
— մեծ, period or cycle of five hundred and thirty-two years;
—ք ջուրց, whirlpool, vortex;
— զօրաց, evolution;
— առնուլ, to turn, to make or take a turn, to turn or whirl round and round, cf. Շրջաբերիմ, cf. Պտուտեմ;
to circulate, to revolve, to move;
to spin round upon one leg.
periodic revolution or gyration.
circle, hoop;
border, contour, outline, circumference;
frame, frame-work, sash;
enchasing;
turn, circuit, ring;
cycle;
—ք երկնից, the spheres;
— կենդանական, the zodiac;
բեւեռային —, polar circle;
—ք ապարանից, gallery, terrace, promenade;
սիւնք —օք or —աւ, peristyle;
—աւ, in a circle, in a ring, circularly, cf. Շուրջանակի.
framer, borderer.
furnished with a circle or frame;
round, circular.
to turn round;
to revolve, to move in a circle;
to frame, to border.
to revolve, to rotate.
cf. Շրջանակումն.
roundness;
rotation, circulation;
framing.
periodic.
circumnavigation.
circular balance.
turn-jack, turnspit.
cf. Շրջաչափումն.
circuit, ambit, circumference.
lifeguardsman.
surrounding, ambient;
turn, round, circumference, compass, outline, circuit, fence, wall, enclosure;
periphery, circumference.
to surround, to compass, to encircle;
to envelop;
շրջապատիմ.
to take a turn;
to turn round, to whirl;
to be surrounded, enclosed.
circuit.
rotation;
circumlocution, ambages.
fortification, enclosure.
circulating;
— գլուխ, capital.
turn, gyre.
extended roundabout, spread around;
amphitheater.
enclosed all round;
surrounded, invested;
enclosure, fence, close.
to shut up all round, to hem round or in, to enclose, to encircle, to surround, to beset.
to shine on all round, to cover or surround with light.
dressed leather, morocco, cordwain.
• «կաշի, կոկած մորթ (գրքի կողի. կօշիկի, վահանի ևն), մէշին» Մաշտ. Մար-թին. Վստկ. 189. Միխ. աս. 164. Մխ. դտ. 245, որից սեկափերթ Մարթին։
• Աճառ. ՀԱ 1908, 121 համարում է թաթարական ծագումով բառ. հմմտ. մանչու թթր. suko «կաշի» (ուրիշ է պրս. [arabic word] č̌akī «սեկ»)։ Patrubány ՀԱ 1908, էջ 213 հնխ. k'ei «պառկիլ» ար-մատից։ Յիշատակելի են նաև սանս. çik-«կապ, ցանց», լիթ. sikšna «ռա-րակ կաշի», յն. ϰισσηρις «արջառաջիլ», որոնք միասին հանւում են հնխ. k'īq-«փոկ, կաշի» բառից (Pokorny 1, 451)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. սէկ «այծի կաշի», Այշ. Հճ. Մշ. սեգ. Ռ. սէգ «կօշիկի երեսի կաշին», Սեբ. սէգ «կաշի, սախտիյան», Եւդ. սէգ «մո-մապատ շոր, որի վրայ շռհողն են դնում», Խրբ. սէք՝ «ամանի բերանը ծածկելու կա-շեայ կափարիչ, սերեկ»,-նոր բառեր են նեկել «այծի կաշիով պատել», սեկեմուկ (հմմտ. կաշաթև, մաշկաթև) «չղջիկ»։
secundicerus.
• «երկրորդ կարգի պաշ-տօնեայ» (առաջինը կոչուած պռիմիկուռ)։ մէկ անգամ ունի Յայսմ. հոկտ. 7. «էր սուր-բըն Սարգիս պատուեալ պռիմիկուռ դասուց
• = Յն. σέλαχος նոյն նշ. որ սովորաբար գործածւում է յոգնակի τάλσελαχη ձևով. ըստ այսմ մեր բառը պէտք է ուղղել սեղաք։-Հիւբշ. 378։
cartilaginous.
• «աճառապատ մեծ ձուկ՝ որ թեփի ևոխարէն պարզ մաշկ ունի» Վեցօր. 138, 141 (երկրորդ վկայութեան ձեռագիրն ունի սիկաղք)։
fornicator, whorekeeper;
suitor, gallant, sweet-heart, admirer.
• , ի-ա հլ. «շնացող մարդ, կնոջ ա-պօրինի սիրականը» Եզեկ. ժզ. 33, 34. Կոչ. 98. Խոր. Փիլ. որից սեղեխաբար Խոր. Կղ-նկտ. սեղեխասպանութիւն Պիտ. բազմա-սեղեխ Եփր. յես. էջ 302. գրուած է նաև նեղեղ, սիղեխ, սիղեղ Վրք. հց. ա. 82, 83, նիղիխ, սիղիղ, որոնցից նոր գրականը ըն-դունել է միայն սեղեխ ձևը։
close, dense, compact, firm, strait, narrow, compressed, confined.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «հոծ, խիտ, կուռ, սեղմած» Վեցօր. Շիր. որից սեղմել «պնդել, ամրացնել» Ա. մկ. ե. 47. Ագաթ. սեղմանալ Եզն. սեղմու-թիւն Վեցօր. սեղմում, սեղմիրան (նոր բա-ռեր)։
• ԳՒՌ.-Մշ. սէղմել, Զթ. սէղմիլ, Տփ. սիղ-միլ, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. սըխմէլ, Ասլ. սըխմէլ, Ագլ. Սվեդ. սխմիլ, Հմշ. սրխ-մուշ, Ակն. Ատ. զխմէլ, Խրբ. զըխմիլ, և շրջուած ձևով՝ Արբ. ղոմէլ. նշանակում են «սեղմել, ճնշել». այս ձևերը ազդուած են թրք. [arabic word] səq-maq «սեղմել» հոմանիշից և անկանոն կերպով վերածած են ե>ը և ղ>խ. տե՛ս Աճառ. MSL 10, 324 և Բազմ. 1897. 260։ Նոր բառեր են սխմուիլ, սխմուն, սխմոտել, սխմռտկել։
• «մի տեսակ ծանր հիւանդութիւն, հալևմաշ կամ բարակցաւ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ունի Մխ. բժշ. էջ 4. «Իսկ այն ազգ ջերմն, որ պատճառն չոր և ռենա անռամունքն լինին, հոռոմն լխթկօն ասէ, և տաճիկն դեկ, որ թարգմանի հալևմաշ. և այլ ոմանք սեղմ ասեն. և Հայք բարակ ա-չի
• = Արաբ. [arabic word] saqm «հիւանդութիւն» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 480), «նիհարացում, հալումաշ լինելը» (Dozy, Supplement des dict. arabes, 1881)։
• Շփոթելով հյ. սեղմ բառի հետ՝ սոյն բառի վրայ ոչ ոք ուշադրութիւն չէր դարձրած։ Seidel, Մխ. հեր. § 29a մեկ-նում է վերի ձևով, բայց միևնոյն ժա-մանակ յիշում է արաբ. ❇ sahm «նիհար»։ Անշուշտ ուղիղ է միայն ա-ռաջինը՝ ղ ձայնի պատճառով, որ է արաբ. [arabic word] (և ո՛չ օ), առանց որի հյ. սեղմ բառի հետ շփոթութիւն չպիտի յառաջանար։
cf. Սեմիար.
• = Յն. σημειογράφος հոմանիշից, որ կազ-մուած է σημεῖον «նշան» և γράρω «գրել» բա-ռերից։ Յոյն բառի առաջին մասը տառա-դարձուած, երկրորդ մասը թարգմանուած է հյ. գիր, ճիշտ ինչպէս վրաց. სიმიათა-ϑნე-რალი սիմիաթա-մծերալի «արժանայիշա-տակ բաների գրող, nисатель достопри-мeчaтельносcтeиl» (Չուբինով 1174)։-Հիւբշ. 378։
• ՆՀԲ սեմիարի հետ յն. սիմա, սիմի՛օն նշան բառից։ Ուղիղ մեկնեց Brockel-mann, Ուս. փոխ. բառից, էջ 106։
• ՓՈԽ.-Մառ ЗВО 17, 303 վրացի ձևը ո՛չ թէ անկախաբար յունարէնից առնւած, այլ հալերէնից կաղապարուած է համարում։ Այդ ճիշտ կլինէր անշուշտ, եթէ վրացի ձևը լի-նէր სემიათა-ბწერალი սեմիաթա-մծերալի, ինչպէս ունի Մառ, բայց Չուբինով գրում է ი ի-ով, որ համապատասխանում է յունա-րէն η տառի յետին ի հնչման։
tachygrapher.
• -Յն. *σηιειαριος հոմանիշ ձևից, որ թէև չէ աւանդուած ո՛չ հին և ոչ բիւզանդական յունարէնում, բայց ենթադրելի է հայերէն բառի վրայից. հմմտ. սեմագիր։-Հիւբշ. 378։
• ՆՀԲ սեմագիր բառի հետ յն. սիմա, սիմի՛օն «նշան»։ Վերի ձևով մեկնեղ Gelzer Anfánge ver arm. Kirche IIl ծան.։ Նոյնը նաև Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից, էջ 1Ա6։
cf. Խոստուկ.
• ՆՀԲ ռնում է իբր անստոյգ բառ։ ՋԲ և ԱԲ չունին։ Brosset համարում է «dy-sentérie», որով անշուշտ կապում է փոր բառի հետ, ինչպէս որ Վենետ-կեան հրատարակիչն էլ սրբագրում է «ախտս իմն փորի» փխ. ախտ սեմփո-րի։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Հյ. նոր բառերի հին մատ. Բ. 15-16։
senator.
• = Յն. σενάτωρ, որ փոխառեալ է լտ. sen։-tor (նաև senatorius) հոմանիշ բառից (Sophocles 984)։-Հիւբշ. 378։
chancellor.
• = Յն. συγϰελλος «եպիսկոպոսական կամ աբբայական ձեռնասուն, կրօնական տե-սուչ» (Sophocles 1020), որից նաև լտ. sуn-cellus. ըստ այսմ հայերէնի մէջ ուղիղ ձևն է սինգելոս (ν տառի յետին ի աոտասանաւ-թեամբ), ինչպէս ունի Ուռհայեցին. տառերի շփոթութեամբ ձևացած է սենգելոս (ե փխ. ի), իսկ սիւնկեղոս հին գիտական տառա-դարձութիւնն է, որ չկայ տպագրեալում։ Յոյն բառը ծագում է σνν-մասնիկով ϰἐλλα «խուց» բառից և նշանակում է բուն «խցակից»։-Հիւբշ. էջ 378։
peak, point, summit of a rock, steep rock;
peg, wedge;
steep, cragged, a-peak, precipitous.
• «երիթ, սրածայր փայտ կամ երկաթ. գամ» Մխ. առակ. «ցցուած ժայռ, քար, լե-ռան գլուխ» Խոր. Լմբ. սղ. և իմ. «ցցուած, շեպ, անհարթ» Վեցօր. 143. որից սեպանալ «ցցուիլ, սրածայր լինել» Սարգ. Լծ. կոչ. նոր բառեր են սեպաձև, սեպագիր, սեպագրու-րիւն, սեպագրական։
• Klaproth, As. pol. 104 պրս. [arabic word] čōb «ցուպ, գաւազան»։ ՆՀԲ (բևեռ բառի տակ) լծ. թրք. čivi «գամ»։ Lag. Urgesch. 1056, Btrg. bktr. Lex. 18 զնդ. safa «եղջիւր, սմբակ»։ Հիւնք. սևեռ բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 300 նոյն ընդ շեպ։
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. սէպ, Մշ. շեպ, Գոր. Ղրբ. սէպ, սըպ «երիթ, ատամ», Ագլ. սիպ «գամ».-նոր բառեր են սեպաւոր «սուր ծայրը դուրս ելած (ժայռ)», սեպռիկ «առջևի ատամները ընկած», սեպել «խոթել, մէջը խրել»։
sepia, cuttle-fish.
• = Յն. αnπία «մելանաձուկ», որից նաև լտ. sepia, իտալ. seppia, վրաց. სიძინი սի-պինի «каракатица (моллюксъ), cлизь морской» (Չուբինով 1178).-Հիւբշ. 278.
peer, noble, gentleman, patrician, esquire;
Sebooh (name of mount in Armenia);
— զատք, the highest nobility;
— գունդն ազատաց, knighthood, chivalry, squirehood.
• , ի-ա հլ. (կայ և սեռ. սեպու-հեաց) «ասպետ, ազնուականութեան մի աստիճան» Եղիշ. Փարպ. Լաստ. (Հին բռ. մեկնում է «հարկևոր, մեծարգոյ», նոր գրա-կանում «գլխաւոր, առաջնակարգ» (օր. սե-պուհ պարտականութիւն). որից սեպհական (նաև գրուած սեփական, սեփհական) ռա-ռանձնական, իւրական, իրեն պատկանած, տէր եղած» ՍԳր. Աթագ. Ոսկ. մ. բ. 20։ սեպհականեալ Եզն. էջ 8. սեպհականութիւն Կոչ. Սեբեր. սեպհականագոյն Փարպ. սեպ-հականատէր (նոր բառ). հնագոյն ձևն է *սեպուրհ, ինչպէս ցոյց է տալիս վրաց. սազեպուրո փոխառեալ ձևը (տե՛ս տակը)։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. ❇. ❇ ︎vīsō-puϑra«(իշխանական) տան որդի», հիւս. արևմ. պհլ. vispuhr, մա-նիք. պհլ. [hebrew word] vispuhr(), ︎︎) «իշխան» (Salemann ЗAH 8, 75), հր. արևմտ. պհլ. vis pus «իշխան», սոգդ. višpus «ժառանգ», որի թարգմանութիւնն է արամ. bəne baitā [hebrew word] «որդիք տան» (որ է «աւագանին, արքայական իշխաններ»)։ Հայերէնը ենթա-դրում է իրան. *visya-puϑra, որի մէջ բար-դութեան իբր առաջին եզը դրուած է գոյա-կանի տեղ ածականը, որից *վսեապուրհ> *վսեպուհ և վ-ի անկումով՝ սեպուհ։
• ՆՀԲ նոյն է դնում հյ. սպայ կամ ըս-պահ, պրս. սիփահի բառերի հետ։ Էմին, ռուս. թրգմ. Ասող. էջ 254 (արտ. Иe-тор. М.Хорен. 1893, 303) սպահ բա-ռի հետ հանում է ասպ «ձի» բառից։ Müller SWAW 42, 256 պահլ. [arabic word] šahputr «արքայորդի»։ Տէրվ. Altarm. 98 սեպհական բառը սրանից բաժանե-լով՝ մեկնում է դերանուանական *sabha արմատից, իբր յն. σφεῖς, σգός, հպրուս. subha, suba «ինքն, իւրեան», գոթ. silba «ինքն» ևն։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ առաջին անգամ Մառ ЗВО 5, 288-9 (թրգմ. ՀԱ 1892, 165), որ հա-մարում է զնդ. vīsō-puϑra «տան որդի» ձևից կրճատուած։ (Նոյնը Ադոնց, Aрм. въ ən. Юст. 401)։ Մերժում է Հիւբշ, ZDMG 46, 327-8, թրգմ. ՀԱ 1892,
• aš5, ընդունում է Ած. Խաչատրեան, Լումայ 1896 Ա. էջ 294։ Հիւնք. էջ 282 նեպուհ=պրս. իսբէհ, սեպհական<սեպ բառից, իսկ էջ 344 սեպուհ =պրս. շա-պուր «արքայորդի»։ Մառ ЗВО 11 165-170 պնդում է ընդդէմ Հիւբըշ-մանի, իբր կռուան առնելով վրաց. საზეβურო սազեպուրո բառը, որ երևան է հանում հնագոյն հյ. *սեպուրի և աւելի է մօտեցնում զնդ. vīsō-puϑra ձևին= պհլ. vis-pūhrak։-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1907, 21 Սեբէոսի մէջ գտնե-լով ի սեպհական գնդին կողմանսն՝ դրուած իբրև Վասպուրական, այս եր-կու բառերն էլ դնում է=զնդ. vīsō-pu-ϑra> *վսպուհր >*սպուհր>*սպուհ= սեպուհ։ Salemann, Manich. Stud AAН 8 (1908), էջ 75 մանիք. պհլ. vīspuhr ձևի հետ։ Marquart ՀԱ 1911, 541-2 բուն ձևը դնում է *սեփուն, թրգմ. վրաց. սեփեծուլի ձևից. -ուե, իգ. -ուհի՝ ծագում է հպրս. puthra «որ-ռի» բառից։ Meillet MSL 17, 248 հա-մարում է իրանական փոխառութիւն. բառի երկրորդ մասը հիւս. պհլ. puhr (=puϑra) «որդի» բառն է. անծանօթ է նե-, որ կապ չունի vis-«տուն» բառի հետ։ Վերի ձևով պատճառաբանեց ու մեկնեց վերջին անգամ Benveniste ՀԱ 1927, 762 և REA, 9 (1929), էջ 9։ Lidén, Göteborgs högskolas arsskriit 1933, Jջ 52-54 ալբան. ϑep «տեպ ժայռ» բառի հետ, իբր հնխ. k'epoo--
September.
• = Յն. σεπτέμλριος, որ փոխառեալ է լտ. september ձևից. նշանակում է բուն «եօթ-ներորդ ամիս» և ծագում է լտ. septem «եօ-թը» թուականից. (հին հռովմէական տարին սկսում էր մարտից և սեպտեմբերը լինում է եօթներորդ ամիսը). մտած է բազմաթիւ լեզուների մէջ, ինչ. ֆրանտ. septembre, ռ. ceнтябрь ևն։ Ամսանունները, որովհետև ա-ւանդուած են Ե դարից, պէտք է փոխառեալ լինին յունարէնից և ո՛չ թէ լատիներէնից։ Ըստ ձևի յունուար, փետրուար, մարտ, ապ-րիլ, մայիս, յունիս և օգոստոս թե՛ յն. և թէ լտ. նոյն են, այնպէս որ չեն կարող նպաս-տել ծագումը որոշելու յուլիս (յն. ἰούλις) և նոլեմբեր (νοέμβριος, november) յունաձև են, իսկ սեպտեմբեր, հոկտեմբեր և դեկտեմ-րեր լատինաձև (յն. վերջաւորութիւնն է -βριος, լտ.-ber). նոյեմբեր ամսանունը ա-ռաջին կէսում յունաձև է, երկրորդ կէսում լատինաձև։ Այս բոլորը ի նկատի առնելով՝ պէտք է եզրակացնել թէ ամսանունները նա-խապէս ունէին յունական ձև, աւելի յետօյ վերածուեցին լատինականի. հմմտ. յատ-կապէս փետրուար, որ Ե դարում ունէր փեբ-րուարիոս ձևը, շատ յետոյ դարձաւ փետ-րուար։-Հիւբշ. 367։
• ԳՒՌ.-Գործածւում է սեկտեմբեր (Շմ. սէկտէնբէր) ձևով, որի մէջ կ յառաջացած է նոկտեմբեր և դեկտեմբեր բառերի ազդեցու-թեամբ. այսպէս են նաև վրաց. սեկտեմբերի, թուշ. սեկտեմբեր։
kind, species, race, generation;
nature, complexion;
*height;
gender;
— եւ տեսակ, the genus and the species;
մարդկային —, mankind;
հայկական —, the Armenian nation.
• , ի հլ. «ազգ, ցեղ, տոհմ» Փիլ. Շար. Մագ. Յայտ. իբ. 16. «ըստ տրամաբանից՝ առաջինն ի հինգ ընդհանրից» Պորփ. Արիստ. ստորոգ. «ըստ քերականաց՝ անունների ա-րական, իգական կամ չեզոք լինելը և բայերի ներգործական, կրաւորական կամ չեզոք լի-նելը» Թր. քեր. որից սեռական, սեռային, նեռաբար, սեռակոտոր, սեռանալ, եռասեռե-ան, կիսասեռ, յոգնասեռ ևն, բոլորն էլ յե-տին։
axle, axis, pivot.
• (ՆՀԲ դնում է սեռ. սեռին, բայց չունի վկայութիւն) «անիւի առանցք» Սիր. լզ. 5. Փիլ. լիւս. 154. Պիսիդ. վեց. 341. Լծ. փիլ. որից սռնակ «առանցք» Եսագր. Լծ. փիլ. Արիստ. աշխ. սռնի «առանցք» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. խէ (երկիցս). Ճծթ. հարց. 182.-յգ. սեռ. սռանց Վրք. և վկ. 8Ո հմմտ. նաև լիսեռն։
• = Ասոր. [syriac word] sarnā, արամ. [hebrew word] sar-nā, եբր. [hebrew word] seren, [hebrew word] sarne «ա-ռանցք», որոնց հետ կցում են նաև բաբել. šurinnu «նշանաբան» (Gesenius 553)։-Հիւբշ. 316։
• Lag. Arm. Stud. § 1982 վարանելով յիշում է եբր. և ասոր. ձևերը։ Հիւնք. լտ. sera «նիգ, սողնաև»։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. սէ՛ռնը, Ալշ. Երև. Մշ. Սլմ. Վն. սռնի (սեռ. սռնու) նոյն նշ.։
• «զուտ, անխառն, պարզ, մաքուր» Ոսկ. գղ. և մտթ. Սեբեր. Փիլ. որից սեռնու-թիւն «յստակութիւն» Սեբեր. Ոսկ. մտթ. դ Ասող. -նշանակում է նաև «սերտ, հոծ, խիտ, պինդ», որից ունինք սեռնիլ «լցուիլ, խտա-նալ» Սեբ. իդ. էջ 79 (Լցեալ սեռնեցան վայր-քըն բուսով դալարոյ), սեռել «պնդացնել, ամրացնել» Դամասկ.։
clean, pure, clear, limpid;
sincere, true, simple.
• (ՆՀԲ դնում է սեռ. սեռին, բայց չունի վկայութիւն) «անիւի առանցք» Սիր. լզ. 5. Փիլ. լիւս. 154. Պիսիդ. վեց. 341. Լծ. փիլ. որից սռնակ «առանցք» Եսագր. Լծ. փիլ. Արիստ. աշխ. սռնի «առանցք» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. խէ (երկիցս). Ճծթ. հարց. 182.-յգ. սեռ. սռանց Վրք. և վկ. 8Ո հմմտ. նաև լիսեռն։
• = Ասոր. [syriac word] sarnā, արամ. [hebrew word] sar-nā, եբր. [hebrew word] seren, [hebrew word] sarne «ա-ռանցք», որոնց հետ կցում են նաև բաբել. šurinnu «նշանաբան» (Gesenius 553)։-Հիւբշ. 316։
• Lag. Arm. Stud. § 1982 վարանելով յիշում է եբր. և ասոր. ձևերը։ Հիւնք. լտ. sera «նիգ, սողնաև»։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. սէ՛ռնը, Ալշ. Երև. Մշ. Սլմ. Վն. սռնի (սեռ. սռնու) նոյն նշ.։
• «զուտ, անխառն, պարզ, մաքուր» Ոսկ. գղ. և մտթ. Սեբեր. Փիլ. որից սեռնու-թիւն «յստակութիւն» Սեբեր. Ոսկ. մտթ. դ Ասող. -նշանակում է նաև «սերտ, հոծ, խիտ, պինդ», որից ունինք սեռնիլ «լցուիլ, խտա-նալ» Սեբ. իդ. էջ 79 (Լցեալ սեռնեցան վայր-քըն բուսով դալարոյ), սեռել «պնդացնել, ամրացնել» Դամասկ.։
kind, race, species;
sex;
cream;
— գինեմրրոյ, cream of tartar;
gender;
գեղեցիկ —, the fair sex, womankind;
գալ ի ծնունդեւ ի —, to increase and multiply.
• (յետնաբար ի, ռ հլ.) «ցեղ, տոհմ, ծնունդ, սերունդ» Փարպ. Արիստ. աշխ. Նոնն. Մառ. «սերիլ, աճիլ, բազմանալը» Վեցօր. 93. «քերականական սեռ» Թր. րեր. որից սերել կամ սերիլ «սերունդով աճիլ՝ բազմանալ» Եզեկ. լզ. 12. Վեցօր. Եզն. Մծբ. Եւս. քր. Ագաթ. Ոսկ. մտթ. սերանալ Մծբ. Եփր. թգ. և օրին. սերունդ Խոր. սերուն Փիլ. բազմասեր Պիտ. մօտասեր Փիլ. զաւակասե-րութիւն Պիտ. եղեգնասեր Փարպ. մանկասե-րութիւն Փիլ. բոլորասեր «բոլորատեսակ» Ագաթ. (տե՛ս ՀԱ 1913, 625) սերնդագոր-ծութիւն (նոր բառ). այստեղ են պատկանում սեռ, սերմն, որոնք տե՛ս առանձին։
• Հիւնք. լատ. sero։ Bugge KZ 32, 64 սեր, սեռ և սերմն դնում է հնխ. spér-si, spéros ձևից. հմմտ. յն. σπὲρμα։ Ու-ռիղ մեկնութիւնը մտածեց նախ Pat-rubány SA 1, 216, որ բառս կասկա-ծով կցեց լտ. creo ձևին։ Նոյնը հաստա-տում է մի առանձին մենագրութեան մէջ Osthoff, Etymol. Parerga էջ 1-71, յատկապէս էջ 6 և 33, նաև Schef-telowitz BВ 28, 283, Meillet Esquis se 108։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 16 ահլ. զերհունդ=հյ. սերունդ։ Սա-դրզեան ՀԱ 1909, 336 սումեր. sar «սե-րունդ, աճիլ»։ Karst, Յուշարձան 400 ատուր. zēru «սերմ, ցանք», zaru «սեռ, սերունդ», 407 սումեր. sar «սերունդ»։
• ԳԴ պրս. ❇ ❇sar-šīr «սեր» (բուն նշ. «գլուխ կաթի»)։ ՆՀԲ սրա հետ նաև լտ. serum «շիճուկ»։ Տէրվ. Altarm. 99 սանս. sā̄ra «թթու սեր, սեր»։ Հիւնք. պրս. šir «կաթ» և sar-i-šīr «րեռ». Գաբրիէլեան, Բազմ. 1908, 501 նոյն ընդ. հյ. կեղ «վէրք», լտ. cera «մոմ»։ Pictet բ. տպ. Բ. էջ 39 սանս. sara «սեր» կամ kšira, պրս. ❇ šir «կաթ»։
• ԳՒՌ.-Այ». Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. սեր. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Ննխ. Շմ. Սեբ. սէր, Ասլ. սէրիւնց, սէրիւսգ. Ագլ. (այժմ. անգոր-ծածական). Հմշ. Մկ. Սվեդ. Տփ. սիր (իսկ Ղրբ. ի՛րէս և Ագլ. կխցի՛րիս՝ իբր «կաթի երես». միւսները թրք. ղայմաղ, խայմախ). նոր բառեր են սերակալել, սերակեր, սերո-տուիլ, սերոց, սերուց։
cf. Սեկ;
leather-lid, leather-cover.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «սեկ, կաշի» Լծ. նիւս. որից ներեկել «ամանի բերանը կաշիով պատելով կապել» Թուոց ժթ. 15. Ոսկ. ա. տիմ. էջ 114։
• ՆՀԲ լծ. յն. σειράω, σειρεύω «կապել»։ Հիւնք. թրք. սարղը «ծածկոց»? Աբեղե-ան, Հայոց լեզ. տեսութ. էջ 211 սեր+ եկ (գալ բայից), իբր սերեկ «սեր գալը, երեսը սեր բռնելը». սակայն այս նշա-նակութիւնը այլուստ ծանօթ չէ և սե-րեկ միայն խնոցու կամ կաթնամանի կաշէայ կափարիչը չէ, այլ ամէն տե-սակ ամանի. հմմտ. Թուոց ժթ. 15 «Ա. մենայն աման բաց, որ ոչ իցէ խփեալ կամ սերեկեալ, պիղծ լիցի»։
• ԳՒՌ.-Երև. սէ՛րէգ «սերեկ», Սեբ. սէրէգ «երեսը կապած բարակ խաւ (վէրքի, կաթի ևն)», Ալշ. Բլ. Մշ. սարեգ, Վն. սարէկ, Սլմ. սարէկ1, Խրբ. սարէք՝, Մկ. սարիկ, Ղրբ. սի՛րէկ, բոլորն էլ «սերեկ». որից սարեկել, սարեկթել, սերեկահամ, սերեկել «երեսը բա-րակ մի խաւ կապել»։
• ՓՈԽ.-Եթէ պատահական նմանութիւն չունի, մեզանից է փոխառեալ կիրգիզ. [arabic word] suruk «հորթի սև կաշի» (Будaговъ, 1. 645)։
today, this very day;
— եւ վաղիւ, զ— եւ զվաղիւ, today and tomorrow.
• «այսօր» Երզն. քեր. Տիմոթ. կուզ. 77, 194. Իրեն. ցոյցք (գրուած մերկ. այսպէս են ուղղում Անդրիկեան, Բաղմ. 1911, 43 և Ակինեան ՀԱ 1911, 307). որից սերկէան «այսօրուայ» Պիտ. Մագ. ճշ. Սհկ. կթ. արմ. սերկածին «այսօրածին» Թէօդ. խչ. Անյ. էջ 496. սերկս «այժմ, հիմայ, արդ» Տիմոթ. կուզ, էջ 52։
• ԳՒՌ.-Կենդանի է Հւր. իսէկի, իսէրկի «այսօրս», իսկէլի «այժմ» ձևերով, որոնցից երևում է որ յիշեալ սերկ բառը յունաբան։ ների ձեռքով շինուած կեղծ մի ձև չէ, այլ բնիկ ժողովրդական։
• «այվա» Ագաթ. Խոր. աշխ. Վստկ. 41 (ունի սերկիւիլ), Մխ. բժշ. որից սերկևլի «սերկևիլի ծառ» Մխ. առակ. գըր-ուած է սրկևիլ Մծբ. 189։ Հին գաւառական ձև է սորովիլ, որ երկու անգամ ունի Խոր. աշխ. հրտր. Սուքրեանի, էջ 35, որի դէմ Վե-նետ. 1865, էջ 610 գտնում ենք սերկեւիլ։-
• =Նոյն են արաբ. [arabic word] safarǰal, [arabic word] safarjala, յգ. [arabic word] salariǰ (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 247), պհլ. sapejarjeleh (An-quetil 2, 404), sapeljalva (505), վրաց. šօ-гokali (չունի Չուբինով), յն. σαφαρντζηαλ (Du Cange) հոմանիշները. բայց ի՞նչ է սրանց կապը. արաբերէնը անշուշտ փո-խառեալ է, ըստ որում 5 արմատական բա-ղաձայն ունի. յոյնը ուշ ժամանակի տա-ռադարձութիւն է արաբերէնից։
• Պատկ. հրտր. Խոր. աշխ. 1877, էջ 52 արաբ. և պհլ. ձևերի հետ։ Հիւնօ. արաբ. սէֆէրճէլ-ից։ ՀԲուս. § 2738 արաբերէնը դնում է հայերէնից փոխա-ռեալ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. սէրկէվիլ, Ալշ. Մշ. սէր-գէվիլք, Երև. սրգէ՛վիլ, Նորք (և Երևանի այլ գիւղեր) սերկէֆիլ, Շմ. սիրկէվիլ, Մկ. սըր-կըվիլ, Ագլ. սըրկի՛վիլ, սըրկէ՛վիլ, սըրկվի՛լ, Վն. սիրկիվիլ, սիկիվիլ, Ջղ. սարկիվիլ, Սլմ. նէվկէլիւ, սէվկէլիւկ, Ղրբ. սըվգէ՛լուկ, սըվ-կ'է՛լուկ, սըլկըհէ՛վիւլ, Գոր. սըլկըհէ՛վիլ, Զթ. նինգիվիլ, Հճ. սիվուգmլիյ։
large, great, voluminous;
thick, dense;
strong, lusty;
harsh, close;
— գունդ, բանակ, numerous, powerful army;
— ծանրութիւն, great weight.
• = Պհլ. stavar «թանձր, հաստ, ստուար» բառից փոխառեալ, որի հետ հմմտ. նաև պրս. [arabic word] ustuvār «ամուր, հաստատուն», քրդ. stur, ustūr «հաստ, թանձր, ուժեղ», ռաս. st'ur «մեծ, խոշոր, զօրեղ», բելուճ. istūr, աֆղան. star «մեծ, լայն, խոշոր», զնդ. stawra-«ուժեղ, զօրաւոր», stavah-«ստուարութիւն, հաստութիւն», stū-styi-«ստուար», սանս. sthāvará-«ստուառ. թանձր, հաստատուն», sthurá-«թանձր, ւայն», stūla-«հաստ, թանձր» ևն։ Այս բա-ռերի ցեղակիցներն են յն. σταυρός «ցից», στεδμαι «ոտքի կանգնիլ, հաստատել, վաւե-րացնել», լտ. re-staurare «վերականգնեւ». in-staurare «կանգնել, հաստատել», գոթ. stiurjan «հաստատել», հբգ. stūri «զօռա-ւոր», stiura «ցից», stiuren «կառավարեւ-վարել, նեցուկ դնել», լիթ. storas «հաստ», հիսլ. staurr «ցից» ևն, որոնց նախաձևն է հնխ. stēu-, stāu-«կանգնիլ, ոտքի վրաւ հաստատ մնալ» և -ro-մասնիկով՝ հնխւ. steuro-, stəuro-, stūro-, steuero-, որոնք իբր բնիկ հայ պիտի տային *ստոյր, *ստօր, *ստուր, *ստոր։-Իրանեան -av-ձևի դէմ հյ. երբեմն գտնում ենք -ով-. հմմտ. Խոս-րով
• Klaproth, Asia pol. 99 հբգ. stor բա-ռի հետ։ ՆՀԲ յն. στιβαρός, στερεός, պրս. սիդէպր, իւսդիւար, սանս. սթա՛վառա։ Windisch. 20, Böttich. Arica 65, 54, Müller SWAW 38, 574, Justi, Zendsp. 299 սանս. զնդ. և պրս. ձևերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 114 սանս. սթա՛վարա, նթո ւրա, լտ. restaurare, գոթ. stlurjan ձևերի հետ՝ հնխ. stu, sti «ցցուիլ» արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 50-51 չի յիշում բառս, որից իմացւում է թէ իբր փոխառեալ է ընդունում։ Յայտնա-պէս փոխառեալ է համարում Horn, Grdr. 158, ծան. 2 (այսպէս և Թիրե-աքեան, Պատկ. աշխ. գր. 208 և Հիւնք.)։ Սակայն Հիւբշ. Arm. Gram. 493 առանց պատճառաբանութեան, ընդունելով հան-դերձ թէ հայ բառը բնիկ լինելու պա-րագային *ստուր կամ *ստևար ձևը պի-տի ունենար, ստուար համարում է բնիկ և ոչ փոխառեալ։ Scheftelovitz BВ 29, 2Ո սանս. sthura-կամ լիթ. stiprus «ուժեղ», հպրուս. po-stippan «բոլորո-վին» բառերի հետ համարում է բնիկ հայ։-Viggu Brondal, Mots scythes en nordique primitif (Kobenhavn 1928) աշխատութեան մէջ, սկիւթական և սար-մատական ցեղերի միջոցով փոխառիալ է համարում՝ իսլ. storr «մեծ, ուժեղ», ֆրիզ. stór, հանգլ. stór, հբգ. stur, հշվէդ. stur, ֆինն. suuri, լապ. šuք, վե-պս. sur, վոթյ. sur և դան. stor, որոնք բոլորն էլ նշանակում են «մեծ, խոշոր»։
• ՆՀԲ լծ. ընդ ծծումն, ծծոց։ Բառիս նշանակութեան վրայ ընդարձակ խօ-ռում է Մ(էնէվիշեան) ՀԱ 1887, 43։-Անստոյգ ձևը թոյլ չի տալիս որոշելու թէ իբր բնիկ հայ կապ ունի՞ հնխ. sto-шen-«ռերան», որից զնդ. staman «շան դունչ», յն. στόμα «բերան», στόμαχος «կո-կորդ, ստուգ, ստամոքս» (կազմուած -gho-մասնիկով) ևն բառերի հետ (Boi-sacq 914-5, Pokorny 2, 648)։
water-sprout;
top, whipping-top, peg-top.
• «հողմ պտուտեալ ներքուստ ի վեր» Արիստ. աշխ. 612 (գրուած ստռօ-բիլոս)։
• = Յն. στρόβιλος «մրրիկ, պտուտկող քա-մի»։-Հիւբշ. 382։
cf. Զօրավար.
• Այսպէս է մեկնում ՆՀԲ.-իսկ Broc-kelmann, Ուս. փոխ. բառից 91 և Հիւբշ. 382 ուրրում են ստրատելատ։
cf. Սպարապետ.
• = Յն. στρατηλάτης «զօրավար». կառմուած է ατοατός «բանակ» և ἐλαύνω «վարել» բա-ռերից. նոյնից է նաև վրաց. სტრატილატი ստրատիլատի։-Հիւբշ. 382։
cf. Ստրատիգիոն.
• «զօրա-պետի օթևանը». մէկ անգամ ունի Խոր. բ. 85, իբր օտար բառ. «Շինեաց յիշատակ իւր զասացեալն ստրատիգին, քանցի ի նմա զպատերազմականսն յօրինեաց կազմու-թիւն»։
general's tent, habitation, or quarters, head-quarters.
• «զօրա-պետի օթևանը». մէկ անգամ ունի Խոր. բ. 85, իբր օտար բառ. «Շինեաց յիշատակ իւր զասացեալն ստրատիգին, քանցի ի նմա զպատերազմականսն յօրինեաց կազմու-թիւն»։
strombus, turbinite, (a testaceous univalve).
• = Յն. ατρόμβος, որից նաև լտ. strombus «նոյն նշ.»։-Հիւբշ. 382։
cf. Ստռոբիլոս.
• «երախայական խաղալիք, շռնչան» Վեցօր. 104. «Ջոր օրինակ ստրով-բիւղք... շրջանս հանապազորդս առնուն և ինքեանք յինքեանս շրջին».
• = Յն. στρὸβιλος «շռնչան». բառս նշանա-կում է նաև «պտուտկող քամի» և այտ նշա-նակութեամբ տառադարձուած է ստռոբիլոս, որ տե՛ս վերը։-Հիւբշ. 382։
slave;
vassal, subject, serf;
servant;
— ընդոծին, slave born in the house.
• çatru «թշնամի» բառի հետ։ Տէրվ. Al-tarm. 44 սանս. star «ցրուել, գետին խփել, գետին նետել» բառի հետ՝ հա-մարելով ստրուկ բուն «գետին զարնւած, տապալուած, գերի»։ Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 սանս. sudhra «հնդկա-կան չորրորդ դասակարգը, այն է գերի-ների դասակարգը»։ Հիւնք. յն. ἰστουργος ռոստայնանկ» բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm. 96, 170 հատ. str «ծառայ»։-Սրմագաշեան, Արմէնիա ռում. strug «ճախարակ» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 339 պրս. [arabic word] satruk կամ satū̄rk «չարաբարոյ, կռուարար, անինչ, անարգ, անազգի, յոռեմոյն»։ Աբեղեան, Հայոց լեզ. տեսութ. 278 -ուկ մասնիկ է դնում։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სტრუკი ստրուկի «ոչնչու-թիւն»։ (Հայերէն ձեռագիրների յիշատակա-րաններում գրիչը յաճախ իրեն կոչում է ստրուկ, ի նշան խոնարհութեան։ Այս ա-ռումն է որ անցել է վրացերէնի)։
drawing-room, hall, saloon;
curtain;
church-porch, portico, court;
corridor.
• , ի հլ. «մեծ սենեակ, դահլիճ. 2. սրահի մէջ կախուած վարագոյր կամ պատի զարդ» ՍԳր. որից սրահակ «փոքր սրահ կամ վրան. 2. սենեակի մէջ կամ դռան վրայ կա-խուած վարագոյր, առագաստ» ՍԳր. Ագաթ Բուղ. Ոսկ. (յաճախ սխալմամբ գրուած սը-րահանգ, որ տե՛ս). Եղիշ. ը. 156. սրահակա-ձև Ագաթ. սրահականք «ստոյիկեան փիլիսո-փաները» Ոսկիփ. ընդարձակասրահ Եփր. վկ. արև. 38, երեքսրահեան Եզեկ. Խբ. 3, 6։ Նոր բառեր են ճաշասրահ, թատերասրան, խաղասրահ, պարասրահ, նախասրահ։
• = Պհլ. *srāh ենթադրեալ ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց ունինք փոխառութե-ամբ պարսկական հր. [hebrew word] srāh «նա-խասրահ», մանդ. [hebrew word] srādqā «վրանի գլուխը՝ տանիքը», արաբ. [arabic word] ❇ surādīq «վրանի վերի կողմը՝ տանուտէրի բնակարա-նը բաժանող վարագոյրը. 2. առասասա» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 925)։ Սրանզից առաջինը (մեր բառի հետ) ենթադրում է հպրս. *srāδa-, իսկ միւս երկուսը՝ հպրս. *srāδaka->սրահակ։-Հիւբշ. 241։
• Schroder, Thesaur. 46 ասոր. [hebrew word] sr h ձևից փոխառեալ։ Lag. Btrg, bktr. Lex. 69 կցում է իրանեանից փոխառեալ արաբ surādiq բառի հետ։ Justi, Zendsp. 139 զնդ. ϑraiti «սը-նունդ», պհլ. srāyašn, պրս. աֆղան, sarāi «տուն» բառերի հետ։ Նոյնը նաև Horn § 727, Փ. Տէր-Մովսիսեան ՀԱ 1893, 190 շատ նման է գտնում պրս. և թրք. [arabic word] ❇sarāy «պալատ» բառի հետ։ Հիւնք. արաբ. սարհ, սէրա «ապարանք», սարա «գետին, հող», պրս. սէրաչէ «տնակ»։ Վերի ձևով մեկնեց Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 199։
• ԳՒՌ.-Գոր. Երև. Ղրբ. սրահ «դիւղական տների առջևը գտնուած մասը, որի երեսը բաց է և սիւնազարդ, և որի ետևը գտնւում են սենեակները» (ընդարձակ նկարագրու-թիւնը տե՛ս Փ. Տէր-Մովսիսեան, Arm. Ba-uernhaus 140, թրգմ. ՀԱ 1893, 189 ևն), Մկ. Սլմ. սրախ, Ալշ. Մշ. սրախ «միջանցք», Զթ. սօյօֆ, սօրոֆ։-Նո՞յն է նաև սրա «մա-ռան» (Մշ.)։
• ՀՀԲ սուր ի նա կայ։ ՆՀԲ նոյն է հա-մարում սիկարեան<լտ. sicarius բառի հետ և մեկնում է «ոյր կայ սուր կամ որ ի զուր կայ, այն է դատարկապորտ»։ Հիւնք. սիկարեան բառից։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 1222 և 1406) հմմտ. շու-տիկ «դատարկապորտ»։ Աւգեր. Բազմ. 1925, 171 անգսք. cearu, cearig։
• ԳՒՌ.-Կր. սրիկա, Խրբ. Ռ. սրիգա, Պլ. սիրիգա (փոխառեալ գրականից). նշանա-կում են «անամօթ, լպիրշ», ճիշտ իբրև հա-մապատասխան թրք. čapqən (ռմկ. չափ-խըն) բառի, որ է «փողոցային»։
minium.
• «նօթից հանուած ազնիւ մի ներկ» Խոր. աշխ. 616 (այլ ձ. սորիոն, սկիւ-թիկոն). ունին միայն ՀՀԲ, ՋԲ և ԱԲ։
• Ուղիղ մեկնեց ՀՀԲ։ Պատկ. Խոր. աշխ.
flute;
flageolet;
fife;
syringe;
— հաւորսաց, bird-call;
— հովուական, shepherd's pipe, reed;
նուագել սրնգաւ, to play the flute;
to pipe.
• , ի-ա հլ. «շեփորայ, փչելով նուա-գելու մի գործիք, դուդուկ» ՍԳր. Մծբ. «Գ2 ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, 600), որից սրնգել «սրինգի ձայն հանել» Մագ. թղ. 125. Արծր. սրնգահար, սրնգական ԱԲ. գրուած է նաև սրինկ և արիք՝ որ տե՛ս ՀԱ 1913, էջ 623։
• = Թուի թէ փոխառեալ է փռիւռաևանեռ. որից փոխառութիւն պիտի լինի նաև յն. օն-թιγί «սրինգ, սուլիչ», որից συρίγγιον «փոքր սրինգ». σύριγμα կամ συριγμός «շչիւն, սոյլ», συρίζω «սրինգով նուագել»։ Յունական երա-ժըշտութիւնը և շատ յունական երաժշտական գործիքներ իրենց անուններով հանդերձ փոխառեալ են Փոքր-Ասիոյ փռիւգացինե-րից։ Այսպէս Ստրաբոն (Գիրք ժ, գլ. գ, § 10-17) բաւական երկար խօսելուց յետոյ, յոյն երաժշտութեան թրակիական և ա-սիական ծագման վրայ, աւելացնում է ϰαὶ των ὄργάνων ἔνια βαρβάρως ωνόμασται ναβ-λας ϰαὶ σαμβύϰη ϰαὶ βάρβιτος ϰαὶ μαγάδις ϰαὶ ձλλα πλείω -եռաժշտական գործիքներից շա-տերը կրում են բարբարոսական անուններ, ինչպէս նաբլաս, սամբիակէ, բարբիտոս, մագադիս և այլն»։ Չէ յիշուած σῦριγς, բայց երկար խօսւում է մի ուրիշ տեսակ սրինգի մասին (αῦλός), որի ծագումը նոյնպէս փռիւ-գական է դնում։ Կայ σῦριγζ-ի մասին հե-աևեալ առասպելը. «Սրինգը փռիւգացի մի նիմֆայ էր. Ապոլլոնը սիրահարուեց նրան. Սրինգը փախաւ. Ապոլլոնը վազեց ետևից. Սրինգը տեսնելով որ հասուեհաս է, կանգ, նեց և եղէգ դարձաւ։ Ապոլլոնը կտրեց եղէգը և իբր սրինգ նուագեց»։ Այս առասպելը ցոյց է տալիս, որ սրինգը փռիւգական ծագում ունի։ Բայց բառի ձևը այնպէս է, որ նա չի կարող լինել հնդևրոպական։ «Յն. σῦριγς, ինչպէս նաև φόρμιγς «քնար», անպայման փոխառեալ են. և եթէ իրօք փռիւգական լի-նին, այդ նոյն փռիւգական բառն էլ փո-խառեալ է ոչ-հնդևրոպական մի լեզուից» (Meillet, նամակ 1931 դեկտ. 4)։ Տե՛ս նաև փանդիռն։
• ԳԴ պրս. [arabic word] čiring «ձայն հնչման զանգակի և լախտի», յն. սիրինքա։ ՀՀԲ և ՆՀԲ յն. συριγς ձևից։ Այսպէս նաև Հիւբշ. 382։ Բայց յն. σύριγς չի կարող տալ հյ. սրինգ. պիտի լինէր *սիւրինքս կամ *սուրինքս ևն։ Այս պատճառով մեր համալսարանի դասախօսներից Պ. Սոտնիկեան մերժում է յունարէնից փո-խառութիւն ընդունել և հիմնուելով Ա. պոլլոնի առասպելի վրայ, համարում է փռիւգական փոխառութիւն։ Յոյն բա-ռը Boisacq 935 և Pokorny 1, 752 դնում են նուաղական *συ-ρος ենթադ-րեալ ձևից և այս էլ կցում են σωλή «խողովակ», սանս. tvna-, հսլ. tulъ «կապարճ» բառերին, ինչ որ շատ ան-բաւարար ստուգաբանութիւն է։ Հայ. բա-ռը իբրև բնիկ կարելի էր թերևս կցեւ նաև սանս. çriiga-«եղջիւր» բառին (ար-մատը հնխ K'er-«եղջիւր» Pokorny 1, համապատասխան չեն։
cf. Սրոբէ.
• , ի հլ. «առաջին կամ երկրորդ կարգի հրեշտակ» Ես. զ. 2, 6. Ոսկ. ես. ասւում է նաև սերովբէ Շար. սերովբիմ Եփր. աւետ. Սարգ. ա. պետր. ը (ա տպ. էջ 420,բ տպ. էջ 329), սերովբին Իրեն. ցոյցք 8, սերափիմ, սրովբիմ Շար. Շնորհ. հրեշտ. բառախաղով յարմարեցրած է սէրարփի կամ սերարփի «հրեշտակ կամ նիրով արփիացեալ» Նար. խչ. 398 և մծբ. 439. որից սրովբէագունդ Ագաթ. սրովբէա-գոչ Գնձ. սրովբէական Յհ. կթ. սրովբէափակ Շար. Բենիկ. ևն։ Նոր գրականում ընդունւած է միայն սերովբէ, որ նաև յատուկ անուն է։
• = Ասոր. [syriac word] srāfē, յն. σεραφίμ, լտ. se-raphim ևն, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ և բոլորն էլ եբր. [hebrew word] sərāfīm ձևից, որ šaraf բառի յոգնակին է և նշանակում է բուն «այրւող» (արմատը եբր. [hebrew word] sraf «այրել» = ասուս. ❇ [other alphabet] ša-ra-pu «այրել»= եգիպտ. srf «տաք». Gesenius1', 794 Delitzsch. Assyr. Hndwörtb. 69I, Strassmaier. Alphab. Verzeich. 998)։ Հայ ձևը ազդուած է քերովբէ բառից և սրանից ստացածբ փոխանակ փ-ի. տե՛ս և քերով-բէ։-Հիւբշ. 320։
• Ուրիղ մեկնութեան ծանօթ էին հնե-. րից՝ Ոսկ. ես. 64 (Ի հեբրայեցի լեզու՝ հրեղէն բերանք թարգմանին սրոբէք), Եղիշ. հրց. 9-49 (Սերովբէքն որ թարգ-մանին կիզիչք կամ ջեռուցիչք), Գիրք առաք. 232բ մեկնում է «Սերօբէից, որք թարգմանին կիզիչ կամ ջեռուցիչ», Տա-թև. ձմ. ճիդ և ամ. 566 (Սերովբէն անուն որ թարգմանի յեբրայեցւոցն ի մերս, կիզիչ կամ ջեռուցիչ), Բառ. երեմ. 284 (Սեփարեմ. հոգիք համբարձեալք լուսով)։ Նորերից նախ ՀՀԲ դրաւ եբր. ՆՀԲ յն. և եբր. ձևերը, Հիւբշման՝ ասո-րուց։
• ԳՒՌ.-Իբր հասարակ անուն կայ Մշ. նէրոպէկ, սէրոպէք. այլուր իբր յատուկ անուն, ինչ. Ախց. Սէրօվբ'է, Կր. Սէրօփէ, Պլ. Սէրօփ, Սէրօփէ, Սէօրէփ, Սէօրէօփէ, Զթ. Սըյըբ'բ'ե։
seraph;
—ք, seraphim.
• , ի հլ. «առաջին կամ երկրորդ կարգի հրեշտակ» Ես. զ. 2, 6. Ոսկ. ես. ասւում է նաև սերովբէ Շար. սերովբիմ Եփր. աւետ. Սարգ. ա. պետր. ը (ա տպ. էջ 420,բ տպ. էջ 329), սերովբին Իրեն. ցոյցք 8, սերափիմ, սրովբիմ Շար. Շնորհ. հրեշտ. բառախաղով յարմարեցրած է սէրարփի կամ սերարփի «հրեշտակ կամ նիրով արփիացեալ» Նար. խչ. 398 և մծբ. 439. որից սրովբէագունդ Ագաթ. սրովբէա-գոչ Գնձ. սրովբէական Յհ. կթ. սրովբէափակ Շար. Բենիկ. ևն։ Նոր գրականում ընդունւած է միայն սերովբէ, որ նաև յատուկ անուն է։
• = Ասոր. [syriac word] srāfē, յն. σεραφίμ, լտ. se-raphim ևն, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ և բոլորն էլ եբր. [hebrew word] sərāfīm ձևից, որ šaraf բառի յոգնակին է և նշանակում է բուն «այրւող» (արմատը եբր. [hebrew word] sraf «այրել» = ասուս. ❇ [other alphabet] ša-ra-pu «այրել»= եգիպտ. srf «տաք». Gesenius1', 794 Delitzsch. Assyr. Hndwörtb. 69I, Strassmaier. Alphab. Verzeich. 998)։ Հայ ձևը ազդուած է քերովբէ բառից և սրանից ստացածբ փոխանակ փ-ի. տե՛ս և քերով-բէ։-Հիւբշ. 320։
• Ուրիղ մեկնութեան ծանօթ էին հնե-. րից՝ Ոսկ. ես. 64 (Ի հեբրայեցի լեզու՝ հրեղէն բերանք թարգմանին սրոբէք), Եղիշ. հրց. 9-49 (Սերովբէքն որ թարգ-մանին կիզիչք կամ ջեռուցիչք), Գիրք առաք. 232բ մեկնում է «Սերօբէից, որք թարգմանին կիզիչ կամ ջեռուցիչ», Տա-թև. ձմ. ճիդ և ամ. 566 (Սերովբէն անուն որ թարգմանի յեբրայեցւոցն ի մերս, կիզիչ կամ ջեռուցիչ), Բառ. երեմ. 284 (Սեփարեմ. հոգիք համբարձեալք լուսով)։ Նորերից նախ ՀՀԲ դրաւ եբր. ՆՀԲ յն. և եբր. ձևերը, Հիւբշման՝ ասո-րուց։
• ԳՒՌ.-Իբր հասարակ անուն կայ Մշ. նէրոպէկ, սէրոպէք. այլուր իբր յատուկ անուն, ինչ. Ախց. Սէրօվբ'է, Կր. Սէրօփէ, Պլ. Սէրօփ, Սէրօփէ, Սէօրէփ, Սէօրէօփէ, Զթ. Սըյըբ'բ'ե։
phial, flagon, bottle;
cruet;
gauge;
— վիրաբուժից, cupping-glass.
• , ի-ա հլ. «իւղի շիշ» ՍԳր. Եփր. թգ. 434-5. «չորս քսեստ պարունակող մի չափ, կամփսակ» Շիր. «մարմնից արիւն առ-նելու եղջիւր» Վեցօր. էջ 57. 133, Շիր. Երզն. երկն. նոր գրականում «փոքրիկ բարակ ու երկար շիշ»։
• = Պհլ. *sruvak ձևից, որ բուն նշանակում է «եղջիւր». հմմտ. պհլ. sruv, srūv (գրուած srūb), զնդ. ❇❇ srva-, sruvā-, պրս. [syriac word] ︎ surū. ❇ sarūn «եղջիւր», որոնցից փո-խառեալ բելուճ. surum, srunbē «սմբակ». հունո. szaru, szaro «եղջիւր» (Horn § 734)։ Արևելքում եղջիւրը մինչև այսօր էլ գործած-ւում է իբր շիշ զանազան հեղուկների հա-մար. հմմտ. եգիպտ. tnw.t «եղջիւր. 2. գինու աման» (MSL 23, 303)։ Բացի սրանիս սրուակ իբրև արիւն առնելու եղջիւր՝ պա-հում է իր նախնական նշանակութիւնը։ Վեր-ջապէս երկու գաղափարների նոյնութեան շօշափելի ապացոյց է Դ. թագ. թ. 1՝ «Ա՛-զսրուակ իւղոյս ի ձեռին քում», որ Ա. թագ. ժզ. 1, 13 դառնում է «Լից զեղջիւր քո իւղոմ.. և առ Սամուէլ զեղջիւրն իւղոյ և օծ զնա»։-Իրանեան բառերը ծագում են հնխ. k'er-«եղջիւր» (u-բնով k'eru-) ձևից, որի զա-նազան ժառանգներից յիշենք յն. ϰέρας «եղ-ջիւր», ϰεραῦς «եղջիւրաւոր», ϰερατίας «եղջիւ-ռաւոր», նյն. ϰερατας «կաւատ» (որ է «եղջիւ-րաւոր»=թրք. [arabic word] kerata>ռմկ. քէրաթտ «կաւատ»), ϰερατιον «եղջիւրիկ, 2. շատ փոք-րիկ մի քաշ, կերատ» (>ռուս. kapáтъ. ա-րաբ. [arabic word] qirrat>ռմկ. քրաթ «ադամանդի կշիռ». տե՛ս կերատ), լտ. cornu «եղջիւր», cervus «եղջերու», կիմր. carw, կորն. caroա. բրըտ. karó, հբգ. hiruz, անգսք. heorot «եղ-ծերու». գոթ. haurn, հբգ. հհիւս. գերմ. անգլ. horn, հոլլ. horen «եղջիւր», գերմ. Hirsch «եղջերու», լիթ. kár-vē «կով», հպրուս. kurwis «եզ», հսլ. krava, ռուս. корова «կով» (այն է «եղջիւրաւոր»), ալբան. kā «եզ» ևն ևն, տե՛ս և սար բառի տակ (Pokor-ny 1, 403-8, Walde 156, 193, Trautmann 119, Berneker 577, Boisacq 437, Kluge 224)։
• Սոյն գեղեցիկ մեկնութիւնը տւաւ Ա. Խաչատրեան, 1898 թ. Հիւբշմանին գը-րուած մի նամակի մէջ (անձնական)։ Հիւնք. հանում է սուր բառիզ։
cabinet, lady's private room, boudoir;
nuptial bed, thalamus;
bed-curtain.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ.-ի) «վարագոյրով բաժա-նուած ներքին սենեակ, հարսի սենեակ, ան-կողնի վրանաձև կազմած, վարագոյր» ՍԳր. Եղիշ. ը. 156. Խոռ.։
• = Իրան. *srisk-pān բառից, որ թէև ա-ւանդուած չէ, բայց նոյնն է հաստատում պրս. ❇ siriskvān, որ և ❇ siris-kān, [arabic word] siriškūn. այս բառը կազմուած է srisk «արցունք» (սրա ծագումն էլ տե՛ս տակը՝ սրսկել) +pān «պահող» բառերից և բուն նշանակում է «արցունքը պահող՝ ծած-կող»։ Այս բանաստեղծական բացատրու-ռեամբ հասկացւում է «քօղ հարսին զոր ար-կանեն զերեսօք հարսին յայնմ գիշերի, յո-ռռամ ռնելոց իցեն զնա յառագաստ»։ Ար-դարև հարսը իր հօր տնից բաժանուած ժա-մանակ լաց է լինում և նրա երեսը ծածկող քօղը իբր նրա արցունքն է ծածկում։ Այս մասնաւոր նշանակութիւնը պարսկերէնի կամ հայերէնի մէջ յետոյ աւելի լայնաբար առ-նուելով դարձել է «առագաստի վարագոյր». այսինքն այն մեծ քօղը՝ որ հարսի անկողի-նը միւսներից բաժանում է, և աւելի լայնա-բար՝ «հարսի սենեակ, առագաստ». ճիշտ ինչպէս առագաստ «փռելու շոր, նաւի առա-գաստ» նշանակում է նաև «հարսի սենեակ». -Աճ.
• ՆՀԲ «թերևս որպէս վրան պահօղ ի սրսկմանէ անձրևաց»։ Հիւնք. պրս. սի-րիշքվան «քօղ հարսին արկեալ զերե-սօքն. ի մտանելն յառագաստ», որ ձևաւոռում եմ վերի ձևով։
cf. Սփիւռ.
• ՆՀԲ սփիւռ=լծ. յն. սփի՛ռա, սփօ՛ռա և թրք. սէռփմէք, իսկ սփռել՝ «սրփռել, սփիւռ, որպէս և ռմկ. փռել, յն. σπείρω լտ. spargo», Pictet 2, 99 «արդեր։ յոյնից փոխառեա՞լ է. հմմտ. նաև հիռլ. pór «հատիկ»
cf. Սփոփանք.
• «մխիթարանք» Վանակ. յոբ. որից սփոփել «խմիթարել» Ծն. ծ, 21, Սիր. լ. 24, Ա. թես. բ. 11. սփոփութիւն Ա. կոր. ժդ. 3. Փիլիպ. բ. 1. սփոփումն Շնորհ. վիպ. սփո-փանք Պիտ. փիլ. սփոփիչ (նոր բառ)։
• է պարզական pu «փչել, հոտիլ, փտիլ» արմատի spa, spu ձևից, որից նաև կրկնութեամբ և գ յաւելուածով՝ փոփո-գել «շունչ տալ, ոգևորել». պարզ փոգ ձևից է *փոգի, որից հոգի և ոգի. հմմտ. սանս. pū, որից pāvana «քամի», pa-vana-«կրակ», յն. πνεω, πνεῦμα «շունչ» πōρ «հուր», πόω «հոտիլ», լտ. putere «հոտիլ, փտիլ» ևն։ Հիւնք. ամփոփել բառի հակառակից։ Ուղիղ մեկնեց Me-illet MSL 16, 124։
sedge, rush;
rush-rope.
• = Յն. σχοῖνος նոյն նշ.-Հիւբշ. 518։
• = Յն. σχολαστιϰός «ուսումնական, գիտուն». ծագում է σχολαςω «պարապիլ, ուսմամբ պարապիլ» բայից. յոյնից են նաև լտ. scho-19-2045 lasticus, ֆրանս. scolastique «միջնադա-րեան վարդապետութեանց հետևող»։-Հիւբշ. 518։
plane-tree, platane;
white poplar.
• , ի հլ. «անտառային բարձր ծառ է. չինար. platanus orientalis L» (ըստ Ար-թինեան, Ածաշնչի տունկերը 51 և Տիրա-ցուեան, Contributo § 80) Սիր. իդ. 19. Ես. խա. 19. խդ. 14. կ. 13. Ագաթ. Վեցօր. 93. որից սօսի «նոյն նշ.» (սեռ. սօսւոյ, սօսեաց) Նն. լ. 37. Նէեմ. ը. 15. Վեցօր. 92 (գրուաձ սուսոյ Եփր. երաշտ. էջ 209 կամ սաւսոյ Կալիսթ. 169, որի յոգնակին է սօսոյք Եզեկ. լա. 8, Կալիսթ. 156), սօսանուէր «հին Հա-յոց Սօսեաց սրբազան անտառին ձօնուած» Յհ. կթ. սօսասարաս Նար. խչ. 373. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 34. սօսինաթագ? (տե՛ս ՀԱ 1928, 228)։ Փոխաբերական իմաստով է սօս «պերճ, հպարտ, սէգ» Խոր. ա. 11, Յհ. կթ. 172, 249, Անկ. գիրք հին կտ. 378.-սխալ ձև է սաւոք Վեցօր. որ ՆՀԲ ուղղում է իրա-ւամբ սաւսք։
• «պայծառ գոյնով». անստոյգ բառ, որի համար ՆՀԲ տալիս է հետևեալ վկայու-թիւնները. «Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կա-նաչ և կապոյտ, սև և դեղին, սօս և սպի-տակ» Ճառընտ. «Անտառից սաղարթ սօս երփինից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարդարին» Շնորհ. տաղ։ ՋԲ մեկ-նում է «է անուն անծանոթ գունոյ ևամ պայծառ». չունի ԱԲ։
clear (colour);
— երիվար, high-mettled, prancing, fiery or spirited horse.
• , ի հլ. «անտառային բարձր ծառ է. չինար. platanus orientalis L» (ըստ Ար-թինեան, Ածաշնչի տունկերը 51 և Տիրա-ցուեան, Contributo § 80) Սիր. իդ. 19. Ես. խա. 19. խդ. 14. կ. 13. Ագաթ. Վեցօր. 93. որից սօսի «նոյն նշ.» (սեռ. սօսւոյ, սօսեաց) Նն. լ. 37. Նէեմ. ը. 15. Վեցօր. 92 (գրուաձ սուսոյ Եփր. երաշտ. էջ 209 կամ սաւսոյ Կալիսթ. 169, որի յոգնակին է սօսոյք Եզեկ. լա. 8, Կալիսթ. 156), սօսանուէր «հին Հա-յոց Սօսեաց սրբազան անտառին ձօնուած» Յհ. կթ. սօսասարաս Նար. խչ. 373. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 34. սօսինաթագ? (տե՛ս ՀԱ 1928, 228)։ Փոխաբերական իմաստով է սօս «պերճ, հպարտ, սէգ» Խոր. ա. 11, Յհ. կթ. 172, 249, Անկ. գիրք հին կտ. 378.-սխալ ձև է սաւոք Վեցօր. որ ՆՀԲ ուղղում է իրա-ւամբ սաւսք։
• «պայծառ գոյնով». անստոյգ բառ, որի համար ՆՀԲ տալիս է հետևեալ վկայու-թիւնները. «Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կա-նաչ և կապոյտ, սև և դեղին, սօս և սպի-տակ» Ճառընտ. «Անտառից սաղարթ սօս երփինից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարդարին» Շնորհ. տաղ։ ՋԲ մեկ-նում է «է անուն անծանոթ գունոյ ևամ պայծառ». չունի ԱԲ։
cf. Սօսափիւն.
• «թևերի շարժումից դուրս եկած ձայնը» Եզն. «ծառերի տերևների խշրտոցը» Խոր. ա. 19, որ և սօսափիւն «օդի մէջ շշըն-կոց» Յոբ. դ. 16, «սոսկում, սարսափ» Եւս-քր. բ. որից սոսոփիլ «զարհուրիլ, վախենալ, ռոսկալ» Յհ. կթ. 409 (որ հրտր. Էմինի, էջ 177 ունի սոսափեալք ձևով) փխ. սօսափիլ, ինչպէս զրում է ԱԲ. համառօտեալ ձևով է սօսիւն Հին բռ.։
• կընութեամբ սափսափիւն և փ-ը ձայնաւո-րից յետոյ ւ-ի վերածուելով՝ սաւսափիւն, սաւսաւիւն (իմա՛ սօսափիւն, սօսաւիւն). հմմտ. թօթափել, շօշափել կազմուած թափ, շափ արմատներից։ Սօսափիւն բառի երկ-րորդ նշանակութիւնը «վախ, երկիւղ, սար-սափ» և միանգամայն խարխափ, թարթափ, կարկափ, գարգափ, շարշափ բառերի հա-մեմատութիւնը (կազմուած խափ, թափ կափ, գափ, շափ արմատներից)՝ ցոյց են տալիս, որ այստեղ է պատկանում նաև սարսափ «երկիւղ», որ կազմուած է սափ արմատից՝ սար յաւելականով։ Ըստ այսմ սափ արմատի բուն նշանակութիւնը լինում է «շարժիլ, երերալ», որից «դողալ, վախե-նալ»։
• ՆՀԲ «աւիւն. կամ ազդումն ի սօսեաց»։ Գարագաշեան, Քնն. պատմ. Ա 271 և Ալիշան, Հին հաւ. էջ 71 սօսի բառից։-Հիւնք. յն. φόφος «աղմուկ» բառից։
tiger;
մատակ —, tigress;
կորիւն վագեր, tiger cub.
• , ր հլ. «ինձի նման վայրի գիշա-տիչ մի գազան» Վեցօր. Նիւս. կազմ. Խոր. աշխ. Մխ. առակ. որից վագերաձի «zêbrēν Խոր. աշխ. վագրակերպեան Կղնկտ. Օրբել.։
• = Պհլ. *vagr (vaγr) հոմանիշ ձևից, որ նոյնպէս փոխառեալ է սանս. [other alphabet] vуāg-hrá «վագր» բառից։ (Այս բառը ըստ Boi-sacq 1085 կազմուած է vi և ā մասնիկնե-րով ghrá «դեղին»=յն. ωχρός «դեղնաշորթ» բառից)։ Պհլ. *vaγr, որի մէջ միջաձայն ջ նմանուելով նախաձայնին՝ ձևացել է պրս. [arabic word] babr «վագր»։ (Horn § 180 պրս. babr ձևի դէմ դնում է պհլ. bapr, papr և սանս vyaghrá-ձևի հետ համեմատութիւնը անո-րոշ է գտնում)։ Վագրը գոյութիւն չունի Հա-ւաւստանում. ուստի բառն էլ օտար պէտք է լինի։ Հնդևրոպացիք էլ չէին ճանաչում այն, ո՛չ Զենդ-Աւեստայի և ո՛չ էլ Ռիգ-Վեդայի մէջ է յիշւում (Böhtlingk, Sans. Wört. 6. 1465). առաջին անգամ հարաւային Ասեա-յից յառաջացել է Հնդկաստան, այստեղից անցել է Պարսկաստան (երևում է Մազան-դարանի շրջանում), մինչև Սիբերիա և ամ-բողջ արևելեան Ասիա։ Տարբեր բառ է յն. τίγρις, որից լտ. tigris, ֆր. tigre, գերմ. liger, ռուս. тигръ «վագր», որ փոխառեալ է նոյնպէս իրանեանից. հմմտ. զնդ. tigri «նետ» (Walde 779, Boisacq 969)։-Հիւբշ. 242։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայ-նից։ Lag. Urgesch. 740 սանս. vyāg-hra-միայն հայր ava-մասնիկով՝ փխ. νi-։ Նոյնը նաև Muller SWAW 38, էջ 576, Pictet 1, 426, Հիւբշ. KZ 23, 20 Հիւնք. յն. ἀγριος «վայրենի» բառից։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვიգრი վիգրի կամօგრი իգրի «վագր»։ Լտ. tigris «վագր» բառը Varron համարում է հայերէնից փոխառեալ. tigris qui est ut leo varius, qui vivus capi adhuc non potuit. Vocabulum e lingua armenia-nam ibi et sagitta et quod vehementis-kimum flumen dicitur Tigris. լտ. tigris փոխառեալ է յն. τίγρις ձևից և այս էլ իրա-նեանից։ Վարրոնի ժամանակ Հայաստանը Պարթևների ձեռքին լինելով, հայերին շփո-թել է նրանց հետ. իսկ գետի անուան հետ համեմատութիւնը ժողովրդական ստուգա-բանութեան արդիւնք է (Meillet, Dict. etym Lt. էջ 997-8)։
course;
leap, jump, gambol, caper, antics, gallop;
palpitation;
neighing after;
ի —, — առ —, swiftly, at full speed;
by fits and starts;
—ս առնուլ, to run, to gallop, to gambol, to frisk about, to play antics.
• (ի հլ. յետնաբար) «ցատկելը, ու-տիւն, արշաւ, արագ հոսիլը» Երգ. բ. 8. Յոբ. լթ. 25. Եւս. քր. Վեցօր. Սեբեր. «սրտի թըր-թըռում» Նիւս. բն. Ոսկիփ. որից վազել «ցատ-կել, արշաւել, վրան վազել» ՍԳր. Ագաթ, Սեբեր. «ապստամբիլ» Ովս. է. 13. «սիրտը տրոփել» Փիլ. նխ. բ. «վերանալ երիվարի ի զամբիկն» մհյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. 826 ա), վազվազել Գծ. գ. 8. ժդ 9. վա-զեցուցանել Յայսմ. վազումն Բրս. բարկ. անվազ Կոչ. քաջավազիկ Մագ. վազք «զու-գաւորութիւն ձիոց» մհյ. բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 825բ). արագավազ, ագեվազ (նոր բառեր)։-Վազ գործածուած է նաև «անդունդ» նշանակութեամբ՝ Ուխտ. Ա. էջ 6. բայց սա հյ. վախ «անդունդ» բառն է, որ սխալմամբ գրուած է վաղ և այս էլ երկրորդ խալով վազ (տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Բ. 132)։
• ՆՀԲ լծ. հյ. վէժ, պրս. պազ, թազ, թրք. թէզ, յն. βαδίζω, լտ. vado։ Wīn-disch. 18 սանս. vah, լտ. vehi։ Böttich. ZDMG 1850, 362 և Arica 88, 433 սանս. vaǰ արմատից։ Lag. Urgesch. 657 սանս. vah, գոթ. gavigan։ Այս ոնտանիքին են պատկանում նաև ցնդ. vazaiti «վարել, քշել, թռչիլ», պհլ. va-ǰītan, պրս. vazīdan «փչել», par-vāz «թռիչ», քրդ. δaz «վազք, ընթացք», զազա vāz, յն. ὄχεομαι, լտ. veho, գոթ. wagjan, հբգ. wegan, հսլ. veza, vesti voziti, լիթ. vežù, կիմր. cу-wain, որոնց մայրն է հնխ. weg'h-«վարել, քշել, կառքը վարել» (Pokorny 1, 249)։ Այս ձևերի հետ են համեմատում Müller SWAW 42, 253, 43, 299։ WZKM 8, 356 (պհլ. [other alphabet] vajitan), Պատկ. Изслед. 4. Justi, Zendsp. 264 և Dict, Kurde 34, Bopp Gram. comp. 3, 123, Հիւբշ. KZ 23, 34, Պատկան. Փորձ 1880 մարտ, էջ 87, Տէրվ. Նախալ. 106 (նաև հյ. վագիլ, վարգիլ, աւազակ)։ Բայց հյ. վազել չի կարող կապուիլ այս ըն-տանիքի հետ, որովհետև իբրև բնիկ հայ պիտի ունենայինք *գեձ կամ *գեզ, իսկ իբրև իրանեան փոխառութիւն ըն-դունելու համար՝ նշանակութիւնը հա-մատատասխան չէ։ Lag. Arm. St. § 2082 մերժելով վերինները՝ կցում է պրս. bāxtan, bāzam «խաղալ» (նաև «ցատկել», արմատը vaz) բառին, որ Հիւբշ. 242 մերժում է։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 164 պրս. tāzam «վազել, արշաւել» բայից, իսկ էջ 342 պհլ. vazi-tan, պրս. [arabic word] vazīdan, զնդ. vaz «եր-թալ»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] vafz «արագ վազել» (Պա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 453)։ ԻՌ.-Հին հայերէնի նշանակութիւնը պա-V է միայն Սվեդ. վmզզիլ «ցատկել», իսկ
• միւսները ունին միայն «ընթանալ» նշանա-կութեամբ. այսպէս են Հճ. Մշ. Սչ. վազել, Ակն. Երև. Ննխ. Պլ. Սեբ. վազէլ, Ասլ. վա-զէ՝լ, Զթ. Խրբ. վազիլ, Տփ. վա՛զիլ, Ալշ. վmզել, Մկ. վmզիլ, վmզկիլ, Սլմ. վmզնել, վmսկել, Ջղ. վազզել, Ախց. Կր. Պոտ. Ռ. Տիգ. վազզէլ, Գոր. Ղրբ. Շմ. Տփ. վազ տալ, Ագլ. վէզ տօլ (սրանք չունին վազել բայա-ձևը). իսկ Վն. ունի վmրզել, որից երևում է որ նախաձևն է *վարզել։ Իմաստի զարգաց, ման համար հմմտ. թրք. [arabic word] atlamaq «ցատկել» և արև. թրք. [arabic word] ︎ atalamaq «վազվռտել». հնից կայ նաև Եւս. պտմ. 156 վազվազելով ընթանային, որ երկու նշանա-կութեանց միջին տեղն է բռնում։ Նոր բա-ռեր են վազան, վազկան, վազման, վազէ-վազ, վազնիվազ, վազուկ, վազուն, վազըո-տել, վազվոտել, վազվզել, վազվզտել, վազ-վըռտկել ևն։
sixty.
• = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. šašti-, զնդ. xšvaštī-, պրս. šast. թո-խար. skaska, յն. ἔkήϰοντα, կրետ. feζήϰοντα, լտ. sexaginta, և նոր կազմութեամբ հսլ. šesti desetu, լիթ. szēszios deszimtys, գոթ. saihs tiglus, հբգ. sehszug, գերմ. sechzig ևն։ Հնխ. ձևը պարզ չէ, թէև յայտնի է որ կազմուած է suek's-«վեց» բառից՝ -k՛omt «10» վերջաւորութեամբ։ Հայերէնի մէջ. տ յառաջացած է ըստ Meillet BSL 22, 18 յա-ջորդ ու ձայնի ազդեցութեամբ՝ փոխանակ հնագոյն *վեթսուն ձևի։-Հիւբշ. 491, 495։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. վաթ-սուն, Մկ. վmթսուն, Հմշ. Ննխ. վաթցուն, Խր. և Ննխ. գիւղերը՝ վասուն, Սվեդ. վmր-ցուն, Սեբ. վաթձուն, Զթ. վաթծօն, վաթձոն, Գոր. Ղրբ. վա՛տցուն, Մշ. վատսուն, վածուն, Ագլ. Ախց. Կր. Մրղ. Ռ. վացցուն, Հճ. վաձ'-ձ'ուն, Խրբ. վաձձ'ուն, Պլ. վաձձուն, Ասլ. վա*ձիւն, Սլմ. Սչ. վացուն։
steep place, precipice;
— ի —է, steep, cragged;
ի —ից արկանել, ընկենուլ, մղել or հոսել, to precipitate, to throw headlong down;
անկանիլ or մղիլ ի —ից, to be cast down a precipice.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սչ. Սեբ. Մշ. Տփ. վախ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. վmխ, Ագլ. Հճ. վօխ, Զթ. վօխ, վոխ, Սվեդ. վիւխ (բայց բայը՝ վmխնիլ «վախենալ»)։-Վախկոտ>Ռ. վախքօդ, Տիգ. վmխգուդ, Մրղ վmխկուրտ. Զթ. վmխգիւդ, Սչ. վախքը՛դ, Պլ վախգօդ։-Հետաքրքրական ձևեր են։ Ասլ. վըխըմ «կարծեմ», Մրղ. վmխmնալ, վէխէ-նալ «վախել»։-Նոր բառեր են վախակալել, վախակօխ, վախաւորուիլ, վախենակ, վախ-լան, վախլկոտ, վախլութիւն, վախլուկ, վա-խութիւն, վախչուկ ևն։ Թրքախօս հայերից կըվըխէլլէմէք «վախենալ» Ատն. կազմուած հյ. կը սահմանականի մասնիկով և թրք. lemek բայակերտով (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)։