garancine.
tartar, dregs, sediment.
• «գինու կամ քացախի չորացած մրուր». ունի միայն ՀՀԲ՝ առանց վկայու-թեան. նոյնը կրկնում է Թորոսեան, Տետ-րակ հմռ. բառարանի, էջ 29։
• = Պրս. [arabic word] durd «մրուր, դիրտ», որ աւելի ընդարձակ տե՛ս դիրտ։
cf. Տորտային.
tartaric.
vine-shoot, vine-branch.
• «տունկի ճիւղ, մանաւանդ խաղողի որթի թևերը» Պիտ. 466. որից տորրել «տունկի թևեր և ճիւղեր արձակելը» Նեղոս. տորրանոց «այգի» Համամ. քեր. տորրական Պիտ. առ լեհ.։ Ուրիշ է կարծրատորր Պիտ. 506, որ թէև ծառի համար է ասուած, բայց թուի թէ պէտք է կարդալ կարծրատարր, ինչպէս ունինք ողորկատարր Պիտ. 546 նոյնպէս ծառի համար ասուած։
(լծ. հյ. տոռն, չուան. եւ յն. տօ՛րի. Գաւազան, նիզակաբուն) Շառաւիղ բուսոց եւ տնկոց, մանաւանդ բազուկ որթոյ խաղողոյ. ուռ.
Ոչ զօրէն այլոց կարծր եւ տեւօղ ունի զտորրն, այլ միջագար. (Պիտ.։)
hard, stiff, tough.
Որ ինչ ունի զտորր. նմա՛ն ուռոց որթոյ.
Այլք զտորրական տնկովք պատեալք յօրանան. (Պիտ. առ Լեհ.։)
nursery.
Տեղի՝ ուր կայ տորր կամ որթ կամ տունկ վարսաւոր.
Ծաղկոց, տորրանոց, են պարունականք. (Համամ քեր.։)
to bud, to shoot, to sprout, to put forth buds.
Ի տորրելոյ տնկոցն շատանան ծառք. (Նեղոս.։)
typical, original;
figured;
printed, marked, impressed.
Տե՛ս եւ զտպաւոր ստուերին եւ օրինակին զազգականութիւնն առ ճշմարտութիւնս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
Էր անդ բարունակ՝ եօթնուղէշ՝ տպաւոր ոսկի. (Պտմ. աղեքս.։)
Նման են հաւատքն տեառն մերոյ տպաւոր արծածոյ. (Եփր. աւետար.։)
Տպաւոր (այսինքն յատկեղ) տեսակ. (Դամասկ.։)
symbolically, mystically, anagogically.
τυπικῶς figurate, symbolice. Իբրեւ զտիպ նմանութեան. օրինակաւ իւիք. խորհրդաբար.
Ոմանք տեսիլ տպաւորաբար եւ օրինակաբար տեսին։ Յայտ արար մարգարէն տպաւորաբար. (Ճ. ՟Գ.։)
more or very like, precise, genuine, true;
—ս, precisely;
— ասացից, properly speaking;
կամ — ասել, or more correctly to say.
Առաջինն աղօտաբար, երկրորդն տպաւորագոյն։ Քան զմեզ կատարելագոյն եւ տպաւորագոյն (հասու են հրեշտակք). (Ածաբ. պենտ։ Առ որս. ՟Է։)
Յաւէտ տպաւորագոյն են նմանութիւնք փոխատրութեանցն առ ազգակցութիւն մեղանացս. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Որ քան զամենայն օրինակս տպաւորագոյն է։ Պատարագ ընդունելի, եւ տպաւորագոյն քան զզոհ օրինացն։ (Սարգ. յկ. ՟Բ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
to form, to figure, to model;
to imprint, to print, to mark;
to grave, to engrave;
to inculcate, to impress.
Խելամտութեամբ իմաստութեամբ տպաւորեաց զնա. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 13։)
Ոչ այս է աստուած, որպէս երեւեցաւն, կամ տպաւորեցաք, կամ բանն նկարագրեաց. (Առ որս. ՟Է։)
Ի կողէ տպաւորէր զկինն. (Փիլ. այլաբ.։)
Մի՛ անջրպետեր ի մարդ առանձնապէս եւ յաստուած բան՝ երկդիմի տպաւորելով զէմմանուէլն. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Զցօղ հոսեալ ի վերայ գեղման՝ տպաւորեաց որդւոյ իջման. (Շ. տաղ.։)
Մարգարէիւք տպաւորեալ ցուցէր. (Շար.։)
Որպէս քրիստոս տպաւորէր յառակս, առն միոջ էին երկու որդիք. (Լմբ. առակ.։)
Տպաւորէ զնոցայսն եզանց կալոտեաց. (Մեկն. ղեւտ.։)
Առ նա հային, եւ տպաւորին։ Ընդէ՞ր ոչ տպաւորիք նոցա եւ նմանիք. (Դիոն.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։)
Ի նմա տպաւորեալ տեսանէր զաներեւոյթ գալուստ որդւոյն աստուծոյ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Զի գիտասցես յայսմիկ զխորհուրդն քրիստոսի տպաւորեալ. (Արշ.։)
Զերկոսին ականսն ... տպաւորեալս եւ քանդակեալս ոսկւով արասցես. (Ել. ՟Ի՟Ը. 11։)
Իցեն տպաւորեալ յաստուածային սէրն։ Տպաւորելով ի դէմս (զնշան խաչին)։ Տպաւորեսցուք ի հոգիս մեր զաստուածային լուսոյն կերպարան։ Ի մի նիւթ զբնաւիցն որակս համոյն տպաւորեցեր. (Ագաթ.։ Շ. բարձր.։ եւ մտթ։ Լմբ. իմ.։)
Յորժամ նստէր արքայ նոր, նոյնժամայն փոխէին զդրամ գտեալ ի գանձս արքունի, զնորայն տպաւորեալ պատկեր. (Խոր. ՟Գ. 5։)
impression, stamp, print, mark, figure, form;
impression;
— գործել յոք, to produce an impression on a person;
fixation
τύπωσις, ἁποτύπωσις, διατύπωσις, τύπος եւ այլն. Տպաւորելն եւ իլն. իրն տպաւորեալ. տիպ. կնիք. նմանութիւն. պատկեր. ձեւ. օրինակ.
Սկիզբն առնէ այլոց աստուածազանագոյն տպաւորութեանց. (Փիլ. այլաբ.։)
Իշխանականին (մտաց) մարգարէիցն տպաւորութիւն լեալ հանդերձելոցն որպէս մերձակայիցն. (Առ որս. ՟Է։)
Կրթարան աստուածեղէն տպաւորութեան առ ի նմանութիւն. (Աթ. ՟Ը։)
Եղիցի ոսկի մատանի՝ զքաջի ուրուք ունելով զտպաւորութիւն ... եւ ոմն մի այսոսիկ տպաւորութիւնս տեսեալ. (Անյաղթ պորփ.։)
Ծագեաց լոյս՝ տպաւորութեամբ խաչի։ Ունելով զզգեստս տեսակի, եւ զվարուց տպաւորութիւն։ Բան մեր աներեւոյթ ի միտս՝ ձեւանայ գրով, եւ քարսփսիւ առնու տպաւորութիւն. (Խոր. ՟Բ. 83։ Արշ. Շ. բարձր.։)
Որ արարեր զիս ի քո պատկեր պանծալի՝ ի ձեռն վեհիդ տպաւորութեան զտհկարս օժանդակելով։ Ի հնումն զայսր տպաւորութիւն օրինակաւ նկարագրեր։ Անտեսաբար տպաւորութեամբ բերին. (Նար.։)
Մովսեսի հրամայէր դնել զտպաւորութիւն խաչին ի վերայ ճակատու քահանայապետին, անուանեալ զնա թիթեղն սուրբ. (Ղեւոնդ.։)
callous, hard.
libidinous, luxurious;
Cupid.
Տռփող, ցանկացօղ. եւ Չաստուած սիրոյ. Ἕρως Cupido, amor. Յաղագս տռփաւորին, եւ երկնային աստղկանն ... Ընդհանուր աշխարհական տռփաւորն. (Փիլ. տեսական.։)
tailed.
κέρκον կամ οὑράν ἕχων. caudatus. Ունօղ զտուտն կամ զտտուն. պոչաւոր.
Տտնաւորս իբրեւ զձկունս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Նորոգ աստեղք երեւին այլակերպք՝ տտնաւորք. (Իգն.։)
to impress well, to imprint solidly.
διατυπόω imprimo, reformo. Քաջ կշռութեամբ տպաւորել. քաջ տպացուցանել. դրոշմել.
Տրամախոհութիւն երեւակայելով յինքեան զձեւս, ոչ այլ ինչ առնու ի նիւթոյ, այլ նոյն ինքն զձեւս երեւակայէ եւ տրամատպաւորէ յինքեան. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
to divide, to distinguish, to separate.
Տարորոշել. տրամատել. բաժանել. տրոհել.
Տրամորոշին յերիս հատուածս, ի հոգի, ի բան, եւ ի խօսս. (Լմբ. պտրգ.։)
sandal-maker.
to put on sandals.
Տրեխս ագանիլ. կօշկաւորիլ. չարըխ հագնիլ.
Եւ ինքն իսկ ընդ նոսին տրեխաւորեալ։ Ծառայք ըստ ոսղոմոնի հնարէին, զի զտեարս տրեխաւորեալ ի գետնի գնացուսցեն. (Յհ. կթ.։)
to grind, to pound, to crush;
to dissolve, to dilute, to spoil.
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
ἁπορρύω diffluo, defluo. (լծ. եւ հյ. տեռիլ. եւ լտ. թէռօ. մաշել) Ծորիլ. ծիւրիլ. տորոմիլ. փտիլ. նեխիլ. հալիլ մաշիլ. քամիլ. ապականիլ. լուծանիլ. քայքայիլ.
Տրորեսցի՛ ձեռն, զի համարձակութիւն ընկալցի առ տէրն համբառնալ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Գոգ նորա ասէ տրորեցաւ, եւ որդնալից եղեւ։ Տրորեցան գոգք նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ Եղիշ. ՟Է։)
Յորժամ անկեալ փլանի, տրորի հաստատութիւն նորա ի փլանելոյ անտի եւ ի տրորելոյ։ Հարեալ տրորեալ մաշիմք մեք ի մեղա եւ յանօրէնութիւնս մեր. (Եփր. աւետար.։)
Դալար գաւազանօք ծեծէին, մինչ զի մարմինն ամենայն տրորէր, եւ յարենէն շաղախէր. (Մաղաք. աբեղ.։)
Ի ցաւս հիւանդութեան անկեալ դնիցի, տրորիցի եւ մաշիցի։ Տեսանիցէ զուրուկ ոք անկեալ եւ տրորեալ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
Տրորեսցին վէրք իւրեանց. (Մծբ. ՟Է։)
Ցամաքեսցին ձկունք նոցա. ակիւղաս, նեխեսցին. սիմաքոս, տրորեսցին. (Ոսկ. ես.։)
Թիկունքն այտուցեալ տրորեցան. (Հ. կիլիկ.։)
corruption, putrefaction, rottenness;
festering.
Տրորիլն.
Զոտս նորա ունէր այտումն ... եւ զգոգ նորա տրորումն, ի ծնանել զորդունս. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
Չարալլուկ ուռուցմամբ զտրորումն առնոյր մարմինն. (Արծր. ՟Դ. 8։)
mingled with sadness.
Հաղորդ տրտմութեան՝ իբրու կից ընդ տրտմական ցաւոց. ցաւագին. դառն.
Որ տրտմահաղորդ քո չարչարանօք խաչին. (Շար.։)
dreaming.
ՑԱՅԳԱՑՆՈՐ կամ ՑԱՅԳԱՑՆՈՐԴ. Որ կրէ ցնորս գիշերայինս, կամ անուրջս տեսանէ. երազատես.
Ընդէ՞ր նախանձեսցիս (ընդ) ցայգացնորիդ (կամ ցայգացնորդիդ) բանդագուշելոյ. (Սեբեր. ՟Ը։)
assiduous, continual;
ever, continually.
Փառաւորեալ ցակորդ ի հոգեղէն եւ ի հրեղէն զուարթնոցն։ Ցանկորդ զխայրեացն մատուցանելով ընդարձակուձեռն նուէրս. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
Ուր որդին Աստուծոյ նստի ընդ աջմէ Աստուծոյ՝ փառաւորեալ ցանկորդ ի հրեշտակաց, եւ ի մարդկանէ. (Եղիշ. յար.։)
Պետրոս երագ ցանգորդ։ Ընդէ՞ր հոգեւոր ինչ չխոստացաւ կնոջ, այլ զցանկո՛րդ յիշատակ. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ. մտթ.։)
to frequent, to haunt;
to continue, to persevere, to perpetuate, to last.
եւ չ. ՑԱՆԿՈՐԴԵՄ ՑԱՆԿՈՐԴԻՄ. ἑνδελεχίζω, διημερεύω, διαμένω continuo, continuus sum, persevero. Հանապազորդել. ցանգ պահել կամ վարել. շարունակել. կալ մնալ միշտ. անընդհատ պարագել. յաճախել.
(Մարդն) որպէս օրէնս ինչ հաստատունս եւ հաճոյս զխաբէութիւնն ցանկորդելով յինքեան։ (Աղաւնին առ մարդիկ) ցանկորդեալ առ նոսա ունել միաբանութիւն. (Պիտ.։)
Ընդ երգեցիկս մի՛ ցանկորդիր. (Սիր. ՟Թ. 4։)
Աչք նոցա ցանկորդեալ ի ճանապարհս նոցա. (անդ. ՟Ժ՟Է. 16։)
Ի մէջ խորհրդականաց ցանկորեսջիր. (անդ. ՟Ի՟Բ. 13։)
Ցանգորդեալ սրբոցն անդրէն ի վանսըն դառնային. (Տաղ համբ.։)
Ցանկորդեալ էր յահ եւ յերկիւղ, եւ սնաւ սրբութեամբ։ Ցանգորդեալ ընդ ձեզ լինել։ Էր ցանգորդեալ հոգեւոր բանից։ Կոյս ոմն ցանկորդեալ յաղօթս՝ ճգնաւոր. (ՃՃ.։)
Աստուած զմեզ ցանկորդել առ իւր բաղձայ. (Խոսր.։)
Ի ձիոցն ասպարէզս եւ ի թատերս եւ յանօրէնութիւնս տեսանեմ ցանկորդեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
seiner, fisherman.
βάλλων σαγήνην qui jacit sagenam. Որսորդ. որսօղ ցանցիւ. արկօղ զցանց. ցանցիչ. ուռկանաւոր.
Ցանցորդքն եւ ուռկանաւորքն սուգ առցեն. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 8։)
Օրինակ իմն գեղեցիկ ցանցորդի լի ձկամբք յերկիր թափեալ ցանցոյն՝ կայտռէին՝ յերեսս երկրին. (Խոր. ՟Բ. 82։)
verger, beadle, mace-bearer, lictor, usher of the black rod, serjeant.
ῤαβδοῦχος, ῤαβδοφόρος qui virgam aut virgas gestat, lictor. Գաւազանակիր. բրաւոր. փատւոր.
Բազում սպասաւորք շուրջանակի՝ վարոցաւորք։ Ոչ վարոցաւորք առաջի, եւ ոչ տիգաւորք շուրջանակի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ ՟Գ. 13։)
Վարոցաւորք եւ սակրաւորք՝ այսր անդր քշել զամբոխն դռոթեալ. (Արծր. ՟Գ. 4։)
hairy, long-haired;
blazing-tailed;
comose, leafy, tufted;
Nazarite;
comet.
κομήτης comatus, comans, crinitus. Ունօղ զվարսս ամբողջ առանց յապաւելոյ կամ փոքրելոյ՝ որպէս ուխտաւոր նազովրեցի.
Վարսաւորն սամփսոն, եւ վարսաւորն յիսուս՝ որդի եւ բան հօր. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Սովորութիւն էր հնոցն վարսաւոր լինել. (Մխ. երեմ.։)
Վարսաւորք ոմանք առ նոսա շրջէին բազումք. զորս ի բաց կարել հրամայեաց. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ոչ կնտացեալ ոք վարսաւոր եղեւ. (Արիստ. հակակ.։)
ՎԱՐՍԱՒՈՐ. ա. τρίχα ἕχων . Ունակ վարսից. առատ կամ թաւ վարսիւք գլխոյ. Երբեմն իբր վարսաւոր հինաւուրցն երեւի. (Ոսկ. ես.։)
Վասն վարսաւոր գիսուցդ. (Ասող. ՟Գ. 21։)
ՎԱՐՍԱՒՈՐ. ա.գ. κομήτης cometa. Գիսաւոր աստղ. վարսամ.
Աստղն անրախոտքն, որպէս լօռն, եւ վարսակն, եւ կնիւնն։ Ցօղունն վարսակայ ամենեւին փո՛ր եւ սնամէջ է. (Ագաթ.։ Վեցօր. ՟Ե։)
ՎԱՐՍԱՒՈՐ. ա. որպէս Մակդիր ծառոց. δασύς densus ἁλσώδης nemorosus, sylvestris εὕσκιος, σύσκιος opacus, umbrosus συσκιάζων obumbrans. Տերեւախիտ՝ սաղարթագեղ՝ թաւուտ՝ անտառախիտ, հովանաւոր.
Ի ներքոյ վարսաւոր ծառոց։ Ի ներքոյ ամենայն վարսաւոր ծառոց։ Ձիթենի գեղեցիկ վարսաւոր տեսլեամբ։ Ի վերայ ծառոց վարսաւորաց.եւ այլն։
Ի լեռնէն աստուծոյ իջոյց զքեզ քերովբն (ըստ ոմանց, ո՛ քերովբ) վարսաւոր ի միջոյ հրեղէն վիմացն. յն. հովանաւոր։
Սաղարթիւք ծառոց վարսաւորաց։ Ըստ ծայրից վարսաւոր ոստոց։ Զմերկ ծառս ագուցանէ, զվարսաւոր գագաթունս զարդարէ։ Վարսաւոր գեղեցկութիւն բարունակին. (Խոր. ՟Ա. 15։ Պիտ.։ Ագաթ.։ Ճ. ՟Ա.։)
ՎԱՐՍԱՒՈՐ ՕԴ ասի նմանութեամբ, յորժամ իցէ լուսազարդեալ շողիւք արեգական կամ նշողիւք լուսին.
Ջուրն ովկիանոսի վարսաւոր օդով զօրանայր արեգականանաւութեամբ եւ լուսնանաւութեամբ. (ՃՃ. վկ. եւստաթ.։)
cf. Վարսեմ.
Ցցով վարսաւորել ընդ ծամելիսն սիսարայ։ Ընդ ոտիւք արկեալ մեռուցանէր՝ ուռամբն վարսաւորեալ. (Յհ. կթ.։ Շ. բարձր.։)
to be leafy, dresses in green, clothed or covered with leaves.
ՎԱՐՍԱՒՈՐԻԼ. Վարսաւոր լինել ծառոց.
Եգիտ զնա սաղարթովք վարսաւորեալ։ Թզենի սաղարթովքն վարսաւորէր (կամ վարսաւո՛ր էր). (Սեբեր. ՟Ժ՟Գ։)
Թզենի անուանէ զհրէայսն անպտուղս՝ միայն տերեւովն վարսաւորեալ, որ էր օրէնքն. (Նիւս. երգ.։)
Գեղեցկուղէշ վարսաւորեալ, եւ զանազան պտղովք լցեալ. (Լմբ. ի շ.։)
hooded, wearing a hood;
capuchin friar or nun.
sixteenth.
ἐκκαιδέκατος decimus sextus. Վերջինն վեշտասան թուոց. տասնըվեցերորդը.
Վեշտասաներորդն՝ եմմերայ. վեշտասաներորդ՝ անանիաս։ Յաւուրն վեշտասաներորդի ամսոյն առաջնոյ. եւ այլն։
Ի վեշտասաներորդի ամի տէրութեան նորին թագաւորի. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Վերագլխեմ.
ՎԵՐԱԳԼԽԱՒՈՐԵԼ ՎԵՐԱԳԼԽԵԼ. ἁνακεφαλαιόω capitulatim et summatim repeto, colligo, perficio. Վերածել ի գլուխ. գլխաւորել. բովանդակել.
Սուղ բանիւ վերագլխաւորել զխորհուրդն քրիստոսի, կամ վերագլխել զխորհուրդ տեառն, զոր ասաց մարիամ, մեծացուսցէ եւ այլն։ Ի ձեռն իմոյ որովայնիս ամենայն ազգաց ի սրբութեան վերագլխի լրումն. (Գր. սքանչ.։ ՃՃ.։)
to renew.
ՎԵՐԱՆՈՐՈԳԵԼ. Վերստին նորոգել.
Յառաջինն վերանորոգել գեղեցկութիւն զքաղաքն աստուածաշէն զաւերեալն ի հակառակէն. (Սկեւռ. ես.։)
Վերանորոգել ի փառս. (Շար.։)
renewal, renewing.
bordered, trimmed, fringed;
last, final;
border, hem, selvage;
fringe, trimming;
pinking, ribbon, galloon;
զարդարել ի —ս, to fringe, to border, to bind with ribbon, to pink.
Ու՞ր պատմուճան հարսնարանի, կամ ոսկեհուռ վերջաւորի։ Փողփողելով ի վերջաւոր՝ պայծառազգեստ եւ պըճնաւոր. (Շ. եդես.։)
Ի վերջաւորս ոսկեհուռն (կամ յոսկեհուռս) զարդարեալ եւ պաճուճեալ. (Սղ. ՟Խ՟Դ. 14։)
Ի հանդերձս ոսկեհուռն, ի քղանցաւորս, եւ ի վերջաւորս. (Ճ. ՟Գ.։)
Ի նմանութիւն արտախոյրն պսակի ի վերջաւորն փողփողելոյ։ Վերջաւորս փողփողեալս նշանակապ եւ պալարակապ մետաքսիւք. (Ագաթ.։)
Զի անդրադարձութեամբ՝ սկզբամբ եւ վերջաւորօքն բառիւք զնոյն համաձեւութիւն եդից. (Նար. ՟Ի՟Է։)
cadence;
finale, the last performance.
to strengthen, to fortify.
hexagonal.
Ուր իցեն խորշք վեց. վեցանկիւնի.
Զվեցախորշիւք զուգաթիւ անկիւնս հաւասար թուով յարուցանելով. (Առ որս. ՟Դ։)
sixth;
sixthly;
sextant;
sixth.
Օր վեցերորդ։ Յաւուրն վեցերորդ։ Զվեցերորդ մասն դորակի միոյ.եւ այլն։
Նախ ... երկրորդ ... վեցերորդ. (Երզն. քեր.։)
Իսկ գ. το ἔκτον . Վեցերորդ մասն.
Զվեցերորդ չափոյս։ Զվեցերորդ արդութիւն. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 11։)
six hundredth.
Յամին վեցհարիւրորդի կենացն նոյի։ Ի վեց հարիւրորդի եւ ի միում ամի կենաց նոյն. (Ծն. ՟Ե. 11։ ՟Ը. 13։)
clergyman, ecclesiastic;
incumbent;
— եպիսկոպոս, diocesan, bishop.
որպէս յն. գլիրիգօ՛ս. κληρικός clericus. Կղերիկոս. գղերք, որ են յուխտէ եկեղեցւոյ. եկեղեցական. ժառանգաւոր.
Վիճակաւորք հպարտք։ Զվիճակաւորսն այնպէս յարդարէր ի խորհրդածութեանն պաշտօն։ Վիճակաւորք զքահանայս կոչէ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Վրք. սեղբ.։ Մխ. երեմ.։)
ՎԻՃԱԿԱՒՈՐ. որպէս Վիճակակից. վիճակառու. ժառանգորդ. մասնակից.
Բոլորեքին ժառանգք հանդերձելոց բարեացն լիցուք, եւ վիճակաւորք նմին. (Խոսր. պտրգ.։)
to be chosen by lot, destined by fortune, to inherit.
Ոչ որպէս բաժանեցելոյ աստուծոյ ընդ այլոց աստուծոց եւ հրեշտակաց՝ զմեր առաջնորդութիւն վիճակաւորեալ։ Ի բարւոյ են, եւ բարւոյ վիճակաւորեցան. (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. ածայ.։)
Աշտանակն զաքարիա, իւղոյն բարեբաշխ բացատրութեամբ, գնդիցն վառելոց՝ ի ջահէ անտի զօրութեամբ անեկամտաբար վիճակաւորեալ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
share, inheritance, portion;
chance;
benefice, ecclesiastical dignity or state.
ἁποκλήρωσις sors, distributio, clericatus. Վիճակ. ժառանգութիւն, եւ Ժառանգաւորութիւն. կղերիկոսութիւն.
Աստանօր կենացս փոխարէն առցէ զվիճակաւորութիւն իւրաքանչիւր ոք (ի հանդերձեալն)։ Ժամ է մեզ արտադրել զքահանայական կարգս եւ վիճակաւորութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
Վիճակաւորութիւնս զայսոսիկ կոչէ ըստ իւրաքանչիւր կարգի քահանայականի որոշաբար ունել զքահանայականին սպասաւորութիւն, որպէս վիճակել զնա. զորովք զանց առնել ոչ կարէ. (Մաքս. ի դիոն.։)
hollowed in the rock;
cf. Քարահատ.
Փորեալ ի վիմէ կամ ի վիմի. վիմատաշ. քարէ փորած.
Առաւօտեան սուրբ կանանցն դիտելով զվիմափոր գերեզմանն. (Շար.։)
Վիմափոր եղեւ (գերեզման քրիստոսի), որպէս զի մի ինչ կասկած. որմափորութեան լինիցի. (Բրսղ. մրկ.։)
Ծառաքարի վիմափոր վանքն. (Վրդն.։)
Եւ Փորօղ վիմի. քարագործ. քարակոփ.
Վէմ վիմակառոյց ընդ վիմափոր խմբին. (Նար. տաղ.։)
generous, liberal.
Փարթամ շնորհօք, կամ ի բաշխել զշնորհ եւ զձիրս. առատաձեռն. մարդասէր.
Թերեւս զմտաւ ածեալ նորա զփարթամաշնորհս յուսուփ, զի գտցէ շնորհս առաջի երկրորդն փարաւոնի. (Յհ. կթ.։)
soft-skinned.
Ոյր փափուկ է մորթն.
ՇՆչաւորք փափկամորթք. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
feathery, feathered, plumous.
pain, punishment, chastisement, correction, penitence;
— մահու, condemnation, sentence;
առանց պատժոց or պատժի, with impunity;
անկանել ընդ պատժով, to incur, to deserve punishment;
— տալ, to order punishment or penance;
դնել — ի վերայ, to inflict punishment or chastisement;
զանիրաւութեան —ս արկանել զնովաւ, to punish his injustice.
• , ի-ա, ո հլ. «պատիժ, տանջանք» ՍԳր. որից պատժել ՍԳր. Եզն. պատժածու Եզն. պատժական Ոսկ. մ. գ. 14 և եբր. պատժապարտ Ոսկ. հռ. բ. կոր. եբր. Սեբեր. պատժապարտութիւն Ագաթ. պատժաւոր Ոսկ. բ. կոր. և մ. գ. 14. անպատիժ Սեբեր. ծովապատիժ Ագաթ. կիսապատիժ Վրդն. դան. բիւրապատիժ, բազմապատիժ Բենիկ.։
• ՆՀԲ, Թիրեաք. Պատկ. աշխ. գր. 207 և Հիւնք. պրս. pādās «բարի հատու-ցում, վարձատրութիւն»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 29 պհլ. paddahisn, patdahasn, padašn, պրս. pādās «վար-ձատրութիւն, հատուցում»։ 3. Գ. I-Պատմ. գրակ. 16 ճապոն. պաճց! Bar-tholomae, IF 38, 44 հիրան. *patīzā= pati-izā «Gegenforderung, փոխադար։ պահանջ», որ կազմուած է pati-մաս-նիկով īz-արմատից. հմմտ. սանս. ihate
τεκμωρία punitio, castigatio, ultio ζημία mulcta, poena αἱτία culpa ἑτασμός examen κρίμα damnatio եւ այլն. Փոխարէն հատուցումն կամ տուգանք յանցանաց. պատուհաս. տանջանք. վրէժ. գազէպ, ճէզա, ազապ, րէտտ, պէտէլ. (որպէս եւ պ. բատաշ ՝ է վրէժ)
Մեծ է պատիժ իմ քան զթողուլդ զիս։ Պատժեաց Աստուած զփարաւովն պատժօք մեծամեծօք։ Պատրաստին անխրատից տանջանք, նոյնպէս եւ պատիժք անզգամաց։ Պատժի (յն. պատժիլ) ոչ ունին ակն։ Պատիժք ի վերայ մեղաւորաց հասին։ Զանիրաւութեան պատիժս զնոքօք արկանէին։ Ի նմին պատժի կաս։ Ո՞րչափ սաստիկ պատժոց արժանի համարիցիք զայն՝ որ զորդին Աստուծոյ առ ոտն եհար. եւ այլն։
Ընկալաւ զպատիժ մահուն։ Ի նմին օրինաց ընկալցին յանցաւորք զպատիժս դատապարտութեան. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
cf. Պատնջան.
• (որ և պատընջան, պատնի-հան, պատընճան, պատնջան, պատնճան, պանջան, պանճան, պորինճան, վադրեան, վարճան) «մի տեսակ բանջարեղէն, սմբուկ, solanum esculentum, melongena» Մխ. բժշ. 114, 128, Վրդն. թուոց. Բժշ.։
• = Արաբ. [arabic word] oādinǰān, պրս. bātin-gān, bādingān, pādingān, pādinjān, թրք. patlijan, batləjan, քրդ. badinǰan, baǰan, վրաց. badliǰane, արևել. թրք. [arabic word] ba-dingan կամ [arabic word] patingan, մալայ. [arabic word] berinǰāla, հինդի brinjal, նյն, mildzanv. սլտ. merengolus, melangolus, իտալ. melangelo, melanzana, պորտ. albe-rengena, bringella, ֆրանս. aubergine ևն։ Բոյսի ծագումը Հնդկաստանից է, որտեղից անցել է Պարսիկներին, սրանցից արաբնե-ոին և այստեղից էլ ընդհանուր տարածուել է։-Հիւբշ. 274։
• ԳՒՌ.-Տիգ. բmդինջmն, Վս. պատըն-ջmն, Զթ. բադինջօն, բադինջոն, Հճ. բա-դընջօն, Ագլ. պատընջո՛ւն, Սվեդ. բmդինջուն, Մկ. պատիջmն, Մշ. պադիջան, Շմ. բադըմ-ջան, Ղրբ. բադումջան, Գոր. բադամջան, Ախց. պաթլիջան, Պլ. փաթլիջան, Տփ. բադ-րիջան, Սեբ. բալդըրջան, Երև. պօրընջան. Աոհասարակ նշանակում են «սմբուկ», բայց Զթ. Հճ. «լոլիկ, պամիդոր». Կովկասում եր-կուտր իրար խառնելով ասում են ւաճախ ռե պօրընջան «սմբուկ», կարմիր պօրընջան «լո-լիկ»։
որ եւ ՊԱՏԸՆՋԱՆ, ՊԱՏԸՆՃԱՆ. melongena. իտ. melenzana. Պտուղ յայտնի բուսոյ, որ եւ թ. պատլիճան, պատինճան. որոյ լաւն ազգի ազգի լինի ի բերիա։ Նոյնպէս կոչի եւ պտուղ ինչ ծառոյ ի հնդիկս, որ ըստ այլոց Անպ, անապ, ամպաճ.
Մեղրապոպն, որ է ձմերուկն, եւ կամ պատընջան. (Վրդն. թուոց.։)
deceiving, captious, false, deceitful, fallacious, delusive, sophistical, feigned, dissembled, concealed, artificial, illusory, vain;
seducing, untrue, lying;
—ք, deception, deceit, fraud, cheat, illusion, delusion, vanity, sophistry, feint, error, falsehood, lie;
cunning, craft, wile;
ի —ս արկանել, to deceive, to gull, to dupe, to lead into error.
• «խաբէական, խաբեբայ, սուտ» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. Սեբեր. որից պատ-րել «խաբել, դաւել, որսալ» ՍԳր. պատիրք «խաբէութիւն, մոլորութիւն» Բ պետ. բ. 13. Ոսկ. կող. և եբր. Սեբեր. պատրական Ոսկ. եփես. պատրանք ՍԳր. Եւս. քր. պատրա-խառն Եփր. համաբ. էջ 154. առասպելապա-տիր Կոչ. 312. պատրողական Փարպ. խաբե-պատիր Եփր. թգ. և յես. հաւապատիր ՍԳր. կորստապատիր Մծբ. դիւրապատրելի Ոսկ. ա. կոր. վաղապատիր Ոսկ. բ. տիմ. թակար-դապատիր Ճառընտ. ևն։
• = Պհլ. patīδ հոմանիշից, որ թէև աւանդ-ուած չէ, բայց հաստատւում է սոգդ. pt'yδ-«խաբէութեամբ ձեռքից խլել», pt'yδ «թա-խանձանք» ձևերով։
• ՆՀԲ «որպէս թէ պատօղ իր կամ վատ ինչ»։ Հիւնք. վարդապետ բառից։ Գաբ-րիէլեան, Բազմ. 1908, 501 պատել բալ-ից։ Ուղիղ մեկնեց Gauthiot MSL 19, 128.
πειθός, πειθανός persuasorius, blandus, fallax ἁπατήλιος, -λος decaptorius, fraudulentus, dolosus. (Որպէս թէ պատօղ իր, կամ վատ ինչ) Արմատ Պատրելոյ. որպէս Համոզիչ հրապուրանօք. պատրողական. խաբէական.
Ի բանս պատիրս, ի բանս հրապուրանաց արկին զբազումս։ Պատիր բանիւք. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 12։ ՟Ա. Կոր. ՟Բ. 4։ եւ Կող. ՟Բ. 4։)
Զբաղեալ էին յարուեստ ձկնորսութեանն, որ քաղցր եւ պատիր է քան զամենայն. (Շ. մտթ.։)
ՊԱՏԻՐՔ, կամ ՊԱՏԻՐ. գ. ἁπάτη deceptio, fallacia, fraus. Պատրանք. խաբէութիւն. մոլորութիւն.
Առեալ ի չաստուածոցն ծրարս թարախածորս ի պատիր ախտիցն, որպէս զծրարսն Կիւպրիանոսի առ ի պատիր յուստինեայ կուսի. (Խոր. առ արծր.։)
cf. Պատշաճ.
• , ի հլ. «պատշաճ, յարմար» Արծր Նար. որից պատկանիլ «պատշաճիլ, յար-մարիլ» ժղ. ժա. 6. Փիլ. Շիր. պատկանաւոր, Փիլ. Խոր. անպատկան Լմբ. ատ. Երզն. մտթ. 426. անպատկանաւոր Պիտ. վանքա-պատկան, պատկանելութիւն (նոր բառեր)։
• «նետ. նետի սլաք». արմատ առանձին անգործածական. գտնւում է մի-այն նորագիւտ պատկանել «վրան նետեր արձակել, նետաձիգ լինել, նետալից առնել» բառի մէջ, տր մէկ անգամ ունի Եփր. մեկն, յոբայ. «Պատկանեցէք ի նա զհամբաւս իբրև զնետս և ձգեցէք ի Յոբ՝ որպէս ի նպատակ» (ՀԱ 1912, 625 և 673)։
• -Պհլ. *patkān «նետ» բառից, որ է պրս. [arabic word] paykān «նետ». հմմտ. նաև պատ-կանդարան։
ՊԱՏԿԱՆ որ եւ ՊԱՏԿԱՆԱՒՈՐ. Պատշաճ. յարմար. դիպող. եւ Դէպք.
Եւ ոչ մեք երկրորդել պատկան վարկաք։ Պատկան սարասիւ խաբեաց՝ քան թէ յաղթեաց. (Արծր. ՟Գ. 5։ Նար. մծբ.։)
Առ ի պատկանիցն կցորդութիւն բանիս բարդութեան. (Նար. մծբ.։)
fit vessel;
quiver, case for arrows.
• = Պհլ. *patkāndārān «կապարճ» որ կազ-մուած է պհլ. *patkān=պրս. paikān>հյ. պատկան «նետ» և պհլ. *dārān «կրող, ունե-ցող, պահարան» (տե՛ս դարան) բառերից։-Հիւբշ. 223.
• Հներից յետինները իմանում են պատկան դարան՝ իբրև երկու բառ՝ «պատղաճ կամ յարմար դարան» նշա-նակութեամբ։ Այսպէս Եղիշէի «ելից զնա իբրև զպատկանդարան՝ դեղեալ նետիւք» խօսքը Արծր. գ. 5, էջ 158 երկ-րորդում է «իբրև զպատշաճ դարան՝ ռե-ղեալ նետիւք» ձևով։ Սկևռ. աղ. 65 ան-ռատ ձևով գրում է «Ընդ պատկան մը-տեալ դարանաւ»։ Սրա համեմատ նաև ՆՀԲ մեևնում է «որպէս թէ յարմար դրարան»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Lag.
βελοθήκη (նետադարան կամ փքնադարան), φαρέτρα pharetra. որ եւ ՊԱՏԿԱՆ ԴԱՐԱՆ. (որպէս թէ յարմար դրարան) սեպհականեալ անուն կապարճից՝ ուր դնին նետք. թիրքէշ, թիրտան.
Զոր զատաբար առեալ. (Արծր. ՟Գ. 5), այսպէս երկրորդէ.
Բայց բարդութեամբ լինի ստէպ եւ մի բառ. որպէս,
Ի խորհրդական պատկանդարանէ անտի նետիւք իւրովք խոցոտէ զվիշապն. (Եւագր. ՟Ժ։)
Սատաանայ, եւ օձն՝ պատկանդարան նետից նորա. (Տօնակ.։)
respectful, modest, bashful;
cf. Պատկառանք;
— կալ, լինել, to pay attention, to attend to, to watch, to give oneself up to, to apply oneself or one's thoughts or mind to, to tend to, to subject oneself to;
— կալ օրինաց, to observe the law;
— կալ արդարութեան, to be just, right, upright;
— կալ յիրաց ինչ, to avoid, to shun.
• «ամօթխածութիւն» Շնորհ. այ-բուբ. «ամաչկոտ» Յհ. կթ. որից պատ-կառ կալ, լինել, եմ «ամաչել, քաշուիլ» Ոսկ, (ստէպ). պատկառել ՍԳր. Ոսկ. պատկա-ռանք ՍԳր. պատկառեցուցանել Հռութ. բ. 15. Սեբեր. պատկառութիւն Ոսկ. եփես. և մ. գ. 33. պատկառուկս արկանել Բուզ. ան-պատկառութիւն Եփր. գաղ. բազմապատկառ Նար. պատկառելի Ոսկ. յհ. բ. 12 ևն։
• Lag. Btrg. baktr. Lex. 42 ձևապէս սանս. pratikar։ Müller WZKM 8, 272 զնդ. *paiti-kar, կազմուած kar «նշա-նակել, նկատել, յիշել» արմատից, որից նաև պրս. [arabic word] nigarīdan «նայիլ» ըջ,
Նախ քան զուտել նորա իսպառ՝ յիշեա՜ զամօթ եւ զպատկառ. (Շ. այբուբ.։)
Ի յանցաւորաց անտի խորշեսցէ մտօք եւ բանիւ, եւ ամօթով, եւ տեսութեամբ պատկառ. (Յհ. կթ.։)
Անփոյթ առնէին զաւելորդացն, եւ կարեւորացն եւեթ պատկառ կային։ Միշտ հոգեւորացն պատկառ կալ։ Եւ մեք նմին պատկառ կացցուք։ Հոգեւորացն եւեթ կային պատկառ։ Որ մարմնոյն սրբութեան պատկառ կայցեն։ Զգո՜յշ լեր անձին, այսինքն անձին պատկա՜ռ կաց։ Յորո՜ց իրաց զցաւսն ածին ի վերայ, յայնմանէ պատկառ կայցէ անձին։ Սգոյն միայն կան պատկառ։ Պատկառ կալ ահիւ ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի. (Ոսկ. ստէպ։)
Հաւատսյդ որ ի Քրիստոս՝ կացէ՜ք միայն պատկառ։ Պատկա՜ռ կացէք ոչ տրտմեցուցանել զհոգին Սուրս Աստուծոյ։ Ի վատթարաց զգուշանալ, եւ լաւագունիցն պատկառ կալ. (Շ. ՟բ. պետ. եւ Շ. ՟ա. յհ. ՟Լ՟Զ։ եւ Շ. ընդհանր.։)
Պատկառ կալ թագաւորին հրամանաց, կամ անտի կենացն, առաքինութեանց, սպասաւորութեան, պաշտամանն Աստուծոյ, եւ այլն. (Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Ա։ Իգն.։)
icon, image, effigy;
painting, picture, representation;
likeness, figure, portrait;
statue, idol;
sight, visage, face;
design, project, plan;
type, symbol;
doll;
—ք, the Divine Person;
— աւուրն, the day of the week or month;
hymn for the day;
գեղեցիկ —աւ, of fine presence, of noble aspect;
— ըստ —ի, in the image of, in the likeness of;
ի սոյն —, in this way or manner;
cf. Համառօտագիծ.
• , ի-ա հլ. «նկար, դէմք, կերպա-ռանք, արձան, կուռք ևն» ՍԳր. Եփր. թգ. «օրինակ, գաղափար, տեսք, երևոյթ, ազգա-համար, պորտ» Խոր. Վրք. հց. Մխ. դտ. որից պատկերագիր Ոսկ. մ. ա. 9. պատկե-րագործ Ագաթ. պատկերակերպ Ագաթ. պատկերակուռ Ոսկ. մ. գ. 7. պատկերա-պաշտ Ագաթ. պատկերասէր Ագաթ. մար-դապատկեր Եւս. քր. յայտապատկեր Կոչ. բազմապատկեր Եփր. յես. անպատկեր Սե-բեր. առնապատկեր Խոր. Պտմ. աղէքս. դի-ւապատկեր Յայսմ. պատկերազարդ, պատ-կերակալ, պատկերահանդէս, պատկերասը-րահ (նոր բառեր) ևն։
• -Պհլ. ❇ patkar, արձանագրութեանց պհլ. patkal(ī̄), պրս. [arabic word] paikar, քրդ. pei-ker, հպրս. patikara-«պատկեր», մանիք. պհլ. ptkār «կերպարանք» (ИАН 1907, 546), սոգդ. patkarāk «պատկեր». կազմը-ւած է pati-մասնիկով kar «անել, շինել» արմատից. հմմտ. սանս. pratikrti-«պատ-կեր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ա-սոր. [syriac word] ︎ patkarā, քաղդ. [arabic word] pat-kar, արաբ. [arabic word] fitkar «պատկեր, արձան, ևուռք»։-Հիւբշ. 224։
• պրս. և ասոր. ձևերի հետ։ Windisch, д2 սանս. pratikrti։ Եւրոպա 1849, 200 հպրս. և պրս. բառերի հետ։ Ուղիղ են նաև Böttich. Rudim. 52, 212, ZDMG 1850, 360, Arica 80, 345, Lag. Ges. abd 79 Urgesch. 202, Spiegel, Ւuzw. Gram. 187, Müller SWAW 38, 572 ևն։-Հիւսք. պրս. զնդ. և հպռս. համարելի ձևերի հետ նաև յն. πά́ται-ϰοι «նաւորդաց պահապան դիք»։
Կենդանագրութիւն փրկչական պատկերին, որ կայ յեդեսացւոց քաղաքին յուռհայ. (Խոր. ՟Բ. 29։)
պ. բէյքէր. εἱκών imago, efficies, species τύπος forma, figura ἅγαλμα simulacrum ἁνδριάς statua. Նմանութիւն կերպարանաց օրինակեալ՝ որպէս ի հայելւոջ, կամ նկարեալ, դրօշեալ. արձան. եւ ըստ Աստուածաբանին սահմանելոյ՝
Այս է պատկերի բնութիւնն, նմանութիւնն լինել սկզբնատիպին. (Առ որս. ՟Ե։ սուրէթ, թասվիր, թէմսալ, շէքլ.)
Արասցուք մարդ ըստ պատկերի մերում։ Արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր. ըստ պատկերի Աստուծոյ արար զնա։ (Ադամ ծնաւ զՍէթ) ըստ պատկերի իւրում։ Մի՜ առնիցէք ձեզ դրօշեալս՝ նմանութիւն ամենայն պատկերի։ Զպատկերս նորա (Բահաղու) խորտակեցին մանր։ Ապաքէն որպէս ի պատկերի շրջի մարդ։ Հարցանիցեն զդիսն իւրեանց եւ զպատկերս իւրեանց։ Դու ա՜րքայ, տեսանէիր պատկեր մի ... ահաւոր էր յոյժ պատկերն։ Ո՞յր է պատկերս այս կամ գիր. ասեն, կայսեր։ Փոխեցին զփառս անեղծին Աստուծոյ ի նմանութիւն պատկերի եղծանելի մարդոյ։ Կերպարանակից լինել պատկերի որդւոյ իւրոյ։ Որ է պատկեր աներեւութիւնն Աստուծոյ, եւ այլն։
Պատկեր որդւոյ ասի եւ է Հոգին Սուրբ. (Աթ. ի հոգին սուրբ.։)
Յաղագս հոգւոյս եղեւ ասացեալ մարդս պատկեր Աստուծոյ եւ ո՜չ վասն մարմնոյս ... որպէս ամենայն գիրք Աստուածաշունչք ցուցանեն. (Շ. թղթ.։)
Գրեալ է եւ սուրբն Բասիլիոս, եթէ պատիւ պատկերին նորա է, յորոյ անուն տպաւորեալ է. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Թ.։)
Փախոյց զնա Մեղքող, եւ եդ ընդ նորա պատկեր ի գահոյսն. (Եփր. թագ.։)
Եւ ապա մարգարէն ընկենու զպատկերն (զնմանութիւնն, զառակն, զպատրուակն), եւ ասէ (ցԴաւիթ). դու ես, թա՜գաւոր. (Ճ. ՟Ժ.։)
Որոյ անձն եւ պատկեր՝ որպէս եւ է իսկ մեր Աստուծոց. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Կին պատկերօք ես դու. (Ոսկիփոր.։)
Այլ անսովոր է ասել՝ որպէս Անձն աստուածային.
ՊԱՏԿԵՐ. Ծնունդ, ճիւղ տան. պորտ. կէօպէկ.
ՊԱՏԿԵՐ ԱՒՈՒՐ. Քանորդն աւուր եօթնեկի կամ ամսոյ.
ՊԱՏԿԵՐ ԱՒՈՒՐ ասի եւ շարականն ըստ աւուր պատշաճի, որ եւ ԿԱՆՈՆ։
cause, author;
occasion, matter;
principle, origin;
reason, subject, motive;
fault, offence, misdeed, crime;
pretext, excuse, subterfuge;
—աւ, ի —ս, on account of, for the sake of, for, because of, out of regard for;
under pretence of;
ի —ս քո, for your sake, for you;
— տալ, to give occasion to;
—ս առնուլ, to take as a pretext, to pretend, to allege;
— լինել, to be the cause or author of;
to dissemble;
—ս ի մէջ ածել, to allege, plead, urge or adduce reasons;
բառնալ զ—ս, to take away the motive or grounds;
պատճառել —ս մեղաց, to seek excuses for sins;
առանց իրաւա ցի —ի, without a real motive, causelessly, groundlessly, unreasonably.
• , ի-ա, ո հլ. «պատճառ. 2. ա-ռիթ. 3. պատրուակ. 4. յանցանք» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. և մ. ա. 13. Եւս. պտմ. եփր. թգ. Ագաթ. յաճախ անեզական է գործածւում, ինչ. Զի նա առաջին պատճառք և ճշմար-տութեան պատճառք. Ոսկ. ես. էջ 382. որիղ պատնառել ՍԳր. Եզն. պատճառաւոր Եզն. պատճառանք ՍԳր. Եւս. քր. Բուղ. եիր. ղևտ. պատճառախնդիր Եզն. տօնապատնառ Յիշատ. Ոսկիփ. կամ պատնառնամակ տօ-նից «տօնապատճառ» (նորագիւտ բառ) Յի-շատ. 1267 թ. (Շողակաթ, էջ 31), անպատ-ճառելի «անմեղ» Տիմոթ. կուզ, էջ 287. խօ-թապատնառ «սուտ հիւանդ ձևացած» Բուզ. յոգնապատճառեան Նար. կենապատնառ Պիտ. բարեպատճառ Օրբել. գերաաատճառ Մաքս. պատնառաբանել, դրդապատճառ (նոր բառեր) ևն։
• Müller SWAW 38, 588 paiti-նախ-դիրով պրս. č̌āra «միջոց, ճարակ» ռա-ռից։ Հիւնք. պրս. badkār «չարագործ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 154 պատ մասնիկով՝ ճառ «խօսք» բառից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Մրղ. Շմ. Ջղ. Տփ. պատճառ, Կր. պաճճառ, Սեբ. Տիգ. բադջառ, Ննխ. բադջառ, բաջջառ, Երև. Մկ. պաճառ, Մշ. պաջառ, Սչ. բաջառ։ Որից պատճառա-ւոր Երև. Ղրբ. Ննխ. Տփ. «յղի»։ Թրքախօս Հայոց մէջ՝ էնկ. badǰar կամ badjar' «իբր փաստ խօսուած մանրավէպ մը» (Բիւր. 1898, էջ 865)։
Փափագէ ամենայն բանական բնութիւնս՝ Աստուծոյ եւ առաջին պատճառին. (Առ որս. ՟Գ։)
Ամենայն բարեաց պատճառ խոնարհութիւն է. որպէս ամենայն չարեաց պատճառ հպարտութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
Պատճառք ձեր յազգացդ են, որ շուրջ են զձեօք։ Պատճառս առին մեղքն պատուիրանաւն։ Միայն զի ազատութիւնն ձեր ոչ լինիցի ի պատճառս մարմնոյ։ Պատճառս տամք ձեզ պարծանաց վասն մեր։ Մի՜ ինչ պատճառս տալ հակառակորդին ի հայհոյութեան աղագս.եւ այլն։
Ի պատճառել զպատճառս մեղաց։ Պատճառս խնդրէ այր՝ որ կամիցի քակել ի բարեկամաց իւրոց։ Պատճառք ստութեան են։ Խնդրէին պատճառս զԴանիէլէ։ Բայց արդ չիք ինչ պատճառք վասն մեղաց իւրեանց.եւ այլն։
Իբր թէ ի պատճառս խաղաղութեան. (Խոր. ՟Բ. 18։)
Հատուածի պատճառաւ փախստական լինի յԱրտաշրէ, եւ զհետ մտանելով զօրացն պարսից՝ առ պատճառէ՝ որպէս թէ փախստական վարելով զնա. (եւ այլն. Խոր. ՟Բ. 71։)
Յերկիրն եգիպտացւոց իջուցեալ զնոսա առ հաց ի բերան՝ սովոյն պատճառաւ, որ լինին եւ այլն. (Ագաթ.) (ուր հին տպ. վրիպակաւ ունի, պատճառաւոր լինին)։
cf. Պատճեան.
• , ի հլ. (-ճենիւ, -ճենից) «պաշ-տօնական մի թղթի ընդօրինակութիւնը» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. մն. 494. Եղիշ. Զե-նոբ. գրուած է նաև պատճեան Պտմ. աղէքս. Մամիկ. պաճեան Յայսմ. պաճէն Յհ. կթ. պատճիկ, պաճիկ Եւս. քր. ա. 76, ռ. 284. որից պատճենաբեր Նար. խչ. պրակապատ-ճէն Նար. խչ. նոր գրականում ընդունուած է միայն պատճէն ձևը։
• = Պհլ. *patčē̄n ձևից, որ ծագում է հպրս. *patičayana-ձևից. բուն նշանակութիւնն է «հակընթերցումն» (հմմտ. յն. ἀντίγραφον «ընդօրինակութիւն, արտագրութիւն»)։ Թէև պհլ. *patčen աւանդուած չէ, բայց կայ նպհլ. [other alphabet] pačen «ամբողջական ընդօ-րինակութիւն», որից hampačen «կատարե-լապէս ընդօրինակեալ»։ Հին պհլ. ձևից են փոխառեալ հյ. պատճէն, արամ. [hebrew word] naršeγen, եբր. [hebrew word] paϑšeγen, ասոր. [syriac word] ❇ paršaγnā «ընդօրինակութիւն, օրինակ, պատճէն», իսկ նոր պհլ. ձևից են հյ. պաճէն, վրաց. ბაჭენისი պաճենիսի «ընդօրինակութիւն, պատճէն»։ Հյ. պատ-հեան, պաճեան ծագած են սխալ ենթադրու-թեամբ պատճենի ևն ձևերից. իսկ պաճիկ, պատճիկ անծանօթ են։-Հիւբշ. 224։
• քեմատում La Croze (ըստ Lag. Ur-gesch. 1031 և Բազմ. 1897, էջ 8), Lil-demeister ZKM 1842, 209, Böttich. Horae Aram. 42, 100, Rudim. 47, 164, ուր նաև ասորի ձևն ու սանս. ças ար-մատն են յիշուած։ Հիւնք. հանում է պատճառ բառից։ Ուղիղ մեկնեց Mül-ler WZKM 6, էջ 264-5։ Նոյնը նաև Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 110։
ՊԱՏՃԷՆ որ եւ ՊԱՏՃԵԱՆ, եւ ՊԱՃԵԱՆ, (լծ. լտ. բա՛ճինա ). ἁντίγραφον rescriptum, pagina, forma, exemplar. Օրինակ թղթոյ, կամ հրովարտակի. հաւասարն գրոյ.
Պատճէն հրովարտակին՝ որ գրեալ էր յԱբգար արքայէառ Յիսուս։ Պատճէն զայսր թղթոյ տո՜ւք տանել այլում եկեղեցեացն։ Ի պատճենից անտի հրովարտակացն իմոց. (Եւս. պտմ.։)
Ձեռն ի գործ հրամայեաց արկանել պատճենին պատասխանւոյ. (Զենոբ.։)
Առաքեաց նմա թուղթ գաղտուկ, որ է պատճեանն (կամ որ ունէր պատճեան) օրինակ զայս. (Պտմ. աղեքս.։)
Թարգմանեալ ի նմանէ քսան եւ ութ պատճեան (գլուխ բանի), եւ տասն՝ որ ի գրի առ իս կայր. (Մամիկ.։)
wardrobe keeper;
վանք or տուն —աց, wardrobe.
• , ի-ա հլ. «պատմուճանների մեռակացու, հանդերձապետ» Դ. թագ. իբ. 14. Նոռագիւտ բ. մնաց. լդ. 22. որիզ տուն կամ վանք պատմուճակաց «հանդերձատուն, ուր արքունի թագն էին դնում» Բուզ. ե. 6 (էջ 209 երեք անգամ)։
• = Պհլ. *patmočak հոմանիշ ձևից, որ ա-ւանդուած չէ. կազմուած է pat և ak մաս-նիկներով՝ mōč=զնդ. և սանս. muč̌ ար-մատից. հմմտ. մուճակ և պատմուճան բա-ռերի տակ յիշուած ձևերը։-Հիւբշ. 225։
Առ Ողդա մարգարէ կին սելլովմայ՝ որդւոյ Թեկուայ որդւոյ արասայ պատմուճակի. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 14։)
stole, long vest, garment, tunic, cassock;
գեղեցիկ —ք, fine clothes;
թխատեսակ —, dress coat;
— հանդարձից or փոխանակաւ, a suit of new clothes.
• . ի-ա հլ. «երկար և փառա. ւոր վերարկու կամ զգեստ» ՍԳր. որից
χιτών tunica στολή stola, vestis oblonga ἰματισμός, ἕνδυμα vestimentum, indumentum. Հանդերձ երկայն. զգեստ կտաւի կամ փառաւոր, մանաւանդ պարեգօտ. կապայ, լաթ, հագուստ.
Արար նմա պատմուճան ծաղկեայ։ Որդւոցն ահարոնի արասցե՜ս պատմուճանս, եւ կամարս։ Զգեցոյց նոցա զպատմուճանսն, եւ ած ընդ մէջ նոցա զկամարսն։ Պատառեալ զպատմուճան իւր։ Ի վերայ պատմուճանի իմոյ վիճակս արկանէին։ Իսկ զպատմուճանն՝ քանզի էր առանց կարանի, ասեն ցմիմեանս, մի՜ պատառեսցուք զայդ։ Երկիւղիւդ՝ ատել եւ զպատմուճանն՝ որ ի մարմնոյն իցէ աղտեղեալ։ Պատմուճանն ազնիւ որդւոյ իւրոյ երիցու։ Սրբեցարո՜ւք եւ փոխեցէ՜ք զպատմուճանս ձեր։ Ամենեցուն ետ կրկին պատմուճանս։ Հինգ պատմուճանս փոխանակաւ.եւ այլն։
Կրկին պատմուճանս. յն. կրկին χλαίνα (լծ. ընդ խլայ). aena, palla. որպէս վերարկու. ճիւպպէ, ֆէրրաճէ։
rampart, intrenchment, barricade, stockade, barrier, bastion, bulwark;
— պաշարման, circumvallation, contravallation, siege, blockade;
պատել — պաշարմամբ, to besiege;
դնել — շուրջ զքաղաքաւ, to invest a city;
— ածել, արկանել, կանգնել, պատել, to intrench, to throw up intrenchments, to intrench or fortify oneself, to surround with ramparts or trenches, to barricade, to palisade;
to fortify with bastions.
• ՆՀԲ «որպէս պատօղ կամ պատեալ նիշ... Վրաց. պատնէ՛զի»։ Տէրվ. Մա-սիս 1881 ապրիլ 28 անշուշտ պրս. եռ-խառութիւն։ Հիւնք. պատ «որմ» բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 315 զնդ. naitinisurətar «յենարան»։ Pictet, բ. տա. Բ. 254 կցում է պրս. bastan «ևա-պել», bast «պատ», քրդ. bedeu «պա-րիսպ» բառերի հետ.
• ՓՈԽ.-Վրազ. ბატნემი պատնեշի «աատ-նէշ, պատնէշաւոր տեղ, մարտկոց» Գ. թագ. ի. 12, ուր հայ թարգմանութիւնն էլ նոյն բառն ունի։ (Չուբինով, էջ 1008 սխալմամբ տպել է მატნეზი պատնեզի, ինչպէս որ էջ 1105 სა3ატნეზო սապատնեզո «окопныи»)։
χάραξ, χαρακοβολία , χαράκωσις, τάφρος, σκόλοψ vallum, agger, circumvalatio, sepes, fossatum, sudes. (որպէս պատօղ կամ պատեալ նիշ) որ եւ Որմ արգելք. Մահարձան. Խից. Առժամանակեայ որմ պատերազմական. շրջապատ ձողաբարձ. հողաբլուր. խրամ հատեալ, եւ գերանօք եւս պատեալ. թապեա, շարամբօլ, մէթէրիս, չարգըֆէլէք. վր. պատնէ՛զի.
Մտանել յերեսաց քոց ի պատնէշ։ Պատիցէ զնա (զքաղաքն), եւ շինիցէ ի վերայ նորա պատնէշս մեծամեծս։ Փակեցից զճանապարհս նորա պատնիշօք։ Հովուեսցեն զասորեստանեայն սրով, եւ զերկիրն Նեբրովթայ ի պատնիշի իւրում.եւ այլն։
Արմաւեննին ի վերայ ծայրիցն զօրէն պատնիշի՝ փուշս շուրջ զպըտղովն արկեալ, որպէս զի անկռուելի օդագնացացն դարանակալութեան պահեսցի. (Պիտ.։)
Պատնէշ, որ է պարիսպ առ պարսպին. (Գէ. ես.։)
Ածից զքեւ պատնէշ։ Արկանել պատնէշ։ Փոս փորեսցէ, եւ պատնէշ կանգնեսցէ։ Պատեսցե՜ս շուրջ զնովաւ պատնէշ.եւ այլն։
ՊԱՏՆԷՇ. ա. որպէս Պատնիշական.
suitable, pertinent, proper, seemly, decorous, becoming, convenient, congruous, fit, decent, conformable, analogous, proportioned;
just, reasonable;
—ք, decency, decorum, propriety, conveniency;
— ըստ —ի or —ից, conveniently, duly, a propos, pertinently, decently, seemly, seasonably;
— է, պարտ աւ — է, it is proper, suitable, right, it becomes;
չէ —, it is not seemly or befitting;
ըստ ոչ —ի, unseasonable;
լնուլ զպարտս —ից, to behave with propriety, decorum, good breeding or politeness.
• , ի հլ. «յարմար, վայելուչ» Բ մկ. զ. 24. Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 29. որից պարտ և պատշաճ Բ. մկ. դ. 19, թ. 12. պատշան է՝ չէ Եւս. քր. Եզն. ըստ պատշաճի Ա. պետ. ա 6. Ագաթ. պատշաճական Ոսկ. մտթ. և ես. Սեբեր. պատշաճել, պատշաճիլ ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Ագաթ. պատշաճող Երեմ. իբ. 14 պատշաճութիւն Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 13. Եւս. քր. անպատշաճ Եզն. գեղապատշաճ Խոր. անպատշաճապէս (նորագիւտ բառ) Լմր մատ. էջ 51. պատշաճօրէն (նոր բառ) ևն։
• = Պհլ. patsač ձևից, որ կազմուած է pat-մասնիկով sač արմատից, իբր զնդ. paiti--sac, հպրս. pati-sac, սանս. prati-sač, հմմտ. պհլ. u︎» sačītan «յարմարիլ, արժանի լինել», ❇ ︎ sačak «արժանի, վայել, յարմար», պրս. ❇ sazidan «զար-դարուիլ, վայելել, իրեն պատշաճիլ, յարմա-րիլ» (որից գւռ. սազիլ), ❇ sazā, ❇ sazāvār «արժանի, վայել, պատշաճ»։ Հմմտ. նաև սոգդ. patsāxt-«կարգաւորեալ»։-Պհլ patsac դարձել է նախ հյ. *պատսաճ, որի մէջ ս ձայնը ազդւելով շչական ճ-ից՝ եղել է յետոյ պատշաճ։ Նոյն ձայնական երևոյթն ևն ոոյց տալիս աստիճան-աշտիճան, սո-ճի-շոճի, աստուճ-աշտուճ ևն։-Հիւբշ. 225?
• ՆՀԲ «որ ինչ պարտ է և շատ»։ Mül ler SWAW 42, 255 զնդ. sačaiti և պրս. sazad ձևերի հետ է համեմատում։ Նոյ-նը Justi, Zendsp. 291 զնդ. sač արմա-տի տակ։ Lag. Ges. Abhd. 300 հպրս. patis «ընդդէմ» նախդիրով հյ. աճ, աճիլ արմատից։ Հիւբշ. 225 մերժում է այս և կասկածով է նայում վերի ուղիղ մեկնութեան, որովհետև պհլ. *patsac ձևի դէմ սպասում է հյ. ըստ օրինի *պատսաճ։ (Ս ձայնը շ-ի վերածելու համար մեր տուած մեկնութիւնը չէ մտածած)։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 206 պրս. [arabic word] bāyistan «պատ-
• շաճ լինել»։ Meillet MSL 10, 80 յիշուք է զնդ. hačainte, որի վրայ տես հաճիլ։ Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8 (1908), էջ 113 պհլ. ❇ pasacak= մանիք. պհլ. [hebrew word] pasačag «պատ-րաստ» բառի հետ է համեմատում։ Մերժում է Meillet JAs. 1909 (13), 314 և մեր բառի վերջի մասը (շաճ) նոյն է դնում հաճիլ բայի հետ։
κατήκον, ἤκον, δέον, προσῆκον, προσῆκων, καταλλήλος conveniens, debitus, accommodatus, congruus, quod par est, vel oportet, velut officium. Պատեհ. պատկան. յանկաւոր. յարմար. արժան. իրաւացի. վայելուչ. որ ինչ պարտ է եւ շատ.
Անդամօք երկար, եւ ընդ իրեարս պատշաճ։ Պատշաճ վարկաւ ո՜չ ամենեցուն առ իւր կալ ի Մծբին։ Արգելում զընթացս բանին յոչ պատշաճէն. (Խոր. ՟Բ. 5. 7. 61։)
Գտանիցեմք զպէտս դեղոցն պատշաճից։ Չառնէ ինչ պակաս ի պատշաճիցն, որ յուղղութիւն ածիցեն։ Որք ոչ զպատշաճ կարծիսն ունէին վասն նորա. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ ՟Գ. 29։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
Օգնական լինիցին գոյիցն ամենեցուն ի գործս պատշաճս. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Զպատշաճն իմ յառաջագոյն՝ անպատշաճ վարկեալ զկնի։ Թողլով զպատշաճն ըստ իս՝ յանպատշաճագոյնն իմ ընկղմեցան խորհուրդս. (Արշ.։ Յհ. իմ. երեւ.։)
Ոչ մեղկէ, այլ ի սահման պատշաճին պահէ։ Պատճառ պատշաճից անպատկառ ճգնութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. կուս.։) (որք բերին եւ ի յաջորդ նշ։)
ՊԱՏՇԱՃ. գ. որպէս Պատշաճաւորութիւն. դիպողութիւն. յարմարութիւն.
Որք այժմ սակաւիկ ինչ ըստ պատշաճի իրացդ տրտմեալ էք ի պէսպէս փորձութիւնս. (՟Ա. Պետ. ՟Ա. 6։) (Ուր զպատշաճն առնու Սարգիս իբրեւ ածական բառիս՝ իրաց։)
ՊԱՏՇԱՃ. մ. ԸՍՏ ՊԱՏՇԱՃԻ ԸՍՏ ՊԱՏՇԱՃԻՑ. Ըստ արժանւոյն. որպէս արժանն է. պատշաճաբար. ըստ պիտոյից.
Պարտ է յոյժ մտածութեամբ փորձել, առ ո՞ր իւրաքանչիւր ոք պատշաճ ունի (զինքն). (Բրս. հց.։)
Անձնեայքն եւ բարեձեւ ըստ պատշաճի։ Ըստ պատշաճի ջերմապէս ապաշխարեսցէ։ Ըստ պատշաճի վիճակել զիշխանս եւ զդատաւորս. (Խոր. ՟Բ. 54։ Վրք. հց. ՟Բ։ Մխ. առակ.։)
Զոր գիտեմ հանդիպել ըստ ոչ պատշաճի. (Ածաբ. ժղ.։)
Զիա՞րդ մարթ ու պատշաճ էր ի վերայ այլոց աղօթս առնել, որ ինքն ջուրբքն չեւ էր սրբեալ. (Կոչ. ՟Գ։)
side chamber;
projecture, balcony, verandah, belvedere, terrace;
porch.
• , ի-ա հլ. «վերնայարևի սեն եակ, դահլիճ, դստիկոն, շէնքի վերի յարևեռ դուրս կարկառեալ մաս» ՍԳր. Մծբ. Կոչ. 389. Եփր. ծն. էջ 44. որից պատշգամ դրաց «նախադուռ, գաւիթ» Փիլ. նխ. պատշգամեալ Արծր. գրուած է նաև պատշկամ, պատըշ-գամբ, պատշկամբ, պաշտգամ, պաշտկամբ. վերջինս «եկեղեցու բեմ» նշանակութեամբ ունև Լմբ. մատ. էջ 205 (տե՛ս իմ Հալ. նռռ բառեր հին մատ. Բ. 122) և այս իմաստով պէտք է առնել նաև պաշտկամ Թղթ. դաշ 27։ Նոր գրականի մէջ ընդունուած է պա-տրշգամ «balcon կամ շահնիշիր» (արևմտև-ան բարբառ), պատշգամբ (արևելեան բար-բառ)։
• = Պհլ. *patskamb ձևից, որ թէև չէ ա-ւանդուած, բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] paskam (որ և piskam, baškam, bišskam, pačkam, pičkam) «տուն բարձրա-ւանդակ. 2. տուն՝ որ շուրջանակի պատու-հանս ունիցի՝ ուռկանակերպ վանդակագոր-ծեալ», սոգդ. ptsknpy (կարդա՛ patšikám-be) «տանիքից դուրս կարկառեալ մասը, քիւ». կազմուած է pat-նախդիրով՝ škamb= զնդ. *skəmba «սիւն» բառից, որ ծագում է զնդ. skamb «յենուիլ, կռթնիլ» արմատից, իբր հպրս. *patiškamba-հմմտ. նոյն ար-մատից fra-մասնիկով՝ զնդ. [arabic word] fra-skəmba-«նախասենեակ, սիւնագարդ սրահ» և սանս. [other alphabet] skambhá «յենա-րան)։-Հիւբշ. 225։
• զնդ. *paiti-škəmba։ Հիւնք. պրս. պէն-քէմ, բիշքեմ, բիջքեմ։ Սոմունճեան, Բազմ. 1893, 534 պատ+ պրս. շիքէմ «փոր»։ Salemann ИАН 1913, էջ 1130 սոգդ. ձևի հետ։
ՊԱՏՇԳԱՄ կամ ՊԱՏՇԿԱՄ ՊԱՏՇԳԱՄԲ կամ ՊԱՏՇԿԱՄԲ. ἑξέδρα cella porticibus addita, laterale cubiculum παραστάς vestibulum, porticus προπύλαιον area ante domum. (գրի եւ ՊԱՇՏԳԱՄ) նստարան կամ սենեակ ի վերնակողմն սրահից. վերնայարկ. վերնատուն. եւ Մասն նորին իբրեւ ի դդուրս կարկառեալ.
Զեւտիքոսն՝ որ անկաւ ծանրացեալ ի քնոյ իւրոյ՝ ի պատուհանէն յերեքկինն պատշկամբէ անտի. (յն. յերրորդ գստիկոնէ). (Կոչ. ՟Ծ՟Է։)
Ոչ զդանիել ապականեցին առիւծքն ի դբի անդ, զի պահեցին զնտ աղօթք իւր՝ որ ի պատշգամի անդ. (Եփր. ծն.) այսինքն ի պատուհանի վերնատան։
Առ թագաւորին խորհուրդն հասանել ոչ կարացեալք. բայց մինչեւ ի պատշգամ գրաց հազիւ հազիւ հասեալք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
authentic rescript.
• , ի-ա հլ. «մի արտօնութիւն հաս-տատելու համար տրուած թագաւորական թուղթ». անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ ունի Փարպ. կդ. «բայց այժմ եթէ զիմ կամս առ-նես և զիմ օրէնս ունիս և արեգական երկիր պագանես, զգործդ զայդ (կաթուղիկոսու-թեան) քեզ և քում ազգի և որում դու կա-միս՝ պատըշրաւ տամ մինչև յաւիտեանս»։
• Պատըշրաւ ձևը իբրև գրծ. ընդունե-լով՝ ուղ. պատշիր ձևն են ենթադրում և մեևնում՝ ՆՀԲ «դաշն, ուխտ, որպէս և պրս. pādās՝ է փոխարէն և թրք. պա-տաշ «դաշն». ՋԲ «անդարձագիր կամ վաւերական մուրհակ». ԱԲ պատշիր կամ՝ պատրշիր «դաշինքի վաւերական գիր»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 29 կարդում է պատփրաւ (իբր ուղղական հոլով) և մեկնում է «վարձ, հատու-ցում», իբր պհլ. patfrās։ (Բայց այս մեկնութիւնը անյարմար է, որովհետև նախ՝ այս պարագային պիտի ասուէր «որում դու կամիս՝ ի պատփրաւ (ի հա-տուցումն) տամ», երկրորդ՝ պհլ. բառը նշանակում է «պատիժ» և ո՛չ թէ «բա-րի հատուցում», և երրորդ՝ նոյն բառի հյ. ձևն է պատուհաս)։ Նորայր, Յուշար-ձան 173 ուրղում է պատաշթաւ կամ պատըշթաւ, իբր պրս. pādāst «փոխա-րէն հատուցումն բարի»։ (Անընդունելի է այս էլ, որովհետև նոյն պրս. բառի հնագոյն ձևերն են պհլ. pātdahisn, պազ. pādāišn, pādāšn (Horn, Grdr. էջ 61), որոնք չեն կարող տալ հյ. պա-տաշթ ձևը. նոյն իսկ պրս. pādāst ձևը ընդունելու պարագային՝ սպասելի էր հյ. -շտ և ո՛չ թէ -շբ)։
դաշն. ուխտ. (որպէս եւ պ. բատաղ ՝ է փոխարէն, եւ թ. պատաղ, դաշն)։
Զգործդ զայդ (կաթուղիկոսութեան) քեզ եւ քում ազգի եւ որում դու կամիս պատըշրաւ տամ մինչեւ յաւիտեանս. (Փարպ.։)
bulwark, rampart, bastion, barrier, epaulment, beam, rafter;
ceiling;
— լինել հայրենեաց, to be a bulwark of one's country.
• , ի-ա հլ. «պատ, պատնէշ, տախտակապատ, որմարգել» ՍԳր. Եւս. քր. «հեծաններով ծածկոյթ» Գ. թգ. զ. 5, է. 4, 20. որից պատուարաւոր Գ. թաց. է. 5. պատուարեալ Արծր. դ. 4. քարապատուար Նար. խչ. 372։
• = Պհլ. *patvār ձևից, որից փոխառեալ է նաև ասոր. [syriac word] p dtūrā «պատուառ» կազմուած է pat-նախդիրով vār=զնդ. *vā-ra=պրս. օ [arabic word] bāra «պատ, պարիսպ» բա-ռից, իբր զնդ. *paitivāra=սանս. [other alphabet] prativāra «արգելք»։ Նոյն արմատից տար-բեր մասնիկներով կազմուած են պրս. [arabic word] barvār «ամառանոց, քօշկ», օ [arabic word] varvā-ra «վերնայարկի պատշգամ» <զնդ. *upairi-vara-, պրս. [arabic word] farvār «ամառանոց, ա-մառնատուն, չարդախ»<պհլ. farvār<զնդ. ❇ fravāra-«ամրոց, մարտկոց», պհլ. *parvār (որից փոխառեալ է արամ. parvārā «արուարձան»)<զնդ. ❇ ︎ pairivara-«պատնէշ, պատուար»=սանս. [other alphabet] parvvara-«ծածկոց, շրջակայք»։ -Հիւբշ. 226, 514։
• ՆՀԲ լծ. ռմկ. և թրօ. պատ, տիվար. Windisch. 42 սանս. pratiyar-։ Նոյնը նաև Böttich. ZDMG 1850, 360, 207. Lag. Urgesch. 231 հմմտ. օնդ. naiti-vara-(իմա՛ paitivāra-, ինչպէս ունի Lag. Btrg. bk. Lex. 55, 40)։ Մորթման
• ZDMG 26, 547 բևեռ. baduparu։ (Ան. շուշտ ռ և տ տառերի նմանութիւնիդ շփոթուելով Böttich. ZDMG 1850, 360 և Justi, Zendsp. 180 ունին հյ. անգոյ պառուար ձևը՝ «պատ» նշանակու-թեամբ, որ կցում են զնդ. pairivārā, սանս. parivā̄ra-բառերին։ Նաև Lag Arm. Stud. § 1817 չէ գտած շփոթու-թեան պատճառը և առանձին նշանա-կում է պառուար)։ Հիւնք. պատել բայ-ից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 պատ բա-ռի հետ՝ սումեր. bad, bat «պատ, պա-րիսպ»։
περίτειχος circummurale, propugnaculum προτείχισμα antemurale ἁνάλημα edita structura, munimen եւ այլն. (լծ. ռմկ. եւ թ. պատ. տիվար) Որմարգելք. նախապարիսպ. պատնէշ. եւ որպիսի եւ իցէ ամրութիւն քաղաքի եւ տեղւոյ՝ շրջապատեալ ի ձեւ որմոյ.
Կանգնեսցէ պարիսպս եւ պատուարս։ Կուտեցին բլուր հողոյ հանդէպ քաղաքին, եւ կանգնեցաւ իբրեւ զպատուար։ Պատուար արտաքոյ քաղաքին լինիցի ի բնակութիւն եւ յարձակավայրս նորին։ Զօրացոյց զպատուարսն քաղաքին դաւթի. (Եւն։)
Կանգնեալ պարսպօք, եւ պատեալ պատուարօք, որ է արտաքին պարիսպն. (Գէ. ես.։)
Պատեաց պարսպաւ, եւ հզօր պատուարաւ, եւ անուասեաց վաղարշապատ։ Զբաբեղոն պարսպէր պարսպով, եւ երեքկին պատուարաւ. (Խոր. ՟Բ. 63։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Ած զորմովք տանն պատուարս շուջանակի, ի վերայ կողմանոցած սեանցն պատուարք երեք։ Պատուար ի վերայ երկոցունց սեանցն, եւ ի վերուստ ի կողմանոցած խոյակին պատուար. (՟Գ. Թագ. ՟Ղ. 5։ ՟Է. 4. 20։)
commandment, order, injunction;
precept;
warrant, commission;
instruction, lesson;
ordinance, decree;
— տալ, դնել, to give orders or directions, to command, to order, to charge, to dispose, to enjoin;
to commission, to intrust with a message;
— հրամանի ի վերայ դնել, to order;
to appoint, to decree;
— or հրամանի ընդունել, to receive orders to.
• «հրաման, կարգադրութիւն ազդարարութիւն» ՍԳր. որից պատուիրե «աատուէր տալ, հրաման անել, ապսպրել» ՍԳր. հայրապատուէր Մաշտ. տիրապատուէր Օրբել.։
• = Պհլ. *patveδ «ծանուցում, յայտարա-րութիւն» բառից, որի աւելի նոր ձևն է մա-նիք. պհլ. ptvid «ծանուցում, յայտարարել» (ИАН 1907, էջ 546)։ Կազմուած է pat-նախ. դիրով vēδ «գիտենալ» (=հյ. գետ) արմա-տից. իբր զնդ. *paitivaeδa-. հմմտ. զնդ. բա-յական ձևով ❇ paiti. vaeδayεmi «ծանուցանեմ, յայտառա-րեմ»։ Նոյն արմատից տարբեր նախռիռնե-րով են կազմուած հրաւէր • ՆՀԲ տե՛ս պատգամ։ Windisrh. 13 ռանս. var արմատից? Lag Urgesch 234 սնս. var և պրս. paivāridan «պա-տասխանել»։ Մորթման ZDMG 26, 53։ բևեռ. baduisi «պատուէր»։ Ուղիր մեն-նութիւնը տուել է նախ Մառ ЗВО 5, 320, որ համեմատում է զնդ. paiti-vid ձևի հետ։ Նոյնը յետոյ Müller WZKM Z 371 paiti-vaeδa։ Հիւնք. պատգամ բառից։
ἑντολή, ἕταλμα, παραγγελία praeceptum, mandatum, jussum . Հրաման, պատուիրան. պատգամ. կարգաւորութիւն պատուաւոր անձին. բան մեծի ի գործ դնելի, ազդարարութիւն տուեալ ի մեծէ. պուշուրուգ, էմր, սիփարիլ.
ՊԱՏՈՒԷՐ ՏԱԼ, ԴՆԵԼ. ἑντέλλω, διαστέμμω, ἑπιτάσσω, παραγγέλλω mando, jubeo, jusum do, praecipio, ordino, denuncio. Հրաման տալ ահարոնի։ Պատուէր ետ բարակ զաբուղոնի եւ նեփթաղիմի։ Պատուէ՛ր տուք յինէն այրարատեան թագաւորութեացն եւ աքսանազեան գնդին։ Պատուէր ետ գրել զհրամանն։ Պատուէր տայ նոցա յոյժ, զի մի՛ ոք գիտասցէ զայն։ Եւ դռնապանին պատուէր տայցէ, զի արթուն լինիցի։ Պատուէր տուեալ էր քահանայապետիցն եւ փարիսեցւոց, զի կալցին զնա։ Նա ետ ինձ պատուէր՝ զինչ ասացից եւ զի՞նչ խօսեցայց։ Պատուէր տայր նոցա՝ յերուսաղէմէ մի՛ մեկնել.
envoy, deputy;
commissary, emissary, agent, mandatary, proxy.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «նուիրակ, պաշտօն. եայ՝ որ մեծի պատուէրներն է յայտարպ-րում» Բ. թագ. ժե. 10. Ագաթ. որից պատ-ուիրակութիւն Ագաթ.։
• -Պհլ. *patvεδak «ծանուցիչ, յայտառա-րող», որ իրանեան -ak մասնիկով կազմուած է պհլ. *patveδ>պատուէր բառից. ձևի և նշանակութեան համար հմմտ. նուիրակ, հրաւիրակ. աւելի մանրամասն տե՛ս պատ-ուէր։-Աճ.
Պատգամւոր՝ հրատարակօղ զպատուէր. նուիրակ. խնդրակ. ըստ յն. նաեւ դէտ. κατάσκοπος explorator.
commandment, precept, law, command, order;
անցանել զ—օք, to transgress, to violate, to break, to infringe;
—աւ հրամայել, to order expressly.
• , ի-ա հլ. «պատուէր, հրա-ման» ՍԳր. Եղիշ. որից պատուիրանադիր Ագաթ. պատուիրանակատար Բուզ. պատուի-րանաւանդութիւն Բուզ. պատուիրանապահ Ագաթ. տասնպատուիրանեայ Մծբ. ևն.
• -Պհլ. *patveδan «ազդարարութիւն», որ կազմուած է իրան. an
ἑντολή, ἕνταλμα praeceptum, mandatum, statutum, praescriptio, edictum παραγγελία , παράγγελμα denunciatio. որ եւ պատուէր. հրաման Աստուծոյ, եւ երբեմն մարդոյ. պատգամ. օրինադրութիւն. պույուրուգ, վասըյէ, թէմպիհ, էմր.
Մինչեւ յե՞րբ ոչ կամիք լսել պատուիրանաց իմոց եւ օրինակաց։ Մի անցանիցէ զպատուիրանօքս։ Հասից ի պատուիրանս նորա։ Զպատուիրանօք նորա ոչ անցից։ դու պատուիրեցեր զպատուիրանս քո։ Պատուիրան նոր տամ ձեզ։ Ըստ պատուիրանաց եւ վարդապետութեան մարդկան, եւ այլն։ Առաջին պատուիրան՝ եւ պատուիրանացն տէրունագոյն՝ պատուել զաստուած. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
window, casement;
dormer-window;
sky-light;
niche, wall-press;
sluice, flood-gate;
chimney;
senses;
վանդակ —ի, blinds, Venetian blinds;
—ք բացան երկնից, it rains pailfuls;
cf. Կարկառիմ;
cf. Հայիմ.
• ՆՀԲ պրս. պատիուն, պատխէն (իմա՛ [arabic word] bādxōn [arabic word] bādxan), որ-պէս թէ «հողմնացոյց» և յն. შυρίς ռո-պէս «դռնակ»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 207 և Հիւնք. պրս. [arabic word] bādxān «հողմամուտ պատուհան»։-Այս բոլորը, ինչպէս նաև պրս. [arabic word] bādāhani «լուսանցոյց ծակ», անյար-մար են, որովհետև գալիս են պրս. [arabic word] bād «քամի» բառից, որի հին ձևն է պհլ. vāt, զնդ. սանս. vāta-«քամի»։-Փ. Տէր-Մովսէսեան, Arm. Bauernhaus, էջ 126 (թրգմ. ՀԱ 1893, 43) հյ. պատ և հանել բառերից, իբր «պատի մէջ ծակ»։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] pittāhōn «բացում»։
• ԳՒՌ.-Մշ. պադոհան, Մկ. պmտուխան. Վն. պատխան, Տիգ. բըդmհmն, Սվեդ. բm-դիհուն (փոքրը՝ բmդmհնէօգ), Զթ. բmդիւ-հիւն, Խրբ. բադիֆօն, Երև. պըդրհան, Գոր. Ղրբ. պտռհան, Ագլ. պտօ՜րհան, բոլորն էլ «պատի մէջ դարան», իսկ Հճ. բահադէն «լուսամուտ, պատուհան, fenêtre»։
θυρίς, θυρίδος fenestra. Ծակ որմոյ տան առ ի կողմանէ կամ ի վերուստ՝ ի պէտս անցից լուսոյ եւ հողմոյ. լուսամուտ. լուսանցոյց. (պ. պատիուն, պատխէն. որպէս թէ հողմացոյց. եւ յն. թիռի՛ս, որպէս դռնակ).
Պատուհանք մահու ի բարձանց ի ձեռն. հրեշտակին բացան ի վերայ բանակի նոցա։ Բանին պատուհանք երկնից (ի գալստեան երկնաւոր դատաւորին). (Գէ. ես.։)
ՊԱՏՈՒՀԱՆՔ. նմանութեամբ, որպէս զգայարանք.
ՊԱՏՈՒՀԱՆ, հանք. որպէս պահարան. խորշ, ծակ ի մեջ որմոյ.
Ոմանք յորմ եկեղեցւոյն պատուհանս գործեալ՝ դնէին զիւրաքանչիւր սուրբս ի ներքս յորմս եկեղեցւոյն. (Ուռպ.։)
punishment, chastisement, pain, correction;
scourge, revenge;
threat, threatening tone;
reprimand, reproach, rebuke;
պատիժ —ի, severe punishment;
— մահու, sentence or punishment of death, capital punishment;
տեղի —ի, exile;
ազգի մարդկան, the scourge of human kind;
— կապել ի վերայ, to inflict a punishment;
կրել խիստ —, to be severely punished;
առնել —, to threaten.
• , ի հլ. «պատիժ, սաստ. ւան-դիմանութիւն. 2. պատժի արժանի գործ, յանցանք» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17 և եփես. որից պատուհասել ՍԳր. Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. և բ. կոր. պատուհասակոծ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. Սեբեր. Ագաթ. պատուհասագոյն Պսկ. բ. կոր. անպատուհաս Կոչ. ժանտապատու-հաս Փիլ. լիւս. ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ pātūfrās «չար հա-տուռումն, պատիժ» բառից. այս ձևը, որ հա-յերէնի համար յարմարագոյնն է, ունի Sa-lemann ЗAH 8 (1908), 108. այլուր գըտ-նում ենք սովորաբար [arabic word] pātfrās, որ Nyberg, Hilfsbuch d. Pehlevi 1, 52 կարդում է pā̄tifrās։ Սրա միւս իրանեան ձևերն են մանիք. պհլ. p'dyfr'h, հարաւ-արևմ. պհլ. h'tfr'' (=pātfrāh), պազ. ba-dafrāh, որ bādāfarā, bādāfarāh, bā-dafrāh. bādāfarās (ուղղելի pādafrāh) «հա-տուցումն չար գործոց, պատիժ» (Horn § 154), զնդ. ❇ paitifrasa։ «հարցաքննութիւն, պատիժ», հպրս. *nāti. frāϑa-։ Այս բոլորը կազմուած է pat-, paiti-նախդիրով pares<հնխ. prek'->հյ. հարց արմատից, որ այստեղ դատական հարցա-քննութեան նշանակութեամբ է առնուած. հմմտ. նոյն արմատից հպրս. avam ufras-tam aprsam «պատժեցի, լաւ պատժեցի». զնդ. frašna-«դատարանով լուծելու հարց», սոգդ. Br's կամ Br''s (=frās) «պատիժ», քուչ. prekse «դատաւոր» ևն։ Հայերէնի մէ։ պհլ. fr դարձած է մր (հմմտ. աւրհնել, հբա-պարակ) և յետոյ ր ընկած է։-Հիւբշ. 226։
• ՆՀԲ «պատեալ և ի վերայ հասեալ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Մառ ЗВО 5 (1892). 320, որ համեմատում է պհլ. pāda-trās ձևի հետ։ Թիրեաքեան, Պատկ.
• աշխ. գրակ. 207 պրս. ︎ pādāš կամ [arabic word] pādāšt «բարի հատու-ցումն»։ Հիւնք. պրս. պատաֆէրաշ։-Muller WZKM 8, 283, թրգմ. ՀԱ 1894, 294 դնում է պհլ. pātfrās ձևից փռխառ-եալ։ Հիւբշ. վարանում է ձայնական տարբերութեան պատճառով, որ հար-թում է Meillet, Esquisse 13, MSL 17, 243 և 18, 316։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Տփ. պատուհաս, Մշ. Շմ. պադուհաս, Մրղ. Սլմ. Վն. պատուխաս, Մկ. պmտուխաս, Ննխ. բադուհաս, Զթ. բադու-հօս, բադոմոս, Սվեդ. բmդիհուս, Գոր. Ղրթ. պտըհաս.-իսկ Ատն. բառը բադուաս կամ բադահաս ձևով գործածւում է «տգեղ, տձև մարդ» նշանակութեամբ։
τιμωρία, δίκη punitio, mulcta, supplicium, poena, ultio. Պատիժ (որպէս պատեալ եւ ի վերայ հասեալ). տանջանք. վրէժ արդարութեան. գաղեպ.
Զպատուհաս երկոցունց (այսինքն այ եւ թագաւորի) ո՞վ ծանիցէ։ Մատիր անձամբ անձին արա՛ դու քեզ սիոն պատուհաս. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 22։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 21։)
Թերեւս հատուցանելով զայս ինչ պատուհաս՝ ողջախոհ լինիցի. ո՛չ վասն չարի լինիցի պատուհաս այլ՝ կա՛մ լաւագոյն, եւ կամնուզ չարագոյ գործիցէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Զի ընդ երթալն իսկ ոչ ժամանէ ի տեղի պատուհասին իւրոյ։ Ցայդ վայր եղեւ հրաման պատուհասիդ ձերոյ . եւ ի վերայ դորին պատուհասի երթալ ձեզ յասորեստան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յառաջեն շնորքն Աստուծոյ խան զպատուհանս. որպէս եւ եգիպտոսի լիութիւն քան զպաատուհանս սովն (իմա՛ սովոյն, կամ սով պատուհասական) (Վրդն. ծն.։)
Լաւ է լսել զպատուհաս իմաստնոյ, քան լսել մարդոյ զերգս անմտաց (այլ ձ. զպառնալիս իմաստանայ)։ Զի եթէ առ խրատու պատուհասի կենդանի տէր մեր նռ փոքր մի ինչ բարկացեալ իցէ, դարձեալ հաճեսցի ողորմութեամբ ընդ ցառայս իւր։ Շատ է այնպիսւոյն պատուհանսն այն՝ որ ի բազմաց անտի է. (Ժող. ՟Է. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 32։ ՟Բ. Կոր. ՟Բ. 6)
Տնանկն ոչ հանդարտէ պատուհասի։ Ո՛չ ինչ է պակաս պատուհաս թագաւորի ի ցասմանէ առիւծու։ Եւ դուք տեա՛րք զնոյն առնիջիք առ նոսա, ներելով առնել զպատուհասն. (Առակ. ՟Ծ՟Գ. 8։ եւ ՟Ի. 2։ Եփես. ՟Ղ. 90։)
ՊԱՏՈՒՀԱՍ. ἕγκλημα crimen. գործարժանի պատժոյ կամ պատուհասի. յանցանք. ոճիր.
prepared, ready, disposed, in condition;
active, quick;
at hand, near at hand, disposable;
warily, softly, slowly;
— առնել, to prepare;
— լինել, to prepare oneself;
to be disposed;
to be prompt or resolute;
ի —ի ունել, to hold in readiness;
to stand in readiness, to be ready;
— կալ, cf. Պատկառ կամ.
• (յետնաբար ի հլ.) «յօժար, կազմ» ՍԳր. «առձեռն, ներկայ» Փիլ. «զգոյշ» Վրք. հց. Ոսկիփ. Մխ. բժշ. «ինչք, կարա-սիք» ԱԲ. որից պատրաստել ՍԳր. պատ-րաստիչ Վեցօր. պատրաստաբան Բուզ պատրաստագոյն Բ. կոր. թ. 3. Ոսկ. ես. պատրաստական ՍԳր. անպատրաստ Ծն. ա 2. Բ. եոր. թ. 4. Ագաթ. Ոսկ. առձեռնպատ-րաստ Պիտ. Խոր. Յհ. կթ. դիւրապատրաստ Նար. ինքնապատրաստ Բրս. պհ. Մաշկ. յա-ռաջապատրաստ Ուռհ. Կանոն. նախապատ-րաստեւ Ոսկ. լհ. ա. 33. պատրաստակամ, պատրաստակամութիւն (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. *patrāst<հպրս. *patirāsta-«պատրաստ» բառից, որ կազմուած է pat-< pati-նախդիրով՝ հպրս. rāsta=սանս. rād-dha-«կազմ, պատրաստ» բառից. հմմտ. պհլ. բայական ձևով [syriac word] pat-rastan (ЗAH, 8, էջ 111)=պրս. [arabic word] payrāstān (արդի հնչումով pirāstān) «յար-դարել, ղարդարել. 2. մուշտակ մորթ կազ-մել. 3. յօտել զծառ և զայգի. 4. վասն սեր-մանելոյ զարտորայս կազմ առնել և և զփոսն լնուլ» (Horn § 352)։ Նոյն արմա-տից ā մասնիկով կազմուած ձև է պրց- [arabic word] ︎ ārāstan «զարդարել»։-Հիւբշ. 227։
Հաւասար այնոցիկ՝ որ ի պատրաստէ ընկենուն զշնորհսն առաջի։ Տրտմագին է մարդկան աղդ եւ կարօտ, կամ հասելոց չարեացս, կամ յուսացելոց, կամ պատրաստիցս ակամայց տրտմել. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Պատրասաք եղերուք ի մարդկանէ։ Պարտ է անդադար պատրաստ լիել յորոգայթից. (Ոսկիփոր.)
Ի հողմոյն որ յունարէն արիս ասի՝ պարտ է զայգին պատրաստ ունել. (Վստկ. ՟Ծ՟Բ։)
Պատրաստ եւ հանդարտ կերիցես իբրեւ զկրոնաւոր. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Ա։)
Պատրա՛ստ տար զձուս, որ չբեկի. (Ոսկիփոր.։)
Զյառաջագոյն խոստացեալ օրհնութիւն ձեր ի պատրաստի ունել։ Որ իպատրաստի ունի դատել զկենդանիս եւ ըզմեռեալս. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 5։ ՟Ա. Պետ. ՟Դ. 5։)
patriarch;
— հայոց, patriarch of the Armenians, Catholicos.
• , ի-ա հլ. (յգ. նաև -քունք) «հայրապետ, եպիսկոպոսապետ» Յհ. կթ. Մխ. դտ. Շար. Սանահն. որից պատրիար-քութիւն Յհ. կթ. Վրդն. պտմ. պատրիարքա-րան Ասող. Յայսմ. ապր. 26. Ճառընտ. պատրիարքանոց Վրք. հց. պատրիարքական (նոր բառ). զպատրիարք Միխ. աս. 565. բո-լոր այս բառերը սովորաբար գ տառով են գրւում (նաև արդի արևմտեան գրականում), որ թերևս արգ, յարգ բառի նմանութիւնից յառաջացած մի սխալ է։
• = Յն, πατριάρχης «նահապետ, հաւռա-պետ», որ կազմուած է πατριά́ «ցեղ, ընտա-նիք» (այս էլ πατήρ «հայր» բառից)+ ἀρχω «իշխել» բառերից և ըստ այսմ թարգման-ուած է հայրապետ։ Յունարէնից են փոխառ-եալ նաև լտ. patriarcha, ֆրանս. patriarche, արաբ. [arabic word] batrīq, թրք. [arabic word] patriq «պատրիարք» ևն։-Հիւբշ. 371։
• Ուղիղ մեկնութեան ծանօթ են հնե-րից Լմբ. մատ. էջ 82 «Դաս պատրիար-գաց, որ թարգմանին առաջին հարք, այսինքն հայրապետք... և կոչին ւունա-րէն պատրիարգք».-Յհ. արճիշ. էջ 20 «Պատրիարգն՝ որ թարգմանի հարանց հայր».-Տաթև. հարց. 607 «պատրի-արքունքն, որ թարգմանին՝ հայրապետ»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Schroder, Thesaur. 47, 382. նոյնը նաև ՀՀԲ ՆՀԲ,-Գ. Թիռաքեան, Մասիս 1881 մալ. 30 նոյն է դնում արաբ. badraaa «առաջնորդ»։ Տէրվ. անդ՝ յունիս 2 նոյ-նութիւնը ընդունում է, բայց արաբը դնում է փոխառեալ յոյնից կամ լատի-
• նից, որին համաձայն է Թիռաքեան, անդ՝ յունիս 11։
• ԳՒՌ.-Մկ. պատրիյարք՝, Սչ. բադրիարք, Պլ. Ռ. բադիրյարք (հին ձևը Պլ. բադվի-բարք), Ակն. Սեբ. բադիրարք, Խրբ. բադվի-րարք, Կր. պառիյարք, Մշ. պադրյալք, Ասլ. բա*րիարք, բա՞րիար, Զթ. բադրիյօյք, բադ րիյորք, Հճ. բադիյօրք։
ՊԱՏՐԻԱՐԳ գրի երբեմն եւ ՊԱՏՐԻԱՐՔ, որ ուղղագոյն է. Բառ յն. բադրիարխիս . πατριάρχης patriarcha. որ ի սուրբ գիրս թարգմանի Հայրապետ, եւ Նահապետ։ Եկեղեցական գիրս վարի որպէս Եպիսկոսապետ երեւելի նահանգի, եւ կաթողիկոս ազգի. մանաւանդ իբրեւ նախագահ միոյ ի չորից աթոռոց յանուն չորից աւետարանչաց, որպէս հռովմայն, աղեքսանդրիոյ, անտիոքայ եւ ՟Եէմի. յորս յաւելաւ յետոյ կոստանդինուպօլսին. փաթրիք.
Պատրիարգք, որք թարգմանի հայրապետք, որք ունի զաթոռ չորից աւետարանչացն. (Մխ. դտ.։)
Պատրիարգ, որ է հայրապետն. (Սանահն.։)
Ցայն վայր չորք միայն էին ընդ երկրաւ պատրիարգք. (Յհ. կթ.։)
patrician, noble.
• , ի-ա հլ. (յգ. նաև -տրկունք) «յունական իշխանական մի տիտղոս» (այս-պէս էին կոչւում յատկապէս Արաբների կող-մից Հայաստանի կառավարիչ կարգուաձ հայազգի իշխանները) Եւս. քր. Վրք. հց, Կաղանկտ. Ղևոնդ. Ասող. Օրբել. «առաջա-ւոր մարդ, երեւելի ոմն» Առաք. պտմ. 271. որից պատրկութիւն Ղև. Մագ.։
• = Յն. πϰτοιϰιος որ փոխառեալ է լտ. pat-ricius բառից. Կոստանդին կայսեր ձեռքով հաստատուած իշխանական մի աստիճան, ոռից նաև արաբ. [arabic word] batrīq «զօրավար. սպարապետ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 871), վրաց. ბატრიკი պատրիկի «գլխավոր առաջ-նորդ բանակի»։-Հիւբշ. 371։
• «կրօնաւոր, վարդապետ». նոր ժամանակի բառ, որ գործածում է Առաք. պտմ. 109, 131 եւրոպացի կաթոլիկ ևոռնա-ւորների համար։
Ռոմիղոս ... ծերս ազնուականս հարիւր՝ սինկղիտիկոս արար. եւ որ ըստ նոցանէն էին՝ պատրիքս կոչեաց. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Խորհեցան իշխանք չարիս ինչ զչորից պատրկաց նորա։ Ես եթէ պատրիկ լեալ էի, ոչ եւս տեսանէի զձեզ. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ։)
թողու փոխանակ իւր զվարդ պատրիկն։ Յաջորդէ զիշխանութիւնն աշոտ պատրիկ. (Ասող. ՟Բ. 2. 4։)
Զորդիս նորա առնէր պատրիկունս. (Կաղանկտ.։)
wick;
match;
— վիրաց, lint, lineament, scraped lint.
• (ըստ ՆՀԲ ի, ի-ա հլ. բայց կայ միայն սեռ. -ի, Վեցօր, գրծ. -իւ Վրք. հց.) «պատրոյգ, փիլթայ, ֆի-թիլ» Ես. խբ. 3. խգ. 17. Մտթ. ժբ. 20. Վեցօր. էջ 57. Եփր. փես. 391. որից լուսա-պատրոյկ Նար. մծբ.։
• -Պհլ. *patrōk ձևից, իբր զնդ. *paiti-raoka-, որ կազմուած է pat-նախդիրով rok «լոյս» բառից. հմմտ. զնդ. paiti-raočaya-«վառել, լուցանել», սանս. rōka-«լոյս, պաւ-ծառութիւն» (բնիկ հայ ձևն է լոյս)։ Ըստ այսմ մեր բառի ուղիղ գրչութիւնն է պատ-րոյկ, թէև նոր գրականում աւելի ընդունուած է պատրոյգ։-Հիւբշ. 227։
• ԳՒՌ.-Կր. Ջղ. Տփ. պատրուք, Մկ. Վն. պատրուք՝, Աշլ. Մշ. պադրուգ՝, Ագլ. պm՛տ-րիւգ՝, Երև. պա՛տրիք, Սվեդ. բmդրէք, Մրղ. Սլմ. պառուք, Ատն. բադրիգ, Եւդ. բառուք, Խրբ. բայրօք, Ակն. բայօք, որոնք նշանա-կում են «ճրագի պատրոյգ». փոխաբերա-բար Տփ. պա՛տրուք «ողնաշարի միջի ծու-ծը», Զթ. բադրըք (նաև Ակն. Չն.) «բուրդի կամ բամբակի գլանաձև ոլորք՝ որից իլիկ են մանում»։ (Այս նշանակութեամբ է թըր-քախօս հայերից Այն. bedrig)։ Նոր բառեր են պատրգամէջ, պատրուգկալ կամ պատըր-գալ «բարակ ու կոլոր ճիւղ, որով բամբակը ոլորում ու պատրոյգ են շինում»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მატრუკი պատրուքի, թուշ. მატრუკ պատրուք «պատրոյգ», թրք. գւռ. Տ. beruk «պատրոյգ» (Բիւր. 1899, 799). կայ նաև գւռ. թրք. ❇ [arabic word] bedruk «բամբա-կից հիւսած պատրոյգ վէրքի վրայ դնելու ևն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 544) կամ❇ [arabic word] bedrek «բամբակի ոլորած քուլայ՝ մանելու համար» (Будaгoвъ 1, 247)։
Ըստ օրինակի պատրուկի ճրագի կամ բուծնոյ, որ ծծեն քամեն զիւղն առ ի կերակուր հրոյ. (Վեցօր. ՟Գ։)
veil, cover;
mask, cloak, appearance;
fiction, pretext, excuse;
— թղթոյ, envelope;
address;
ընդ —աւ, under the appearance.
• , ի-ա հլ. «երեսի ծածկոյթ, օօղ, դիմակ. 2. որևէ ծածկոց, վարագոյր. 3. կեղծիք, պատճառանք, առիթ» ՍԳր. Ոսկ. ես. տրից պատրուակ թղթոյ «նամակի ծրար» Կղնկտ. հրտր. Շահն. բ. 72 (հրտր. Էմինի՝ պարուակ). Ոսկիփ. պատրուակել «ծածկել, քօղարկել» Եզեկ. լբ. 7. Ոսկ. մ. գ. 30. Եփր. աղ. և ծն. պատրուակիչ «աչքը լուսն կապել, մթագնիլ» Մանդ. անպատրուակ Սկևռ. լմբ։
ՊԱՏՐՈՒԱԿ. նմանութեամբ որպէս կեղծիք. պատճառանք. առիթ.
κάλυμμα, ἑπικάλυμμα velamentum faciei, velamen, velum, operimentum, tegumentum, tegmen φραγμός sepes πρόσωπον persona (որպէս դիմակ) եւ այլն. Ցացկոյթ երեսաց. (ի հյ. պատել. եւ պ. րույ, երեսք) պտրտակ. քօղ. դիլխաշուք. եւ Դիմակ
Արկ պատրուակ զերեսօք իւրովք։ Արկանէր Մովսէս պատրուագ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Քո՞ բացեալ իցէ զպատրուագ հայկին։ Ո՞ մէրկասցէ զպատրուագ երեսաց նորա Ել. (՟Լ՟Դ. 33 = 35։ Յոբ. ՟Լ՟Ը. 31։ ՟Խ՟Ա. 4։)
Ձգեսցես զպատրուակ վարագուրին ի դրան խորանին վկայութեան. (Ել. ՟Խ. 5։)
Եթէ ոք՝ որ շուք ունի եւ ստուերն զկոչումնն՝ ի բաց մերկացեալ զպատրուակն, մերկ զիրսն կամեսցի մաքրապէս տեսանէլ։ Իբրեւ յարեւու յայտնապէս զմիտսն լուսաւորէ, մերկանալով զպատրուակն՝ որով ըմբռնեալն է. (Փիլ. իմաստ. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Թափուր արարին զպտուղն ի պատրուակացն սպասաւորութենէ. (Լմբ. սղ.) (ռմկ. միջուկը թողուցին՝ կեղեւին պէտ ըրին )։
Տեր աբաս յիսկզբանե թուականին հայոց փոխեաց զաթոռ ի Չորայ ի Պարտաւ. առ սովաւ կալան սովորութիւան գրել ի պատրուակ թղթի, Աղուանից՝ Լփնաց եւ Չորայ կաթողիկոսի (հասցե գիրս). (Կաղանկտ.։)
Զոր օրինակ պատրուակի թղթոյն այսպէս յաջորդէին. (Ոսկիփոր.) (ուր դրեալ էր պատրիսակի)։
beast for sacrifice or food;
appanage, pension.
• (որուած նաև պատուրճակ, պատրճակ), ի-ա հլ. «ուտելի կենդանի» Ոսկ. մ. գ. 16. Եղիշ. Մագ. Երզն. քեր. «ոչ-խար» ՍԳր. «ռոճիկ, ուտելեղէն» Եւս. քր. բ. 272։
• -Պհլ. *patročak ձևից, որ է իբր հպրս. *patirauča-. կազմուած է pati-նախդիրով гauča-«օր» բառից, որի միւս ժառանգորդ-ներն են պհլ.'rōčīk>հյ. ռոճիկ=պրս. ❇ гozī։ Բառիս միջին պրս. ձևը պիտի լինէր patrōza, որից փոխառեալ է թալմուդ. [hebrew word] patrōzā «նիհար գառ»։ Սրանց հետ նո՞յն է նաև պրս. [arabic word] bādrōza կամ [arabic word] badroz «օրական կարգեալ ռո-ճիկ. 2. հանդերձ հին որ յիւրաքանչիւր աւուր ագանի. 3. սովորական կերակուր, որ յիւրա-քանչիւր աւուր կերեալ լինի»։-Հիւբշ. 514։
• ՆՀԲ յիշում է վրաց. պատրուճա՛կնի։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 63 ruč արմատի տակ։ Lag. Arm. Stud. § 1850 մերժե-լով այս՝ դնում է ruj արմատից, իբր պրս. *pairoza, որից արաբ. fairuzag, pairōz «յաղթական»։ Հիւնք. պրս. պատրուզ, պատրուզէ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Müller WZKM 8, 286։
Կենդանի զենլի ի պէտս ուտելոյ կամ զոհելոյ, յորմէ եւ պատարագ. ռոճիկ յուտելի անասնոց. խաչն եւ արջառ, եւ այլն.
Ըստ մերում լեզուի՝ երիցս այսոցիկ, օդեաց, այծից, խողից՝ սեռաբար անուն է պատրուճակ. քանզի յորժամ ասենք, երթիցես բերցես պատրուճակ եւ զենցես, զերիս զայսոսիկ նշանակէ անյայտաբար. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
ի սուրբ գիրս ըստ յն. դնի πρόβατον ovis. ոչխար. որպէս եւ վր. րշխվարի, որ է նոյն. եբր. ծօն. որ է լծ. ըստ հյ. ձօն, եւ ղէն.
Զղենլիս իմ զոր զենի կարողաց իմոց պատրուճակս։ Պատրուճակս եւ որթս դիեցիկս. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 11։ ՟Բ. Թագ. ՟Ծ՟Է. 29 ։)
cord, rope, cable;
—ք, cordage, ropes;
— կտաւուց, clothesline;
— նաւու, shrouds, ship's cable.
• , ի-ա հլ. «չուան» ՍԳր. Ագաթ. Երգ. վիպաս. (Խոր. բ. 47). «այգիների մի տեսակ չափ» Վստկ. 10. «որթատունկերև շարքը» Վստկ. 55. որից մազապարան Յայսմ. պարանխաղաց, պարանխաղացու-թիւն ԱԲ. այգեպարան Վստկ. 55. պար(ա)ն-մէջ Վստկ. 58, 66. պարընկուլ «ԳԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս-(Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 554)։
• ԳՒՌ.-Երև. Մշ. պարան, Խրբ. Սեբ. բա-րան, Հճ. բայօն, Ասլ. բարտ «չուան, թոկ»։ Նռյն-է. նաև Սվեդ. բmրուն «թոկ, չուան»։ Վստկ. պարան բառը պահում են պարան Ակն. Ատն. պարտէզներում կանաչեղէն ևն ցանելու համար փորուած բարակ գիծ կամ ակօս. որթատունկերի մէկ ուղղութեամբ տնկուած շարքը», որից
• ՓՈԽ.-թրք. գւռ. Ակն. թրք. յն. գւռ. Ատն. baran «որթատնկերի շարքը այգու մէջ». (նոյն թրք. բառը [arabic word] baran ձևով յիշում են Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 159 և Будаговъ 1, 222)։
Արկին պարանս երկայնս զոտից նոցա, եւ երկու երկու լծեցան եւ առին ի քարշ։ Իօրե պարանոք եռահիւսիւք՝ երրորդական միականութեամբ. (Եղիշ. ՟Ը։ եւ Եղիշ. դտ.։)
Հանեալ զորկէօղ շիկափոկ պարանն։ Հանեալ յասազինէն զներդեայ քեմխտապատ պարանն։ (Խոր.՟Բ. 47. եւ 82 ։)
Եւ եղեն երկու պարանքն սպանանելոյ, եւ երկու պարանքն ապրեցուցանելոյ, իմա՛ որպէս լարաբաժին տանելն. վիճակ։ որպէս եւ Վստկ. ՟Ժ՟Ա. ՟Մ՟Ծ թուի նշանակել զսահմանեալ չափ ինչ լարի.
Չէ պարտ որ աւելի հօտէ քան պարան այգի։ Փօս առնեն ի պարան որպէս արա՛ զամէն դրախտն ի պարան ուր եւ հոլովի՝ Պարան, պարնի։
fattened, fat, plump;
cf. Պարարումն.
• «զիրանալը, մեծանալը» Ես. լ. 23. Ոսկ. ես. որից պարարակ «գէր, չաղլիկ» ՍԳր. պարարել «գիրացնել, մեծացնել, պա-րարտացնել» ՍԳր. Եփր. աղ. և ել. Կոչ. Ա-գաթ. Ոսկ. ես. Եւագր. պարարուն Պիտ. արմնապարար Ագաթ. որովայնապարար Ոսկ. ա. կոր. երկրապարար Ագաթ. որդնա-պարար Վրք. հց. պարարեցութիւն «գիրու-թիւն» Մանդ. սիր. 22. գիրապարար Նար. հոգեպարար Թէոդ. կուս. շտեմարանապա-ռար Ճառընտ. ակնապարար Նար. յիշ. ևն։ Սրա հետ նոյն է նաև պարարտ, որ տե՛ս տակը։
Արմատ Պարալեյոյ. որպէս Պարարումն. ճարակ պարարտանալոյ. կամ գիրութեան. յն. պարարտ, կամ գեր. λιπαρός, -ον pinguis, -ue.
յորմէ եւ (Գէ.)
Ոչ ուրէք զարդս ինչ թողին, զոր ոչ լկտիութեան իւրեանց առնէին պարար։
tie, rope, cord, bonds, iron, fetters.
• . ե-ա հլ. «ձեռքի կամ ոտքի կապ, կապանք» Եւս. քր. բ. էջ 198. Ոսև. մ. բ. 2. Եփր. ծն. էջ 94. որից պարաւանդել «կապել, շղթայել» Ոսկ. ա. թես. Եղիշ. դտ. «պատել պաշարել» Յհ. կթ. Նար. պարաւան-դանք Պիտ. ասւում է նաև պարուանդ Պի-տառ.։
• = Պհլ. *pāδawand ձևից, իբր հպրս. *na-dabanda=սանս. pādabandha «ոտնա-կապ», բարդուած pāda-«ոտք» և banda-«կապ» բառերից։ Սրանց նոր ձևն է պրս. [arabic word] pāy-band կամ ︎ pāband «ոտնա-կապ, յատկապէս ձիու ոտնակապ»։ Իրան-եան փոխառութիւն է նաև վրաց. գւռ. უარ-მანდიփարմանդի «ձիու ոտնակապ» (Бepи-дəe, Гpузинcк. rлоcc. nо имерcк. и pa-ս'ичրx говорамъ CI. 1912, էջ 44), թերևս հայերէնի միջոցով՝ ր-ի պատճառաւ. m ձայ-նը՝ փոխանակ v, յառաջացած է յետոյ՝ ւ-ջորդ n-ի ազդեցութեամբ։-Հիւբշ. 227։
• ՆՀԲ «որպէս թէ շուրջ պնդիչ՝ կապիչ (իմա՛ պար մասնիկով՝ պինդ արմա-տից) կամ վանդիչ պարանաւ»։ Böttich, ZDMG 1860, 360, 217 և Arica 87, 429 սանս. paribandh։-Lag. Urgesch. 412 և Btrg. bktr. Lex. 17 bandh առմա-տից։ Պատկ. Maтep. I. 14 պրս. bar-band «ձիու խամութ»։ Muller ՏW-AW 88 (1877), էջ 15 *pairi-band-։ Տէրվ. Նախալ. 95 համարում է օտար բառ և վերջին մասը -ւանդ=bhandh արմատից։ Հիւնք. պրս. parvandidam «կապել զբեռն կտաւոյ», barvanda «փաթոյթ բեռանց կերպասու»։ Ուղիղ մևևնութիւնը տուաւ Th. Bloch (նամա-կով հաղորդած Հիւբշմանին)։ Patru bány ՀԱ 1907, էջ 304 իբր բնիկ հայ՝ պար-մասնիկով bhndhā արմատից։ Karst Յուշարձան 403 տումեր bar «ևա-պել» բառի հետ։
κλοιός, -όν, σειρά ligamen, vinculum. Կապ, եւ կապանք՝ ոտից, եւ պարանոցի. շղթայ, եւ տոռն. պարան. սիրայ. (որպէս թէ շուրջ պնդիչ՝ կապիչ՝ կամ վանդիչ պարանաւ. որպէս եւ գանգանաւանդ՝ է ատամնակապ, բերանակապ).
Հրամայէ լուծանել նոցա զպարաւանդս ոտիցն (ղազարու)։ Լուծին զպարաւանդ ոտիցն եւ բոլոր անձինն. (Նանայ.։)
Պարաւանդք որսացելոցն ի նմանէ քակտեսցին արագ արագ։ Զպարաւանդս կապանաց նորա քակետ՛ յինէն. (Սարկ. աղ.։)
Առատանք կապանաց վարմից աներեւոյթ խորացելոյ բանտին, եւ պարաւանդ յաւիտենից կորստեանն. (Բենիկ.։)
cf. Տոմսակ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առաց վը-կայութեան) «թուղթ, մի թերթ թուղթ, տետ-րակ» Ես. ը. 1. Աթան. Գէ. ետ ժմ. լն. յետ-նաբար կայ «հրամանագիր, կաթուղիկոսա-կան հրովարտակ» իմաստով՝ Զքր. սարկ. Բ. 136. նոր գրականի մէջ նշանակում է *billet, վրան գրուած թղթիկ, երկտողիկ ևն», որից տոմսակ, տոմսակավաճառ, խաղա-տուս. բmժնետոմս, հրաւիրատոմս, տոմ-սարան ևն։
• = Յն, τόμος «մագաղաթի կտոր, մի թերթ թուղթ, հատոր գրքի», որի վրայ տե՛ս և տոմ. յունարէնից է փոխառեալ ասոր. ❇ tūmsā «տետրակ, գիրք, գըր-բոյկ, թուղթ», որ թէև a-ի պատճառով ա-ւելի մօտ է հայերէնին, բայց ու ձայնաւորի պատճառով հեռանում է։-Հիւբշ. 385։
Նոյն ընդ Տօմար. յն. դօ՛մօս. τόμος . ըստ որում թուղթ. քարտէս. թերթ թղթոյ. մագաղաթ. տետրակ.
Գրեա՛ գրչաւ առն ի տոմսի նորում. (Աթ. ՟Դ։)
Տոմսի նոր, որ է թուղթ մեծ. զի եւ զթուղթ տոմար ասեմք. (Գէ. ես.։)
Տե՛ս եսայիաս զկոյսն ծնեալ տոմս նոր. (Ժմ. յն.։)
cf. Տուգան;
damage, loss, disadvantage, prejudice, injury, wrong;
տուժիւք անձին, at one's expense;
փոխարինել տուժիցն, to indemnify, to recompense.
• , ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ծածուած) «պատիժ, վնասի փոխարէն հա-տուցուած դրամը» Առակ. իէ. 17. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. ա. 7. որից տուժել ՍԳր. տուժա-պարտ Եփր. թգ. 405. տուժանք Մխ. ապար. անտոյժ Մխ. դտ. սակաւատոյժ Արծր. ու-նինք նաև ր յաւելուածով տուրժ կամ տուր-ժք, տուրժական, տուրժել Պղատ. օրին. 57, 98, 138, 140. Վրք. հց։ Բառիս կրկնակն է ՏՈՅԳ, որ առանձին չէ գործածուած, բայց սրանից են տուգան (մանաւանդ անեզաբար) ՍԳր. փիլ. Կղնկտ. տուգանել Խոր. Վրք. հց. երկու ձևերի լծորդութեան համար հմմտ. արժել-արգ, ոյժ-առոյգ։
• = Պհլ. tož-ēt «տուժել, պատժուիլ», to-žišn «տուգանք, պատիժ», պազ. toktan (բունը tōž) «վճարել, տուժել, տուգանքը տալ», պրս. ❇ ︎ toxtan կամ [arabic word] toz-īdan, ներկ. [arabic word] tozam «վճարել, հատու-ցանել», vām toxlan «պարտք կամ փոխ տալ»։ Սրանց ծագումը և նախնական ձևը յայտնի չէ։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև ասոր. [other alphabet] pugānā «նեղեալ, տառա-պեալ», որ ցոյց է տալիս հայերէնի տուգան ձևը։-Հիւբշ. 253։
ՏՈՅԺ մանաւանդ ՏՈՅԺՔ. որ եւ ասի ՏՈՒՐԺՔ. ζημία mulcta, poena, damnum. Տուգանք. վնասն պահանջեալ (իրաւամբք կամ յանիրաւի) ի հատուցանել. պատիժ վնասուն. փոխարէնն վնասակարուե՝ զրկանաց եւ յանցանաց. արկածք. նեղութիւնք, եւ ծախք փոխանակ անցից անցելոց.
Մահ գոլ (ասէին) զտոյժս երկրպագուացն քրիստոսի. (Բրս. գորդ.։)
Բազում ինչ յընչից ի պատժոց տոյժս ծախեալ։ Ազատեալք ի պատուհասից տուժից եւ տուգանաց։ զտոյժս սպանութեան իւրեանց հատուցին մահուամբ։ Զորս ի նոցանէ բեաւ աւերումն եւ սասանումն աշխարհին, կրկին տուժիւք զնա նորոգել։ Զանվճար տանջանացն տոյժս։ տուժիւք լլկանաց։ Մեծ տոյժք են ոգւոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յճխ. ՟Զ։ Խոր. ՟Գ. 51։)
rope, cord, string, twine;
tie, band, bond, link;
— շան, leash.
• , ն հլ. (-ռին, -ռունք, -ռամբ, -ռանց) «չուան, կապանք» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 8. Իգնատ. թղ. 131. Կոչ. 235. Սեբեր. 38. որից տոռնիլ «չուանով կապուիլ» Վրդն. սղ. էօ 40I. տոռնեալ «կապուած» Լատտ. Տաթև. ամ. 126, որ և տոռանեալ Սիմ. ապար. 43։
• BВ 28, 302 տորգ բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 422 թթր. tar, ter, չաղաթ. օսմ. tar «նեղ», tartmak, termek «պրն-դել», չուվաշ. tort «քաշել»։ Թիրեաքե-ան, Բազմ. 1913, 342 հյ. տոռոմ բառի հետ եզում է թրք. թօռ «ցանց» բառին։ Petersson KZ 47, 258 սանս. darbha-«խոտի տրցակ, խոտ», drbháti «ոլորել, հիւսել», հբգ. zerben «դառնալ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. derbh-, dorbh-«ո-լորել, գալարել» արմատից։ Յիշում է Pokorny 1, 808։ Պատահական նմանու-թիւն ունի լտ. torus «բարակ չուան», որից ֆր. toron (ծագումն անյալտ՝ Walde 786)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. doru-«փայտ» ձևից. հին ժամանակ սանդի կոթը կարծր փայտից էր լինում շինուած, և մինչև այժմ էլ սխտորգուշի կոթը միայն փայտից է շինւում. բառիս ցեղակից ձևերի վրայ տե՛ս տարգալ. յատկապէս հմմտ. յն. ὄόρῦ «նաւ, նիզակաբուն, ճոկան, մական», կրետ. ბօρά «գերան»՝ իրենց օ ձայնաւորի համար, և սանս. dru>i «փայտէ դոյլ», druna-«աղեղ», drδna-«տաշտ»՝ իրենց n ձայնի համար։-Աճ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტორი տորի «հովուի գաւա-զան». այս բառը ի հարկէ փոխառեալ չէ հյ. տոռն «սանդի կոթ» ձևից, այլ ենթա-դրում է հնագոյն հյ. *տոր «գաւազան» բա-ռը, որ յետոյ կորել է մեր մէջ՝ փոխանա-կուելով իրան. գաւազան բառով, և որի ան-միջական ընկերն է տոռն «սանդի կոթ» (նախապէս ունէր ր, որ ն-ի պատճառով դարձաւ ռ)։
Թաքուցեալ են յերկրի տոռունք նորա։ Վարակեսցին տոռամբ տնանկութեան։ Տոռունք մեղաց պատեցան զինեւ։ Ի տոռունս մեղաց իւրոց շաղի իւրաքանչիւր ոք։ Գնաց զկնի նորա ... իբրեւ զշուն տոռամբ։ Տոռն ընդ անձն ... ձեռակապօք. (Յոբ. ՟Ժ՟Ը. 10։ ՟Լ՟Զ. 8։ Սղ. ճժը. 61։ Առակ. ՟Ե. 22։ ՟Է. 22։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 7։)
Ելանես ունայն (յընչիցդ) ի միջոյ հանգանակացն, որպէս տոռն ի սանդէն, որ ոչինչ վերացուցանէ (կամ վերացուսցէ) ընդ իւր՝ յորոց մանրէն. (Լմբ. առակ.։)
handle.
• «լծակ, բառնալիք, լամբ» Շնորհ. ակ. 114 (տապանակի ունկերի համար ասուած)։
• Scheftelowitz BВ 29, 27 յն. δόρο «փայտ», սանս. dāru, զնդ. dauru բա-ռերին ցեղակից, որոնք ունին «փայտ, ծառ, կոթ» նշանակութիւնները։ Թիռե-աքեան, Բազմ. 1913, 342 հյ. տոռն «չւան» և թրք. թօռ «ցանց» բառերի հետ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 1ՈԼ դնելով -ոմ մասնիկ, արմատը հա-մարում է տոռ <հնխ. dors, որ ևռում է կա՛մ անգսք. teors, գւռ. անգլ. tarse, հոլլ. teers, հբգ. zers «առնի», հյ. տառեղն «արագիլ» բառերին՝ մեկ-նելով «կարճ փայտ» նախնական նշա-նակութիւնից, և կամ յն. მωეον «ափ», δαριν, լակոն. δάρειր «թիզ», իռլ. dorn, կիմր. dwrn «բռունցք», dyrnaid «մի բուռ» բառերի հետ՝ մեկնելով «կոթ, բռնելատեղ» նշանակութիւնից։
իբր տոռն կամ ունելիք եւ բառնալիք (տապանակին). Ելեալ երթայր չորս տոռոմով. զերդ զօձ խաղայր հանց տահելով. եմուտ ի տուն (ի տաճարն) չորս անկիւնով, յայն տունըն կայր բազում ժողով. (Շ. առակք.։)
suffering, troubled as with dropsy.
• «նեղութիւն, տառապանք, չար-չարանք, վիշտ» (առանձին չէ գործածուած. բայց Եւագր. առ լեհ. կայ տուայտ «ջրգո-ղեալ»). որից տուայտել «տառապիլ» Սիր. դ. I. Սեբեր. 133. Ոսկ. ես. 419. տոայ-տանք «տառապանք» Ագաթ. տուայտութիւն Ոսկ. բ. թես.։ (Նար լծ. մեկնում է «կարկա-միլ, ցամաքիլ»)։
Տուայտեալ. կամ ուռուցեալ որպէս ջրգող.
Տուայտն զջուր վնաս անձին խնդրէ. եւ մեղաւորն անդարձ զմեղս մահ իւր յաւելու. (Եւագր. առ Լեհ.։)
wedding presents;
dower.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ) «վարձանք, փեսի տուած օժիտը հարսին» Ասոր. դատ. էջ 9. Մխ. դտ. Մաշկ. ջահկ. Անսիզք էջ 21, 45, 47, 55. գրուած է տուառ Լմբ. օր. էջ 19, տըվար Լմբ. օր. 24։
• = Ֆրանս. douaire (կարդացւում է duar կամ duer) «այրիութեան ժամանակ ապրուե-լու համար ամուսնու տուած ինչքը իր կնոջ». ծագում է ժղ. լտ. dotarium բառից և այս էլ յառաջանում է լտ. dos, dotis «նու-էր, օժիտ», doto «օժտել» բառից, որի պարզ արմատն է dō «տալ» (=հյ. տալ, տուր)։ Ֆրանսերէնից է փոխառեալ նաև անգլ. ϑօ-wev «ալրութեան օժիտ»։
• Հներից Մխ. դտ. էջ 289 տալիս է արդէն ուղիղ բացատրութիւնը՝ փեսի կողմից աղջկայ հօրը տրուած օժիտի համար գրելով թէ «առ մահմետական-սըն... կոչի մահր, նոյն և այս առ հռով-մայեցիսն տուայր կոչի»։ ՆՀԲ մեկնում է (հայերէնով ստուգաբանելով) «տու-եալն յառնէ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Խա-լաթեան, Ծրագիր ազգագր. էջ 96։ Կոս-տանեան, Ազգ. հանդ. ժգ. 132 յն. δωρεαl նոյնը նաև Ադոնց, Aрм. Юстин. 190. Karst Դատաստն. II 104։ Սխաւ-ւում է Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 197 դնելով բառս տուար, տաւար բառից։ Ուղիղ է Meillet IF Anz. 22, 16։ Վեր-ջին անգամ՝ նախորդներից անտեղեակ՝ Աճառ. Արրտ. 1910, էջ 178։
Զոր ինչ բերէ կին պռոյդս՝ գրեսցեն զայն. նոյնպէս գրեն եւ զվարձանսն, այսինքն զտուայրն՝ որ է մահր։ Եթէ կինն ելանէ յառնէն, առանց պռուգաց եւ առանց տուայրի ելանէ։ Իսկ եթէ մեռանի այրն, եւ չունի որդիք, առնու կինն զպռոյգսն իւր, եւ զտուայրին կէսն։ Այրն առ կինն դարձուսցէ պարգեւս, որ կոչի տուայր եւ մահր։ Զոր ետ մահր, այսինքն տուայր։ Պռոյգս տայ դստերացն, եւ տուայր որդոցն. եւ այլն։ (Մխ. դտ.։)
Տուայրն, որ է վարձս կուսութեանն, զոր փեսայն տայ, եւ հարսն պռոյգս. (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Տուկատ.
• (որ և տուկատ) «դրամի ա-նուն». նորագիւտ բառ. Արձ. 1283 թ. (Վիմ. տար. 124)։
• -Իտալ. ducato, ֆրանս. ducat, որ է 10-12 ֆրանկ արժողութեամբ ոսկեայ դը-րամ. այս դրամը առաջին անգամ տըպ-ուեց Վենետիկում ժԳ դարուն։
Միում եղեգան, որով տուգատ զօրութիւն դադարեաց. (ա՛յլ ձ. տոկս. նորա) (Առ որս. ՟Ը։)
Կապելով ի գնդակ որթոյն. քանզի այս ուղէշ տուկատ գոլով եւ նուրբ, սակայն պիրկ եւ անխզելի. (Տօնակ.։)
marsh-mallow, althea;
արքունի —, althea frutex.
• «մի տեսակ ծաղիկ և նրա բոյսը. լտ. althaea pallida WK» (ըստ Տիրացուե-ան, Contributo § 329. աւելի մանրամասն տե՛ս Seidel § 163) Գաղիան. Բժշ. Վստկ. 38. 1Ո8. ասւում է նաև տեղտ՝ ըստ ՀԲուս. § 2988. որից տուղտնկուլ կամ տղտնկուլ «տուղտ» Կամրկ. (կազմուած հյ. տուղտ+ պրս. [arabic word] gul «վարդ» բառերից, իբր տճկ. gul-hatem հոմանիշից թրգմ.), տղտորիկ «դեղին տուղտ, լտ. abutilōn». երկուսն էլ ունի ՀԲուս. § 2968-9. վերջինը յիշում է նաև Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 9բ, իբր գւռ. բառ։
• Հիւնք. թուղթ բառից։ Գաբամաճեան բառարան դնում է պրս. [arabic word] tula «մո-լոշ», որ սակայն թէ՛ ձևով և թէ նշա-նակութեամբ անյարմար է։
ἁλθαία althaea, bismalva, malvae silvestris genus;
կամ ῤοδόδενδρον frutex rosae similitudine. Բոյս, եւ ծաղիկ նոր անհոտ՝ փոքր մի նման վարդի եւ մեկոնի, պէսպիսագոյն, երկայնաբուն՝ խոշոր տերեւովք.
plant, shrub, tree;
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.
• . ո հլ. «ծառ, բոյս» ՍԳր. Եւս. քր. (նոր գրականում միայն «փոքրիկ և մատ-ղաշ ծառ»), «տնկելու գործողութիւնը (այգու համար ասուած)» Միք. ա. 6. Դ. թագ. ժթ. 29. «խաղողի որթ» Բժշ. (վերջին նշանակու-թիւնը ունին ՀԲուս. § 2991 և Նորայր ՀԱ 1923, 347)։ Գրուած է նաև տունգ։ Սրանից տնկել կամ տնգել «ծառ տնկել, սերմանել, ցանել, 2. որևէ բան հաստատել, կարգել» ՍԳր. Եփր. եբր. Եւս. քր. Եզն. տնկաբեր Ագաթ. տնկակից Հռ. զ. 5. Գ. մկ. գ. 15, տնկարկ Վեցօր. նորատունկ ՍԳր. Վեցօր. մատաղատունկ ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. տնկածոյ «տնկուած» Սեկունդ. ժգ. ծառատունկ ՍԳր. մանրատունկ Եզեկ. ժէ. 5. մարդատունկ Ագաթ. Եփր. պհ. 170. որթատունկ Մծբ. կենդանատունկ Նիւս. բն. տնկաղ (իբր տունկի աղ) «potasse, kali» (նորակերտ բառ)։
• ԳՒՌ.-Մշ. Տփ. տունգ, Երև. տնգի.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. տնգել, Ախց. Կր. տնկէլ, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. տնգէլ, Վն. տնգ'ել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. դնգէլ, Ասլ. դնէգ'՝լ, Ազլ. Շմ. Տփ. տնգիլ, Մկ. տնգ'իլ, Խրբ. Սվեղ դնգիլ, Զթ. դը'նգիլ, Հճ. դmնգել, Հմշ. դըն-գուշ։-Ղզ. ծառ ու տըինգ «ծառ ու տունկեր որ նոր պիտի տնկեն»։-Նոր բառեր են տնկման, տնկոց, տնկուկ, տնկոտել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. თუკი տուկի «որթի մատաղ ճիւղ» (հմմտ. տունկ բառի երկրորդ և եր-րորդ նշանակութիւնները), չաղաթայ. [arabic word] tong «թուփ» (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 402)։
φυτόν, φυτία . (լծ. թ. ֆիտան ). planta, plantatio. իտ. pianta. գրի եւ ՏՈՒՆԳ (արմատ Տնկել բային. որպէս եւ թ. տիգ, է տնկեա , եւ որպէս զտէդ ուղղորդ, կանգուն. եւ տիգմէք տնկել) Ծառ, թուփ, բոյս՝ ուղղաբերձ հարստեալ յերկիր.
ՆՆջեաց ընդ տնկոյն։ Զգետս նորա ած շուրջ զտնկովք իւրովք։ Հանդերձ բուսով տնկոյ նոր։ Տնկեաց տունկ առ ջրհորովն։ Ամենայն տունկ զոր ոչ տնկեաց հայր իմ երկնաւոր, խլեսցի։ տունկ տեառն ի փառս։ Տունկ անհաւատ, եւ սերմն անհաւատ։ Կանգնեցից նոցա տունկ խաղաղութեան։ Տունկք մրգաբերք.եւ այլն։
Կենաց տնկին. (Յիսուս որդի.։ Շար.։)
ՏՈՒՆԿ. որպէս Տնկումն.
heap, mass, pile;
— —, in heaps.
• ՆՀԲ լծ. յն. σωρბς «դէզ»։ Տէրվ. Նախալ. 85 հնխ. tu «ուռչիլ» արմա-տից. հմմտ. հյ. տորոմել, սանս. tumra «ուռճացեալ», tīv «պարարտանալ», լտ. tumere «ուռչիլ», tumulus «բլուր». լիթ. tuinti «ուռիլ»։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. tur «բարձրութիւն, ծայր»։ Macler REA 1. 270 տուր նա ձևիցll
Ընդարձակ զաղբոյն շտեմարանս գործէ, եւ տուռն տուռն բլուրս առ բլուրս զանդամս մարմնոյն քրքրեցուցանէ. (յն. զբազում շեղջ չարեաց կուտէ) (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)
extremity;
tail;
— հանդերձի, train;
skirt.
• , ն հլ. (սեռ. տտան) կամ ՏՏՈՒՆ, ո հլ. «մի բանի ծայրը կամ վերջը, ագի, պոչ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. «շորի՝ զգեստի ծայր, քղանցք» ՍԳր. «փայտի ծայրը» Անկ. գիրք նոր կտ. 192. որից ոսկետտուն Ես. դ. Եւս. քր. տտաղեղն «մի տեսակ թռչուն՝ հա-ւանաբար աղեղնաձև պոչով» Լաստ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dud-ձևից, որ պահուած է միայն գերմանական լեզուների մէջ. հմմտ. նիսլ. toti «մռութ», tota «ծայր, քիթ (կօշիկի)», նորվ. գւռ. tota «կտուցի պէս դուրս ցցուած բան», գերմ. tote «ծայր, ծիծ», մանգլ. tote «ծայր». այս ձևերը են-թադրում են նախագերմանական *tutan-։
• Հիւնք. դուն «քիչ» բառից։ Աճառ. ՀԱ 19Ո8, 122 և Արրտ. թ. 1911, էջ 412 դնում է խալդեան շրջանի բառ՝ ցեղա-կից տակի կովկասեան ձևերին, որոնցից փոխառեալ է։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst Յուշարձան 408 սումեր. tidnu «յետոյք»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Petersson. Ar. u. Arm. Stud. 100։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტოტი տոտի «վարտիքի ծայրերը», մինգ. dudi «գլուխ», t'udo «ծայր, վերջ», վար. dudi «ծայր, վերջ», լազ. dudi «գագաթ, ծայր (սկիզբ կամ վերջ)» (օր. uǰisi dudi «ականջի ծայրը»), dude «տակ», dudele «տակը», tude, tudele, ttuže «տակը, վար, վարը», ududi «անվերջ»։-Հյ. գա-ւառականների մէջ ունինք նաև Տփ. տուտ «գետի ճիւղ» և տուտ «կտրուած ծառի վրայ ձգուած ոստ. ֆր. gaulis» (ըստ Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 468)։ Առաջինը փոխառեալ է վրաց. ტოტი տոտի «գետի ճիւղ» բառից (տե՛ս վերը տուտ «ոստ»), երկրորդը (եթէ ստոյգ է) պէտք է հասկանալ «ճիւղերի ծայ-րերը կամ տուտերը՝ որոնք մնում են ծառի վրայ։
Տուտն նորա քարշէր զերրորդ մասն աստեղաց։ Զգեա՛ զձեռն, եւ բուռն հար զտտանէ նորա։ Ոչ բարձցեն թեփ մի ի տտնոյ նորա.եւ այլն։
Ի տտունն (ձկան) ոտք իբրեւ զմարդոյ։ Իբրեւ զձկանց տտունս։ Սիրամարգն զտտունն բոլորակաբար շուրջ կացուցանէ զոսկէճաճանչն։ Զծերութեանն՝ օձ ի բաց մերկանայ զխորխն ի գագաթանէ գլխոյն մինչ ի տտունն։ Իժն զտտուն յոյժ շաչմամբ գնդաձեւ քարշելով. (Եւս. քր. ՟Ա։ Առ որս. ՟Է։ Փիլ. լին. ՟Ա. 33. եւ լիւս։)
Զգլուխն ասէ, եւ զտտունն (լս. ագի), որ է վերջն։ Իբրեւ օձի եւ զտտունն եհատ։ Զգլուխն ջախջախեաց զարմատն ամենայն չարեաց, եւ զտտունն եւս. (Գէ. ես.։)
Ի տըտունս հանդերձից իւրեանց։ Ի վերայ ծոպից տտնոցն։ Բուռն եհար զտտնոյ կրկնոցի։ Եհատ զտտուն լօդկին։ Ի վերայ չորեցունց տտնոց հանդերձից քոց։ Զչորեցունց տըտնոց կապեալ անօթ ինչ իբրեւ կտաւոյ մեծի, եւ այլն։
Իսկ (Նիւս.)երգ.Զչորից տտնանցն։
կալեալ զմի տուտն փայտին ... կալաւ զտտանէ փայտին, զի երկայնասցի. (Ոսկիփոր. (որպէս ռմկ. ճոթ. ուճ)։)
giving;
donation, gift, presents;
alms;
duty, taxes, impost;
—ք առատ՝ առնեն զբարեկամ զուարթ, short reckonings make long friends.
• «հիւանդութեան ժամանակ քաղցած մնալը, բան չուտելը». նորագիւտ բառ, որ ունի Մխ. Բժշ. 118. «Եւ ապա հետ այտոր ընդ ցորեկոյ տո՛ւր կենալ, զի խիստ օգտէ այս ջերմանս» (Seidel էջ 85 թարգմանում է Hinterher lässest du tagsuber nichts geniessen)։
Եւ ո՛չ որպէս տրով ունելով՝ զոր բնութեամբն է նորա։ Ի յառաջադիմութենէ կամ ի տրոյ գալ ի յայս փառս. (Պրպմ. ձ. եւ ՟Լ՟Գ։)
Շնորհակա՛լ լերուք տրից պարգեւացն. (Լմբ. պտրգ.։)
Մանաւանդ՝ δόμα donum, munus, datum. եւ παροχή (լծ. ընդ պարգեւ), praebito quaevis, largitio. Ընծայ. նուէր. պարգեւ. ձիրք. շնորհ. ողորմութիւն. կաշառք. հարկ.
Նուիրիիցեն ըստ ամենայն տրոց սրբութեանցն իւրեանց։ Ի պտղոյ տրոցն նորա յամենայն նուիրաց որդւոցն իսրայէլի։ Արասցե՛ս զտուրսն՝ զոր խոստացար բերանով քով։ Պատուական է քան զտուրս անզգամաց զոհ քո։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրս անզգամաց զոհ քո։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրսն, այլ խնդրեմ զպտուղն՝ որ յաճախէ ի բան ձեր։ Զտուրս զուարթառատս սիրէ աստուած. (այժմու յն. զզուարթ տուիչն)։ Տուրք գաղտնիք դարձուցանեն զբարկութիւն. իսկ որ խնայէ ի տուրս, սասատիկ բարկութիւն յարուցանէ։ Մի՛ մոռանար զամենայն տուրս նորա. (յն. զհատուցումն)։ Ամենայն տուրք բարիք, եւ ամենայն պարգեւք կատարեալք։ Տրովք տնանկաց. եւ այլն։
Աստուծոյ է տուր եւ շնորհ՝ թողութիւն մեղաց, որդէգրութիւնն։ Տուր ետ մեզ աստուած զիւր միածնին մահն. արդ ես զի՞նչ ասէ այսմ կշռեցից փոխարէն։ Անզղջական տուր, ամենաբաշխ աջ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Բ։ Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Գ։) Զօդ, զառատն հոսումն, զանարծաթն տուր.
Ոչ ի տուրսն, այլ ի տուօղն յաւէտ կարօտիմ։ Մի՛ ոք թափուր ելցէ ի տրից նորա. (Նար. ՟Ժ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Արժանաւորք լինել աստուծոյ տրիցն. (Բրս. թղթ.։)
Ո՛վ կարէ զառատութիւն տրոցն՝ նորա բանիւ բովանդակել. (Սարգ.։)
Եւ որպիսի ինչ աղքատն ի տրոցն ողորմուըենէ։ Ոչ եթէ ի չափս տրոցն հայի աստուած, այլ ի կամս տուողին. (Մանդ.։)
Զոր առ նոսա ցուցանես տրիւքն վշտակցութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
box, case, chest;
cf. Խնկաման. book-case;
small square;
— սահուն, movable, running or drop-box;
չքնաղագիւտք ի յակունս՝ պահին ի —ս մանունս, precious things are packed in small parcels.
• , ո հլ. «փոքրիկ պահարան, մանա-ւանդ խունկի աման» ՍԳր. Գնձ. Տաղ. «ար-կղիկ, գզրոց» Յայսմ. Տօնաց. «գրքի պատ-եան» Վրք. հց. «աղիւսակի իւրաքանչիւր խորշը» Տոմար. Կանոն. որից հաղորդատուփ Կանոն. ոսկետուփ Վրք. հց. Օրբել. մասնա-տուփ, քուէտուփ (նոր բառեր)։
• Չուբինով (նաևբ տպ. էջ 1229) կը-ցում է վրաց. ტუტი տուփի «ակօս, ածու», բայց ի՛նչ նմանութիւն իմաստի։ Հիւնք. համառօտուած տապան բառից. հմմտ. նաև պրս. թիւպուք «փայտէ գո-գաւոր աման»։ Պատահական նմանու-թիւն ունին եբր. [hebrew word] teba և խպտ. taibe «արկղ»։
• ԳՒՌ.-Զթ. դուփ. նոր բառ է Մշ. մաս-տուփ «հաղորդի մասնատուփ»։
θυΐσκη mortariolum, thuribulum, acerra. Անօթ խփաւոր. պահարան եւ պատեան իրաց. մանաւանդ աման խնկոց. խնկաման, խութի.
Արասցես զխնկաղացսն եւ զտուփս նորա։ Զափսէսն եւ զտուփսն եւ զճաշական։ Տուփ մի ոսկի ի տասն դահեկանէ լի խնկով։ Տուփք ոսկիք։ Ամենայն ոսկի տփոցն։ Եւ զտփոցն զիւրաքանչիւր ուրուք.եւ այլն։
Գիւտ պատուական ափին, յորում էր ամենասրբուհւոյ աստուածածնին գլխագիրն. (Հ=Յ. յուլ. ՟Բ.։)
Ա՛ռ ոսկի որչափ եւ կամիս, եւ գործեա՛ տուփ աւետարանի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
ՏՈՒՓ. πλινθίς laterculus. Խորշ աղիւսակաց գծագրելոց ի տումարս եւ ի ժամանակական կանոնս, եւ յաստիճանս ազգականութեան. խանէ.
Յորժամ հասանիս ի մարտի ամիսն, տուփ մի ի վեր ելնիս։ Ի նահանջի ամին երբ ի մարտ ամիսն մտանես, տուփ մի յետ դարձիր. (Տօմար.։)
toxical, poisonous;
— դեղ, toxic, poison.
• «թունաւոր». մէկ անգամ դեղ բառի հետ գործածուած ունի Պտմ. աղէքս. 172 (տպ. բոքսական ՆՀԲ ունի տոքսական)։
• = Յն, τοհιϰόν «նետերը թունաւորելու համար թոյն». բուն նշանակում է «նետի կամ աղեղի յարմար» (ծագում է τόζον «նետ. աղեղ, ծիածան» բառից). օր. τοհιϰὸς ϰάλαμος «նետի եղեգ», յետոյ τοζιϰὸν φάρμαϰον «նետի դեղ կամ թոյն», որից գոյականաբար τοζιϰόν «թոյն»։ Սրանից ֆր. toxique (ընդ-հանուր անուն թոյների)։ Հայերէնի մէջ -ιϰο, վերջաւորութիւնը թարգմանուած է -ական մասնիկով։-Հիւբշ. էջ 385։
ՏՈՔՍԱԿԱՆ ԴԵՂ. τοξικόν toxicum. Մահադեղ. (յն. դօքսիգօ՛ս է նետական. եւ դօքսիգօ՛ն ՝ դեղ մահու, որով օծանէին զնետս)
Բերել զտոքսական դեղն, զորոյ զզօրութիւնն գիտէր՝ թէ յոյժ դժնդակ է. (Պտմ. աղեքս.։)
intermitting ague, tertian fever, tertian.
• = Յն. τρίτος «երրորդ», չեզ. τρίτον. աս-ւում է յն. τριτατος (πυρετბς) «եռօրեայ (ջերմ)»։-Հիւբշ. 385։
Բառ յն. դռիդօն. τρίτος, -η, -ον tertius, -a, -um. այսինքն Երրորդ. երիր. որպէս πυρετός τριταῖος febris tertiana. Տենդ կամ ջերմն եռօրեայ.
Պատահումն որակութեանս այս եռօրեայ ցուցակութեան ... ջերմութիւն սոսկ եւ վճիտ ... փոխարկի ի տռիտոնն. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)
sour, rough, sharp, acerb, hard, tart, astringent, acrid, pungent;
— գինի, racy or brisk wine.
• (յետնաբար ո, ի հլ.). «փոթոթա-համ» Պղատ. տիմ. 139. Լմբ. իմ. Ճառընտ. որից տտպատեսակ Վրդն. երգ. Երզն. ժ. Խոր. էջ 8, տտպատեսիլ Վահր. տտպութիւն Բժշ. տտպել Մխ. բժշ. գրուած տետպել «կծկել» Մխ. բժշ. 12 (Կաշուն չորութիւնն վասն այնոր եղև, որ գործեցաւ տըտպելով, զերդ զգործած կաշին գխտորով կամ նռան կեղևով... Երակն այրնեն տետպինտ ի դրուց անդամոցն տետպելովն)։ Վերջին օրինակից երևում է որ բառիս նախնական նշանակու-թիւնն է «կծկել, հաւաքել, սեղմել, ամփո-փել, կուչ ածել» (հմմտ. լտ. adstringo «կա-պել, սեղմել, ճնշել, շրթունքը կծկել, փորը պնդացնել, բերանին տտիպ համ տալ», ո-րից և ֆր. saveur astringente «տտպա-համ»), և այս իմաստով դառնում է
• = բնիկ հայ բառ՝ հնխ. stib-«սեղմել, ճնշել ևն» արմատից. հմմտ. յն. στείβω «ոտ-քի տակ կոխոտել՝ աւելի խիտ ու հաստա-տուն դարձնելու համար», στοιβά-ω «դիզել», στοιβή «խցկելու բան, խցան», στιβαρός «սեղմ, խիտ, հաստատուն», լտ. stipo «սեղ-մելով կապել, ճխտելով լցնել, դիզել, բազ-մութեամբ հաւաքուիլ, խճողուիլ, խտաց-նել», անգսք. stīf «կոշտ, խիտ», լիթ. stipti «կարծրանալ» (Pokorny 2, 646-8)։ Նոյն արմատի steib-ձևից է հյ. ստէպ, ստիպել, որ տե՛ս առանձին։ Հայերէնի մէջ stib-տու-ել է նախ *ստիպ (տե՛ս տակը լազերէն ձևը), որից ս-ի անկումով *տիպ և կրկնու-թեամբ *տիտիպ >տտիպ (տե՛ս տակը վրա-ցերէն ձևը)։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. Տփ. տտիպ, Ղրբ. տր-տրէ՛պ, տտը՛պ, Գոր. Շմ. տտէպ, Ագլ. տը-տայպ, Մշ. տդում! Սլմ. (բարդութեամբ միայն) տտպիխամ «տտպահամ», և միայն բայական ձևով Ախց. տտըփէլ «տտպել», Պլ. գըբդէլ «տտպել», գըբդան «փոթոթա-2в-2045 համ» (իբր տտպել >*տպտել >կպտել). նոյն են նաև Մկ. տըտըպիլ և Ղրբ. տըտըպէլ «լուացքը վատ լուացումից կռտիլ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტიტიბი տիտիբի «տտիպ» (Չուբինով 1222 «նռան կեղև՝ որ ներկի համար են գործածում») և լազ. ստիպո «Ոթու»։ Վերջինս ներկայացնում է հայե-րէնի հնագոյն ձևը և հնդևրոպական պարզ արմատը։ Վրաց. բառի նշանակութեան հա-մար հմմտ. Շիր. տտիպ «սև ներկ տուող վայրի բոյս, որով բրդեղէններ են-ներկում» (Ամատունի, Հյ. բառ ու բան 638)։
Այնոքիկ խոշորագոյն գոլով՝ տըտիպ անուանին. (Պղատ. տիմ.։)
Որ առ լեզուովն են տտիպ տեսակաւն. եւ որչափ ջերմացուցիչքն են՝ կծուք կոչեցան, եղբարք գոլով. (անդ։)
Ի պարարտէ եւ յողորկագունէ եւ տտպէ՝ խոշոր եւ տղտաղտին. (անդ։)
trapeze, table;
trapezium.
• (ի-ա հլ. ոստ ՆՀԲ. բայզ կայ միայն աեռ. ի) «սեղան կամ ևեղանի տախտակ». Յհ. կթ. 231։ Թէոդ. խչ. 171. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 164, 176 և 230։ Տե՛ս և յաջորդըս
• = Յն. τράπεζα «սեդան», որ ծագել է հին τέτράπεζα «քառոտանի» ձևից. (haplologia-ի օրէնքով՝ ըստ Boisacq 979). յոյնից են փո-խառեալ նաև լտ. trapezium, ֆր. trapèze, վրաց. თრაბეზი տրապեզի «սեղան կամ երկ-րաչափական ձևը»։-Հիւբշ. 385։
Սրբաշէն տրապիզս։ Ի քրիստոսական տրապիզին եդեալ։ Իբր ի քառեակ տրապիզիս. (Ուռպ.։ Յհ. կթ.։ Թէոդոր. խչ.։)
money-changer;
table-companion, messmate.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «լումա-յափոխ, սեղանաւոր» Եւս. պտմ. 408, Ոսկ. մտթ. Խոսր. 72. Սկևռ. լմբ. 28. «սեղանա-կից, բազմական» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 14բ,
• = άն, τραπεζίτης «լումայափոխ», որ կազմուած է ττάπεζα «սեղան» (տե՛ս տը-րապիզ) բառից. իսկ Կղնկտ. «սեղանակից, բազմական» իմաստը թերևս յն. τραπεζητης «ուրիշի սեղանից ապրող, հացկատակ» բա-ռից է։-Հիւբշ. 385։
ՏՐԱՊԻԶԻՏ կամ ՏՐԱՊԷԶԻՏ. Բառ յն. դրաբթզի՛դիս. τραπεζίτης mensarius, nummularius. Սեղանաւոր, լոմայափոխ.
Յառաջագահ անդր զնստելն առձեռնէր քան զամենայն մեծանձանց. եւ զի՛նչ թագաւորական էր սպտս, զամենայն նմա հրամայեաց տալ. ընդ որ տրապիզիտքն ամենայն սոսկացան. (Կաղանկտ.։)
sandal;
wooden-shoe, clog;
— հովուի, calage.
• , ի-ա հլ. «տրեխ» Մխ. դտ. Շնորհ. ընդհ. որից տրեխաւորիլ «տրեխ հագնիլ» Յհ. կթ.։
• -Շատ նման է հնչում արաբ. ❇ tiraq «կօշիկի կաշի. 2. արաբական փա-պուճի վրայ գամուած կաշիի թերթերից իւրաքանչիւրը, 3. վահանը պատելու հա-մար կլորակ կտրուած կաշի» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 11). բայց սրանց յարաբե-րութիւնը իրար հետ՝ չեմ կարող որոշել։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Մշ. տրեխ, Գոր. Երև. Շմ. տրէխ, Ղրբ. տրէխ, տըռը՛խ, Տփ. տրիխ, Ագլ. տրէհ։ Նոր բառեր են անտրեխ, տրեխաւոր, տրե-խամէջ, տրեխատան, տրեխչոան, տրեխա-ցու։
• ՓՈԽ.-Մեզնից պէտք է լինի գնչ. triák «կօշիկ», որից triakhengoro «տրեխ շինող»։ (Paspati այս բառերը մութ է համարում և ևասկածով համեմատում է սանս. trikš «եր-թալ, շարժիլ» բառի հետ, որ անյարմար է)։
(յորմէ ռմկ. չարըխ, չարըգ) ὐπόδημα calceamentum, caliga, calceus rusticus. Կօշիկ հանդերձ խրացիւք.
the fourth month of the ancient Armenian calendar (November).
• (սեռ. տրեայ Լաբուբ. էջ 2) «Հայ-կական չորրորդ ամիսը, որ ըստ անշարժ տո-մարի համապատասխանում է հռովմէական նոյ. 9-դեկտ. 8» Ասող. Վանակ. տարեմ.։ Նոյն բառն է և տրեկան «տրէ ամիսը» Գիրք թղ. 273 (Ըստ Հռովմայեցւոցն ի 10 հոկ-տեմբեր և ասորերէն Թշրին կտիմ և ըստ հայոց տրեկանի), որ յայտնի չէ թէ գրչա-գրական սխա՞լ է, թէ ահեկան և մեհեկան ձևերից ազդուած և իրօք գոյութիւն ունեցող ժողովրդական մի ձև, որ գրուածքի հեղի-նակը կամ գրիչը գործածել է, ինչպէս որ մի քիչ յետոյ էլ ունի ժողովրդական կթոց ամ-սանունը՝ փոխանակ սահմի (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 254)։
• = Պհլ. tir «Շնիկ աստղը» (Nyberg, Hilfsb. 2, 225), գւռ. *tīrē ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] tir «արեգակնային չորրորդ ամի-սը», և լայնաբար «ամառ», կապադովկ, τήρι, τειρει, τειδ «կապադովկիական չորրորդ ամիսը», զնդ. [other alphabet] tistrya «Շնիկ աստղը», tištryehe mā «զենդական չորրորդ ամիսը՝ որ նուիրուած է Շնիկ աստ-ոին» (Bartholomae, Altir. Wtb. 651), սանս. [other alphabet] tšya «մի աստեղատուն և նրա համապատասխան ամիսը», տոգդ. tiš, բուդդայական չին. (սոգդիականից փոխա-եեալ)՝ tir «փայլածու»։ Հայերէնը գալիս է հնագոյն *տիրէ ձևից. է վերջաւորութիւնը իրանական մի գաւառականի ուղղականի վերջաւորութիւնն է, ինչպէս ունինք քրիստ. սոգդ. ē, հմմտ. մարգարէ, բազէ. որ և -ալ. հմմտ. կամայ ակամայ, աշկարայ ևն (Bai-ley лRAS 1930, էջ 17)։
• Հներից Վանակ. տարեմ. մեկնում է «զի տայ կամ կրէ գիշերն յօրէն «ժամն և զմասունքն» (այսինքն ցերեկը կար-ճանում է և գիշերը երկարում)։ Նոյնը Տաթև. հարց. 200. իսկ Տաթև. ձմ. ա. «Տրէ՝ զտէրունական խորհուրդն ասէ, ւորժամ տիրեաց Աստուած ի վերաւ ա-ռառածոռ»։ Brosset JAs. 1832, 529 հեռաւռր նմանութիւն է ուզում նշմա-րել վրաց. ოთხი ոթխի «չորս» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 365 պրս. Tī յատուկ անունի հետ։ Lag. Ges. Abhd. 294, 9, Beitr. bktr. Lex. 56 սրանց է կցում սանս. taš̌tar և զնդ. tistrya, ո-րոնք չի ընդունում Lag. Arm. Stud. § 2245։ (Սրանց վրայ տե՛ս Horn, Grdr. § 406)։ Պատկ. O назван. дрeв. apм. мecяц. 39 պրս. և կապադովկ. ձևերի հետ նաև վրաց. տիրիս-կոնի, տիրիս-դենա «վրացական 11r։ և 12ր։ ամիս-ները»։ Հիւնք. պրս. թիր, Հիւբշ. 89 Տիր աւստուծու անունից։ Սոգդ. և չին. նո-րագիւտ ձևերի միջոցով մեկնեց Gau-thiot MsL 19, 122։
Որ օր ՟Ի. էր տէր ամսոյն, ի կութս այգեստանի (յեօթներորդ դարու). (Ասող. ՟Բ. 4։)