to narrate clearly, distinctly.
cf. Յստակ.
of clear or limpid water;
— աղբիւր, clear, limpid, crystal, pellucid fountain or spring.
very bright, without obscurity.
seeing clearly, clearsighted, perspicacious.
clearsightedness, perspicacity.
cf. Յստակեցուցանեմ.
to clean, to clear, to clarify, to render clear or limpid;
to refine, to purify;
to collect the refuse.
clearness, pureness, cleanness;
limpidity;
purity, candour, sincerity, ingenuousness.
articulation, joint, juncture;
bond, tie, link, connexion;
article.
feigning, simulating;
inventing lies.
equuleus, wooden horse used in torture;
dislocated, put out of joint.
dislocation.
with dislocated articulations;
paralytic.
to dislocate, to put out of joint, to lux, to luxate.
compound;
articular;
conjunctive.
compound.
tie, bond, union, knot;
articulated, composed of articulations;
— մտերմութեան, ընկերութեան, bonds of friendship, ties of society.
to be united together.
junction, conjunction, bond, union, connexion.
cf. Յօդակոտոր՞՞՞քակտեմ.
to dislocate, to disjoin;
to tear or rend in pieces, to dilaniate.
to be articulate, jointed, attached;
organized, formed;
to associate, to take part in, to admit as member.
excellent organization, symmetry of parts.
articulate, surrounded with articulations, corporeal;
well, tersely, elegantly composed or written.
gouty.
rheumatic, arthritic.
rheumatism, gout, arthritic disease, arthritis.
to articulate, to utter, to pronounce, to form;
to fit, to suit, to organize;
to associate, to elect or to return as member.
articulated, articular;
articulated, uttered;
well expressed, well turned, harmonious.
cf. Յօդեմ.
connexion, conformity, accordance, harmony.
to join, to unite, to tie, to bind, to annex;
to articulate, to pronounce, to utter;
to feign, to contrive, to invent;
to compose, to form.
articulation, joint, knot;
composition, construction;
article, paragraph.
articulated.
contrived, fictitious, artificial, imaginary;
compound.
connexion, harmony.
well disposed, inclined, willing, well affected;
prompt, ready, eager, desirous, anxious;
— լինել, to be disposed or inclined to, in the mood for, to have an inclination for;
cf. Օժարաբար.
• «սրտով պատրաստ, հաճ և հա. ւան» Մտթ. իզ. 41. Մրկ. ժդ. 38. Ոսկ. եբր. որից յօժարիլ ՍԳր. յօժարանալ Եփր. ծն. յօ-ժարացուցանել Եփր. բ. կոր. յօժարութիւն ՍԳր. չարայօժար Սիր. իթ. 26. Վեցօր. Կոչ. 188. Ոսկ. յհ. բ. 9. ինքնայօժար Ագաթ. Ոսկ կամայօժար Մանդ. կանխայօժար Լմբ. ա-ռակ. մշտայօժար Նար. ղգ. մտայօժարութիւն Կոչ. մեծայօժար (նորագիւտ բառ) Հայել. 297. յօժարեցութիւն Եփր. ել. Եւթաղ. 138 (ըստ Վարդանեան, Եւթաղ 147, ծան. յն. προτροπή թարգմանուած է միշտ «յօժարեցու-թիւն», իսկ πρὸϑεσις և προϑυμίσ «յօժարու-թիւն»), սիրայօժար, յօժարակամ (նոր բա-ռեր)։ Գրուած է նաև յուժար։
• ՆՀԲ յոյժ յարեալ կամ յորդոր. թրք. հազըր «պատրաստ»։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 30 զնդ. aiwiǰā̄ra. Տէրվ. Altarm. 53, 55, 57, Նախալ. 100 yug «կապել, լծել» արմատից։ Հիւնք. հրաժարիլ բա-յից։
cf. Յօժարագոյն.
eagerly, willingly, with pleasure, with good will, voluntarily, spontaneously, heartily.
cf. Յօժար.
spontaneous, willing.
voluntary, well disposed, ready to, eager, ardent.
cf. Յօժարամտաբար.
voluntarily, spontaneously, willingly, with good will, heartily.
goodwill, entire disposition, inclination, devotion, eagerness.
cf. Յօժարիմ.
eager, desirous.
liberal, generous, open-handed.
cf. Յօժարեցուցանեմ.
clew of yarn, ball of thread;
wound in a ball, squat, clustered, crouching;
պատել ի —ն, to wind up, to wind into balls or skeins;
— կալ, to crouch, to squat;
to sit on one's heels;
to creep.
• (ՆՀԲ հոլովում է կծկի, կծկան ռայց երկուսն էլ առանց վկայութեան) «թե-լի կծիկ» Ա. թագ. ժթ. 13. Կիւրղ. թգ. «կըծ-կուած, նուաճուած» Ոսկ. մ. ա. 20 որից կծկել «ամփոփել» և կրաւ. կծկիլ «ամփո-փուիլ, քաշուիլ» ՍԳր. Բուզ. Եւագր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 14. կծկեցուցանել Տօնակ. կծկութիւն «կարկամութիւն, կաշկանդում» Բուզ. կծկատարազ Շիր. կծկաթոռ «այն փայտի կամ թղթի կտորը՝ որի վրայ թելը փաթթեով կծիկ է շինուած» (նորագիւտ բառ) Վրդն. առ. 288. կծկում (արդի գրա-կանի մէջ)։
• ՀՀԲ հանում է կծել բայից, որ և մեկ-նում է «գալարել զերկայն չուանս ի բազում օղաձև կրկնուածս, որպէս առ-
• նեն նաւավարքն զպարանս նաւուն». սրա համար իբր վկայութիւն է բերում Ագաթ. «Բերին կարս պարանաց եր-կայն ստուարս և կծեցին»։ Նոր տաա-գրութեան մէջ այս հատուածը հետևեալ ձևով է. «Բերին կարս պարանաց եր-կայնս և ստուարս, և կցեցին իջուցին ի ներքս» (§ 218. ձեռ. տարբ. չկայ, ուրեմն բոլորն էլ ունին կցեցին). սրա-նով՝ ենթադրեալ *կծել բայը ինքնին ջնջւում է։-Հիւնք. հանում է կծծի բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Տփ. կծիկ, Վն. կծիկ, կծիք՝ (սեռ. կծկի, կծկան), Մրղ. Սլմ. կծիկ', Մկ. կծիք՝, Ննխ. Պլ. Հմշ. Ռ. Սեբ. Սչ. գձիգ, Շմ. կծիգ', Ալշ. Մշ. կըձիգ, Ասլ. գը-ձիգ, գձիյ, Խրբ. գձիգ՝, Հճ. գmձիգ, Տիգ. գըձձիգ, Ոզմ կծէկ, Ղրբ. կծրէգ, Գոր. կծէկ, Ագլ. կծայկ', Սվեդ. գըձձագ.-բալա-կան ձևով՝ Ջղ. կըծըկել, Ռ. գզգէլ, Ասլ. գըզ-գէ՝լ, Սլմ. կսկել, իսկ Պլ. միայն գըզգըդիլ «կուչ գալ, կծկտիլ»։ Նոր բառեր են կծկա-փայտ, կծկռտիլ, կծկտուիլ, կծկտիկ, կծկը-տուկ ևն.
amulet, talisman.
• «եախարդական գիր՝ որ քսակի մէջ կարելով վզից են կախում. հմայեակ, նուսխա» Նչ. եզեկ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
clerk, clergyman, ecclesiastic;
clergy;
—ք, the clergy, churchmen.
• , ի հլ. (իբր ր բուն՝ հոլովուած է կղերց Յհ. կթ. 116, 129, 181, 214, 238, 279, 345) «եկեղեցական պաշտօնեայ, դպիր կամ փոքր աստիճանաւոր, կրօնաւոր» Բուզ. դ. 8, որ և կղերիկոս, ի-ա հլ. Ագաթ. Բուզ. դ. 3, 6 Յհ. կթ. Լմբ. պտրգ. գրուած է նաև կլէր Սասն. 67. գղեր, գղերիկոս, որից կղե-րական Կորիւն. կղերիկոսութիւն Ճառընտ. Մաշտ. նոր գրականում կղեր առհասարակ նշանակում է «հոգևորական», որից և կղե-րամիտ, հակակղերական, կղերականութիւն։
• -Յն. ϰλήρος «եկեղեցականութիւն», ϰληριϰός «եկեղեցական, կրօնաւոր». բուն նշանակում է «փայտի կտոր (չօփ)՝ որով վիճակ են քաշում, քուէ, վիճակահանու-թիւն», որից յետոյ «վիճակ ընկած բաժինը, ժառանռութիւն, եկեղեցուն բաժին ընկած ծուխը, եկեղեցական» (Boisacq 469)։-Այս առումներից են յառաջանում հայերենի մէջ էլ վիճակաւոր, ժառանգաւոր հոմանիշները)։ = Յոյն բառը փոխառութեամբ տարածուած է շատ քրիստոնեայ ազգերի լեզուի մէջ. հմմտ. լատ. clerus, clericus, ֆրանս. clerc, cleroé հսլ. klirosu, ռուս. клиръ, լեհ. kler ևն (Berneker 520)։-Հիւբշ. 358։
isle, island.
• (-զւոյ, -զեաց) «ծովի մէջ ցամաք» 1Գր. որից կղզային Պիտ. կղզեակ Վրք. հց. Յայսմ. նոր բառեր են ցամաքակղզի, թե-րակոզի, կղզեբնակ, կղզիանալ։
• = Ասուրական հին փոխառութիւն, որի հետ հմմտ. արաբ. [arabic word] jazar, օ [arabic word] la' zira. ասոր. [syriac word] gāzartā «կղզի». ըստ այսմ մեր բառը շրջուած է *կզղի ձևից, ինչ-պէս որ նոր շրջումով ունինք Մշ. կզղի։ Ա-սուր. g>հյ. կ հնագոյն ձայնափոխութեան համար հմմտ. կիր և կոզռն։ Արաբերէնից փոխառեալ ձև է պրս. [arabic word] ǰaz «կղզի»։-Աճ.
• Հիւնք. պրս. քիւլչէ «գուղձ, հոռա-կոյտ» բառից։ Patrubány SA 1, 218 սանս. grah «տիրանալ, գրաւել» բայի հետ, իբր հնխ. k2lg'hio-ձևից։ Peder-šen, Հայ. դր. լեզ. 146 և Patrubány ՀԱ 1906, 346 ըն-կղմեմ և ըն-կլնում ձևերի հետ, իբր «ջրի մէջ գտնուող եր-կիր». հմմտ. լտ. insula
til, pantile;
— քառանկիւն, brick.
• (առաջինը արև-մըտեան գրականի ընդունած ձևն է և շատ ռործածական, երկրորդը՝ արևելեան գրակա-նի և քիչ գործածական), ո հլ. «աղիւս կամ կաւ թրծեալ հրով, քառանկիւն կամ կիսախո-ղովակաձև» (որ և կղմիդր, կղմինդր, կղմին-տըր, կղիմիդր, կղիմիտր, կողոմիտր, կողո-մինտր) Յհ. կթ. 125. Վրք. հց. Բ. 146. Բրս. մրկ. 359, Վստկ. 30. Ոսկիփ. Յայսմ. օգ. 16 (սեռ. կղմնդրաց), Պատմ. ժԹ դարից, հրտր. Դիւան ժ. էջ 410 (գրծ. կղմտերը), որից կղմնտրաշէն «կղմինտրով շինուած» Դիւան ժ. էջ 9. կղմնդրել «կղմինդրով ծած-կել» և կղմնղրաշէնք «կղմինդը շինելը» Rivola, Բառ. հայոց։ 200-201 (չունի ԱԲ), կղմինտրածածկ (նոր բառ)։
• -Յն, ϰεραμίς (սեռ. ϰεραμίδος) «տա-նիք ծածկելու կղմինդր». նուազականը ϰε-ραμίδιον, նոր յն. ϰεραμίδι, ռմկ. ϰεοεμίδα -ծագում է ϰέραμος «կաւ, թրծեալ կաւ» բառից. յունարէնից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] qarmīdā (Brockelm. Lex. syr. 339). արաբ. [arabic word] qirmīd (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 670), ռում. cärá-midā, սլաւ. keramida, keremida, հռուս. кe-paмидa, սերբ. c'erámida (Berneker 500), գնչ. keramidini, թրք. [arabic word] kiremid, լազ. կերեմիդի, կերեմինդի (երկրորդ ձևը ըստ Kипшидзe, Дополнительныя cвeд. o чaнск. я3, GIl. 1911)։-Հիւբշ. 358։
• Lag. Arm. St. § 1164 բառիս ուղիղ մեկնութիւնը վերագրում է ՆՀԲ-ի և ՋԲ-ի, որոնք այսպիսի բան չունին. ուս-տի և ինքն է առաջին մեկնիչը։ Հիւնք. հայերէնի հետ նաև յն. ϰεραμίς դնում է «ի հակառակեն բառիս կաղամար»։
cf. Կղմինդր.
• (առաջինը արև-մըտեան գրականի ընդունած ձևն է և շատ ռործածական, երկրորդը՝ արևելեան գրակա-նի և քիչ գործածական), ո հլ. «աղիւս կամ կաւ թրծեալ հրով, քառանկիւն կամ կիսախո-ղովակաձև» (որ և կղմիդր, կղմինդր, կղմին-տըր, կղիմիդր, կղիմիտր, կողոմիտր, կողո-մինտր) Յհ. կթ. 125. Վրք. հց. Բ. 146. Բրս. մրկ. 359, Վստկ. 30. Ոսկիփ. Յայսմ. օգ. 16 (սեռ. կղմնդրաց), Պատմ. ժԹ դարից, հրտր. Դիւան ժ. էջ 410 (գրծ. կղմտերը), որից կղմնտրաշէն «կղմինտրով շինուած» Դիւան ժ. էջ 9. կղմնդրել «կղմինդրով ծած-կել» և կղմնղրաշէնք «կղմինդը շինելը» Rivola, Բառ. հայոց։ 200-201 (չունի ԱԲ), կղմինտրածածկ (նոր բառ)։
• -Յն, ϰεραμίς (սեռ. ϰεραμίδος) «տա-նիք ծածկելու կղմինդր». նուազականը ϰε-ραμίδιον, նոր յն. ϰεραμίδι, ռմկ. ϰεοεμίδα -ծագում է ϰέραμος «կաւ, թրծեալ կաւ» բառից. յունարէնից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] qarmīdā (Brockelm. Lex. syr. 339). արաբ. [arabic word] qirmīd (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 670), ռում. cärá-midā, սլաւ. keramida, keremida, հռուս. кe-paмидa, սերբ. c'erámida (Berneker 500), գնչ. keramidini, թրք. [arabic word] kiremid, լազ. կերեմիդի, կերեմինդի (երկրորդ ձևը ըստ Kипшидзe, Дополнительныя cвeд. o чaнск. я3, GIl. 1911)։-Հիւբշ. 358։
• Lag. Arm. St. § 1164 բառիս ուղիղ մեկնութիւնը վերագրում է ՆՀԲ-ի և ՋԲ-ի, որոնք այսպիսի բան չունին. ուս-տի և ինքն է առաջին մեկնիչը։ Հիւնք. հայերէնի հետ նաև յն. ϰεραμίς դնում է «ի հակառակեն բառիս կաղամար»։
• «մի տեսակ բոյս է. inula helē-nium L խոտը՝ ըստ Տիրացուեան, Contri-buto § 520, որ և հոմանիշ է դնում անտուզ, ախրիճան, բոգի, արտի ծաղիկ» Բժշ. Գա-ղիան. Վստկ. 207. որից կաղմխենի (փո-խանակ՝ կղմխենի) ՀԲուս. § 3332։
• = Արաբ. [arabic word] qalmūh կամ qulmuh (չունի Կամուս Ա. 509 և 556, գիտէ միայն Будaговъ 1, 101, առանց ձայնանիշների որով ընթերցումը ճիշտ յայտնի չէ) «ան-տուզ խոտը»։ Եթէ արաբ. բառի վրայ աւե-լացնենք մի կէտ՝ կդառնայ [arabic word] qul-mux, որից էլ հյ. կղմուխ։-Աճ.
• ՓՈԽ.-Հայերէնի միջնորդութեամբ է թերևս վրաց. კულმუხო կուլմուխո «inula helenium (Չուբինով 634 մեկնում է ռուս девясилъ. оманъ, որ Анненковъ իր բու-սաբանական բառարանում, էջ 176 դնում է իբր inula helenium L, ֆրանս. aunée énu-le, գերմ. Wahrer ևն)։ Բայց յայտնի չէ թէ նո՞յն են սրանց հետ վրաց. კალმახი կալ-մախի «մի տեսակ սունկ» և კალმახა ბა-ლახი կալմախա բալախի «мeдвeжьe yxō խոտը»։
pot, earthen-pot, pipkin.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «պտուկ» Վրք. հց. Բ. 324. Մխ. բժշ. էջ 147. Վստկ. 206. որ և կճուճ Վրդ. առ. 332. կճուկ (թերևս *կճճուկ) Վստկ. Բժշ։
• ՆՀԲ կուժ բառից։ Հիւնք. կիճ, կուճ բառից։ Կապ ունի՞ թէ պատահական է քրդ. čóč «բղուղ» (Շւոտ, Քրդերը Տաճևաո-Հայաստ. Ա. 101)։
hoof.
• , ի-ա հլ. «չորքոտանիների ոտքի եղունգը» ՍԳր. Եւս. քր. տրից կճղակաբաշխ. կճղակահերձ ՍԳր. երկակճղակ Բրս. սղ. կճղակաբաժին Փարպ. կճղականալ Ագաթ. կճղակաւոր Ղևտ. ժա. 3. կճղակմէջ «կճղա-կի արանքը» Վրդն. առ. 23։-Այստեղ է պատկանում նաև զկճղանալ «չորանալ, կըճ-ղակի պէս կարծրանալ», որ մէկ անգամ ու-նի Բուզ. գ. 19 «Գտանէին զնոսա լոկ ցա-մառեալ զկճղացեալ զոսկերս նոցա». (ՆՀԲ և ՋԲ այս բառը համարում են կճղանալ. բայց որովհետև հայցականի զ նախդիրը անյարմար է տեղին, ուստի Աճառ. Բանաս. 1903, 195 համարում է զ սաստկական, ո-րով բառի բուն ձևն է զկճղանալ։ Հ. Գ. Նա-հապետեան Բազմ. 1906, 313 ուղղում է կճացեալ կամ կրացեալ, այսինքն «կուճ ևամ կիր դարձած», ոմն *** Բազմ. 1908, 432 կճղակացեալ)։
• ԳՒՌ.-Մկ. կճղակ, Գոր. Ղրբ. կճէ՛ղակ, Ագլ. կճօ՛ղակ, Զթ. գօջղօգ, գօջղոգ.-Ղրբ. կճէ՛ղակ թերևս պճեղ բառի ազդեցութեամբ յառաջացած (նորամուտ ե-ով)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭლაკი ճլակի «կճղակ» (բառիս վրայ հմմտ. Մառ, Иппoл. էջ 60, 68), որ ըստ Չուբինով 1580 ჭლიკი ճլի-կի, ჩლიკი չլիքի, ჩლოკი չլոքի «կրճ-ղակ»։
cowl, hood;
monk's gown or frock.
• , ո կամ ի-ա հլ. «ճգնաւորի վե-ոար կամ մեծ գլխարկ» Լմբ. առ լև. տպ. 1865, էջ 218. Լմբ. պտրգ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 76, 178. Վրք. հց. Բ. 476 (սեռ. կնգղաց). Մամիկ. էջ 50 (գրծ. կնկղով). Ճառընտ. որ և գրուած է կնկուղ Լմբ. մատ. 45, 48, 50 (սեռ. կնկղոյ), էջ 89, 91 (սեռ. կնկղի), կու-կուլ Վրք. իլար. 132. որից կնկղաւոր «կըն-գուղ ունեցող» Մամիկ. կնկղակ «փոքր կըն-զուղ» Շնորհ. առակ։
• = Յն, ϰονϰούλλιον «աբեղայի գլխարկ» ռառից, ռր ծագում է լտ. cucullus, cucullio, cuculla «գլխանոց» բառից, իսկ սա էլ հա-մարւում է կելտական փոխառութիւն (Walde 206)։ Յոյն բառը այնուհետև անցել է զա-նազան լեզուների. ինչ. հբգ. cucula, մբգ. kugele, հսլ. kukoli, ռուս. куколь, բուլգար. gugla, լեհ. չեխ. kukla (Berneker 640), լազ. kukula, թրք. kukuleta ևն։ Լատիներէ-նից յետ են առնուած իռլ. cochull, կիմր. çwcwll (Walde անդ)։ Հայերէնի մէջ ու-ղիղ տառադարձութեամբ ծագած է նախ կու-կուլ, յետոյ ն յաւելուածով կնկուղ. և ն-ի մօտ կ կակղելով՝ կնգուղ։-Հիւբշ. 358։
• Նախ ՆՀԲ լծ. լտ. cucullus և թրք. kulah «գլխանոց»։ Նոյնը յետոյ Müller WZKM 8, 285 (թրգմ. ՀԱ 1894, 295)։ Մառ, Teксть VII, էջ LxV վրաց. კუკული կուկուլի «клубокъ» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. կնգուղ, Վն. կնգ'ուխ «վե-ղար». նոր փոխառութիւն է կուկուլա Տր. «լազի գլխանոց, բաշլուղ»։-Նոյն են նաև Տփ. կնգուղ «փեսացուի կողմից հարսին տրուած նուէր, որ կազմուած է լինում մի գլխարկից՝ շուրջը ոսկիներ ևն», նոյնպէս Դվ. կնգուղ, Ջղ. քնգուղ, Ղրբ. կնգօղ, Ննխ. զնգօղ, Զթ. գօնգուղ «կնքուող մանկան վրայ գցելու շոր կամ սաւան, գդակաւոր բուռ-նուզ», որոնց բացատրութիւնը տե՛ս Գւռ. բառ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից պետք է լինի վրաց. კუნკულა կունկուլա «աբեղայի գլխարկ», մի-ջին ռնգականի պատճառով, որից զուրկ են յոյնն ու լատինը։
olibanum, frankincense;
benzoin;
— երեւելի, pure —.
• , ի-ա հլ. «լիբանոս, մի տեսակ ացնիւ խունկ» ՍԳր. «մազտաքէ» Գաղիան, որից կնդրուկ երևելի «թափանցիկ կնդրուկ» Ել. լ. 34. կնդրկեայ Եփր. մն. 481. կնդըր-կախառն Գ. մակ. ե. 25. կնդրկաբեր Վրդն երգ. քրտնակնդրուկ Նար. էջ 218։
• = Պհլ. kunduruk «կնդրուկ» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նրանից են ծա-գում կանոնաւորապէս պրս. [arabic word] kundu-rū «մազտաքէ», [arabic word] kundur «կնդրուկ, boswellia thurifera», [arabic word] kundurak «խեժ». բոլորի նախնական աղբիւրն է սանս. [other alphabet] kundu, ❇ kundura, [other alphabet] kunduru, ❇ kunduruka «կնդրու-կի խէժ, կնդրուկ, boswellia thurifera Roxb»։-Հիւբշ. 172։
• ՓՈԽ.-Վրաց. გუნდრუკი գունդրուկի, թուշ. ვუდრუց գուդրուղ թւում են հայերէնից, ռ րովհետև պահլաւականից աւելի՝ նման են հայերէնին։ Այսպէս է ընդունում նաև Մառ, Иппoл. 63։ Հայերէնից չէ, այլ ուղղակի պարսկերենից՝ ուտ. k'undürúk «կնդրուկ»։
sedge, flag, rush.
• , ո հլ. «պրտու, ճիլ, luncus glau-cus Ehrh. և butomus umbellatus L (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 44 և § 45)» Յոբ ը. 11, խ. 16. որից կնիւնաբեր Ածաբ. մկրտ։
• Սագրցեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 404 սումեր gin, gi «եղէգ» և հյ. ջին «գաւազան» բառերի հետ։
elm;
—ք, — plantation, grove of elms.
• «մի տեսակ յաղթանդամ ծառ է, լտ. ulmus campestris L» (ըստ Տիռա-ցուեան, Contributo § 81) Վեցօր. 93.-ՀԲուս. ղնում է նաև կնձենի ձևը։
• Հիւնք. կինն բառից։ ՀԲուս. § 1438 յիշում է իռլ. oinsean, uinsean «կնձնի»։ Հյ. բառի նշանակութիւնը ճշտելու հա-մար հմմտ. Ղ. եպս. Դուրեան ՀԱ 1914, 336։
the extremities of a yoke (for oxen).
• «ուծկ երկու ծայրերը» Շնորհ առկ. 62 («Լծած վեց եզն յերկու կնճակ»). ւծառոյն հաստ ճիւղն որ ի բունէն ելանէ» Վստկ. 174 (Զընկուզի կամ զկաղնի թորխն կամ զչոր կնճակն ջրեա, նա մենակ սունկ հանէ). ուրիշ օրինակ չկայ։ (Չունի ՆՀԲ)։
• ԳՒՌ.-ՆԲ. կնճակ, Ալշ. Կր. Մշ. կնջագ «լուծի երկու ծայրերը». իսկ Վն. կնճակ են կոչւում աշխատող լծակից եզները կամ լծան երկու տաւարները։
snout, muzzle, nose;
trunk, proboscis;
— ամպոց, water-spout.
• «շուշմայ, սուսամ» Եփր. ել. Եւս. օր. ա. 18. յետնաբար դարձել է կնջիթ Աանահն. Գաղիան. Հին բռ. կնջիւթ Փիլ. ել. 534. կնճութ Բժշ. կնճիթն (սեռ. կնճթան) Մխ. առակ. նաև կանճուտ, կաճուտ Բժշ.։
• = Պհլ. kunčit կամ kunjīt հոմանիշից որի հետ նոյն է պրս. [arabic word] kunjiϑ կամ [arabic word] kunǰīd «սուսամ»։ Սրանցից փոխա-ռեալ են նոյնպէս բելուճ. kunčiϑ, թոխառ kuñčit, քուչ. kunč dh, արևել. թրք. [arabic word] kunjit, չաղաթ. [arabic word] kunǰi, ռուս. куи-жуть, քրդ. kunji ևն հոմանիշները։-Հիւբշ. 172։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որից յետոյ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 660։
bracelet, armlet
• (սեռ. -ի) «մի տեսաև զարդ» (դրուած է յն. περιδέζιον «ապա-րանջան» բառի դէմ. բայց, ինչպէս ստուգա-բանութիւնը ցոյց է տալիս, պիտի լինի «կա-մարի նման մի զարդ՝ որ կուշտը կամ մէջքն է պատում») Ել. լե. 22. թիւք լա. 50. Ես. գ. 21. Կոչ. 12. «ձիու կուրծքի զարդ» Զքր. սարկ. Ա. 86. գրչագրական սխալ է կշտամ-բանակ Ոսկ. եբր. իր. 554 և ես. 37։
• = Պհլ. *kuštpānak ենթադրեալ ձևից, որ կազմուած է *kušt «կուշտ, սնակուշտ» (հմմտ. տակը կուշտ) և pānak (pān-ak) բա-ռերից։ Իրանեան ձևից չի կարող զատուի։ վրաց. კუმტაბანი կուշտաբանի (նշ. «կո-ճակի ծակ, լամբակ» ըստ Չուբինով 638, բայց «կշտապանակ» ըստ Մառ, Փизiолотъ 123), որ միջին պարսկական ձևից փոխա-ռեալ պէտք է լինի, ինչպէս ցոյց են տալիս պհլ. ak վերջաւորութեան անկումը (սովո-րական՝ պարսկերէնում) և b ձայնը փոխա-նակ հնագոյն p-ի։-Հիւբշ. 172
• ՆՀԲ մեկնում է պահպանակ կշտի, իբրև զուտ հայ հողի վրայ կազմուած բարդութիւն։ Lag. Arm. Stud. § 1169 յի-շում է արամ. [hebrew word] gušpn անստոյգ բառը և պրս. anguštvāna (= զնդ. *angušta-pāna) «մատնոց, կնիք», բայց առանց կարենալու որոշեր հայերէն բառի առնչութիւնը սրանց հետ։ Հիւբշ. Arm. Gram. 172 հեռաց-նում է վերջին պրս. ձևը։ Հացունի, Պատմ. տարազի 125 հիմնուելով angus. tapāna ձևի վրայ, կշտապանակ համա-րում է «զարդի մատանի» (համաձայն յունարէնի), իսկ մատանի «կնքելու մատանի»։
architrave;
lateral construction;
wood-work, frame work, planks, joists;
back of a house.
• , ի-ա հլ. «շէնքի պահանգ, կապ. բարաւորների վերնախարիսխը, վերևի շեմ-րը, շինուածքի դուրս կարկառուած մասը» ԱԳո. Եւս. քր. ա. 69. (բառիս իմաստը ման-րամասն բացատրում է Նչ. եզեկ։ Արդի և. կեղեցական լեզւով՝ «Խորանի մեծ կամարի մէջտեղն է, ուր լինում է օծուած մի խաչ». Քննասէր, Օրաց. ազգ. հիւանդ. 1906, էջ 154)։ Գրուած է նաև խոզակ. այսպէս՝ խո-զակ բաբանի Ուռհ. էջ 120, Սմբ. պտմ. էջ 70, խոզակ բերդի կամ բանտի՝ Ուռհ. էջ 338։
• ԳՒՌ.-ՆՀԲ (հտ. Ա, էջ 1108 գ) և ՋԲ իբ-ւև ռմկ. դնում են կոզնակ «յետին կողմն յինուածոյն». Քաջունի գիտէ կոզնակ «նեղ անցք վասն անասնոց». ինձ յայտնի է մի-այն կոզնակ Խտջ. «գոմի մէջ պատրաս-տուած յատուկ բաժին, ուր հաւառում են կաթնկեր ուլերին, գառներին և հորթերին»։
woman's veil.
• , ի-ա հլ. «լաջակ» Գէ. ես. «քը-ղանցք» Յայսմ. նոյ. 29, ապր. 20, յունիս 3. որից կոզպատեալ «լաջակով գլուխը և երեսը ծածկած» Մարթին։
• ՀՀԲ սխալմամբ գրում է կողպատ, ինչպէս ունի նաև Յայսմ. և մեկնում է ըստ այսմ «կողը պատող»։ ՆՀԲ իբր «կզակապատ»։
• ԳՒՌ.-Երև. կոսպանդ «հարսանիքի ժա-մանակ փեսայի վզին խաչաձև կապուած թաշկինակ, որ նշան է նորափեսայութեան. 2. լաջակ». նոյն բառն ունին նաև Ալշ. Նբ. Խ.-իսկ Խտջ. գօզբանդ «մի տեսակ կանա-5ի գլխակապ, որի ծայրը մեջքն ի վայր կախուած է»։
camlet, camelot, camels colt.
• , ն հլ. (գրծ. -ռամբ, -ռամբք) «ուղտի ձագը» Մն. լբ. 15. Ճառընտ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։ Նոյնը գրուած է կոզեռն, գոզեռն (ուղ. հոլով) Վրդ. առ. էջ 20. կայ և կոզակ նոյն նշ։ Բառ. երեմ. էջ 165, որ հաստատւում է վրացական ձևով. ՀՀԲ և ՋԲ դնում են կոզռակ՝ որ գաւառական ձև է։
• = Իբրև Հայաստանի ո՛չ բնիկ մի անա-սունի անուն՝ անշուշտ փոխառեալ է. մեր հարևան լեզուներից ո՛չ մէկի մէջ չկայ նման մի բառ. ունինք սակայն արաբ. [arabic word] ja-zur «ուղտ կամ ուղտի ձագ», յոգն. [arabic word] ǰuzur «ուդտեր»։ Այս բառը բնիկ սեմական է, որին ապացոյց են նոյն արմատիո ռևած բազմաթիւ ածանցները արաբերէնի մէջ. ինչ. [arabic word] ǰazīr. «ուղտի միս ծախող». [arabic word] maǰzar «ուղտ մորթելու տեղ», օ [arabic word] ǰuzara «մորթուած ուղտի չորս ոտքը և վի-զը, ուղտ մորթող մսագործին տրուած վարձ-քը»։ Սրանից է փոխառեալ նաև պրս. [arabic word] faōr կամ [arabic word] ǰadr «չորս տարեկան ուղտ»։ Բայց որովհետև արաբերէնից չէինք կարող փոխառութիւններ ունենալ Ե դարումն և ձևով էլ նման չէ արաբականին, ուստի իբրև աղբիւր պէտք է դնել մեզ հարևան մի ուրիշ սեմական լեզու։ Հաւանաբար, ինչ-պէս ուղտ, նոյնպէս և կոզռն փոխառութիւն է ասուրերէնից։ Չայնական փոփոխութեանց համար հմմտ. կղզի=արաբ. օ [arabic word] lazi-ra։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. գ'էօ՜զռակ «ուղտի ձագ». Ki-vola, Բառ. հայոց2, էջ 194 ունի կոզռնիկ ձևը՝ «կոզռն, ուղտի ձագ» նշանակութեամբ։ Ղարաբաղի գ'էօ զոնակ<*կոզռակ ձևը ցոյց է տալիս՝ որ կոզոն բառի մէջ ն ար-մատական չէ, այլ վերջաւորութիւն, ինչ. ձեռ-ն։ Միևնոյն ժամանակ կոզեռն, գոզեռն (վերջինը նախաձայն գ-ով՝ ճիշտ ինչպէս Ղրբ.) ձևերի գոյութիւնը՝ «կոզռն» նշանա-կութեամբ, ցոյց է տալիս որ կոզեռ «երա-խայ» բառն էլ նոյն է սրա հետ։ Երկուսի ընդհանուր գաղափարն է «ձագ». հմմա թրք. բալա «ձագ. 2. զաւակ, երախայ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კოზაკი կոզակի «ուղտի ձագ». փոխառութեան ապացոյց է -ակի վերջաւորութիւնը՝ որ հայերէն -ակ նուա-զականով միայն կարող է մեկնուիլ։
handle;
cf. Կոթուն.
• «գործիքի բռնելատեղ, մեղեխ 2, ծաղկի ցօղուն» Ոսկիփ. Բժշ. Բրս. մրկ. 106, Շնորհ. առ. Միխ. աս. էջ 322, որից շերե-փակոթ «մի տեսակ միջատ» Վանակ. հց.-այս բոլորը յետին և ռամիկ ձևեր են. բայց բառը անշուշտ հին է, որովհետև սրանից ունինք սունակոթ «տիգաբուն, նիզակի կոթ» Եզեկ. լթ. 9. երկայնակոթ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 114. խնդակոթ «մոլախինդ» Ոսկ. ես. 424. նոթուն «բոյսի ցօղուն, բուն, կոթ» Ոսկ. փիլիպ։-ՀՀԲ և ՋԲ ունին նաև կոթղ ձևը՝ «կոթ» նշանակութեամբ։-Սրանց պէտք է կցել նաև ՀՀԲ-ի յիշած կոթատ «կրճատ, կարճ» բառը, որ ԱԲ մեկնում է «պակասա-ւռո» և որ մէկ անգամ գտնում եմ գործա-ծուած Ոսկ. հռովմ. 295 «Ոչ զակնատն և ոչ զկոթատն և ոչ որ քոսոտն էր և կամ շըրթ-նատն»։
obelisk.
• (սեռ. -ի) «տնկած քար իբր նշան, յիշատակ կամ արձան» ՍԳր. որից կոթո-ղել «կոթող կանգնեցնել» Եզեկ. ժզ. 3. Ա-գաթ. քարկորող Գէ. ես. (<Ղևտ. իզ. 1). իսկ Եւս. քր. ա. 69 աշտարակաքարկութ (յն. «ամբարտակ քարեղէն»), թերևս ուղղելի աշտարակաքարկոթող կամ աշտարակս քար-կոթողս։ Նոր բառ է կոթողական «շատ մեծ» (ինչ. կոթողական երկ)։
trampling or stamping upon;
trampled upon, trodden underfoot;
— ճանապարհ, beaten or frequented track, public road;
տալ ի —, to give to be trampled on, to cause to tread on;
երկինք չեւ էին —, no one had as yet entered heaven.
• «կոխելը, կոխոտելը» Նխ. գ. մկ. Վրդն. ել. Վստկ. «կոխեալ, կոխոտուած» Ոսկ. եբր. «վարժ, ընտել» Ոսկ. եփես. 910, Բ. տիմ. 205. «խորահմուտ, ներկուռ» Նա-նայ. յռջ. որից կոխել «ոտքը վրան դնել. 2. ոտքի տակ առնել ճնշել. 3. հնձանի մէջ հմռել. 4. քանդել, աւրել, ընկճել, նուաճել» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 10. կոխան ՍԳր. Եզն. Մծբ. Ագաթ. կոխումն ՍԳր. անկոխ ՍԳր. Ոսկ. ես. ոտնակոխ Յայսմ. խառնակոխ Գ. մակ. բ. 8. Ոսկ. մ. բ. 19. երկրակոխ Ագաթ. թևա-կոխել Գծ. ժզ. 7. «մտածել, խորհիլ» Ոսկ ես. 286. Մծբ. բազմակոխ Ճառընտ. ընդու-նայնակոխել Բրս. ծն. կոխոտել (նոր բառ)։
• Հիւնք. կախել բայից։ Bugge KZ 32, 85 ասում է թէ գործ չունի լտ. calx calcare «կոխոտել» բայի հետ, այլ փոխառեալ է կովկասեան լեզուներից. հմմտ. թուշ. քոկ «ոտք», օսս. կախ «ոտք», որ սակայն ավար. կոան, կիւ-րին. կւաճ, հիւր. կվալ է լինում։ Karst, Յուշարձան 401, 405 սումեր. gug'i «կոխել»։ Մառ ЗВО 1925, 800 իմեր. կոխունջի «лаnти, տրեևւ»։
wart, excrescence.
• = Արդեօք նմանութիւնից առնելով կազ-մուած է կով-ծիծ ձևի՞ց, ինչպէս ունի Աս-լանբէգի ենթաբարբառը, թէ՜ այս վերջինն է ժողովրդական ստուգաբանութեան ար-դիւնք։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Տփ. կըծիծ, Մշ. կօձիձ, Ոզմ. կո-ծոծ, Պլ. Ռ. գօձիձ, Մկ. կածօծ, Զթ. Հճ. գիձիձ, Սվեդ. գձէն, Սեբ. գօձիգ, Ննխ. գօ-ձիդ, Ասլ. գէօվիւ ձիձ (<կովու ծիծ. բա-ղաձայնի մօտ գէօվիւ ձիզ)։ Ալշ. Մշ. ու-նինք գ'օնձօձ, որ նշանակում է մի տեսակ փուշ (տե՛ս կոծոծ), բայց նաև «կոծիծ, ե-չունդ»։ Այլուր կայ կոծոծ «ծառերի վրայ դուրս եկած ուռեցք»։-Հմշ. գուձա «կոծիծ»։
cf. Ծոր.
• , որ և կծոխուր, կծոխրի «ծոր, Lerberis vulgaris L բոյսը և պտուղը» (Տի-րացուեան, Contribulo § 198). Բժշ։
• -Վրաց. კოწახური կոծախուրի. որ և კვა-წაროხი կվածարոխի նոյն նշ. փոխառու-թեան ապացոյց են նախ այն՝ որ բառը շատ ուշ է գործածուած մեր մատենագրութեան մէջ, և երկրորդ՝ որ այժմ էլ գտնւում է մի՛-միայն Կովկասեան գաւառականներում։ Ա-ւելի հարազատ է երևում ծոր (տե՛ս այս բառը)։-Աճ.
smooth, polished, glossy;
tidy, set in order
• «հարթ, ողորկ» Ոսկ. գծ. Ադամ. 136. որից կոկել «ողորկել, հարթել» Փիր քհ. Առ որս. Սարգ. բ. պետ. ա, էօ 413 «զարդարել, պճնել» Տաթև. ձմ. լգ. կոկու-թիւն Ոսկիփ։ Երկու ընտիր վկայութիւն ունի Բարուք զ. 12, 23 «Ջտան փոշին՝ որ յե-րեսաց վերայ նստի, կոկել կորզելով (այ-սինքն՝ սրբել, հանել, վերցնել). Հանա-պազ զժանգն ի նոցանէ արու կարասօք կո-կէ կորզէ և մաքրէ»։ Այսպէս դարձեալ Ոսկ. մ. գ. էջ 110 «Ոչ սպիտակ պարեգօտկունքդ զոր կոկեալ ողորկեալ ընդ անձն արկեալ փերևերտեալ շրջիք»։
• Հիւնք. գոգ բառից։ Karst, Յուշար-ձան 430 թթր. oq, og, yog «լոսել»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. Վն. կոկ, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. կօկ, Ալշ. Մշ. կոգ, Խրբ. Պլ. Սչ. գօգ, Ագլ. Մկ. Ոզմ. կուկ.-փաղա-քըշական ձևով՝ Ննխ. Պլ. Սեբ. գօգիգ.-ձայ-նաւորի փոփոխմամբ՝ Զթ. գիգ.-բայական ձևով Տփ. կօկիլ, Մշ. կօգել, Ռ. գօգէլ, Զթ. գիգիլ. (մի քանի գաւառականներում կոկել նշանակում է նաև «մածունը հարել»).-նսս բառեր են կոկած. կոկիչ, կոկլիկ, կոկուն, կոկուիլ. կոկլիկցնել, կոկիչքար (>Ալշ կոկճքար)։
• ՓՈԽ.-Քրդ. kok «գեղեցիկ, սիրուն, կատա-ռեալ». (սրա դէմ Justi, Dict. Kurde դնում է պրս. [arabic word] kuk kardan, որի ի՛նչ լինելը չի իմացւում.-ԳԴ չգիտէ այսպիսի ձև)։
sloe;
bullace.
• «մի տեսակ սալոր», որից կոկա-նենի «նոյնի ծառը» Բժշ. (լտ. prunus spi-noSa L)։
• = Պրս. [arabic word] kukam կամ gūgam «սեաւ պտուղ ինչ լեռնային նման մանը ուռոռ. սրա հետ նոյն են չաղաթ. kuikúm (Բուևւա-րայի բարբառ) «մի տեսակ խոշոր սալոր». արևել. թրք. [arabic word] kúgem «մի տեսակ վայ-րի սալոր», թրք. kukem «կոկան», Խրիմի թթր. ❇ gugen (Будaгoвъ 2, 159) «վայրի սալոր», ավար. kukan «սալոր», հունգ. kökény «կոկան», քումուք. kokan «սալոր»։
• ՆՀԲ յիշում է արդէն թրք. քիւքէմ ձևը։ Patrubány SA 1, 175 իրար է կցում հյ. հունգ. և թրք. ձևերը։
• «քար, խիճ». առանձին չէ գործա-ծուած հին մատենագրութեան մէջ (պա-հուած է միայն արդի գաւառականներում), բայց սրանից կայ կոկնուտ «քարոտ, աւա-զոտ» Վստկ. 62, 176։
• = Կազմուած է կոկ «հարթ, ողորկ» ար-մատից, ինչպէս ունինք գւռ. կոկիչ, Ալշ. կոկին, կոկճքար «ձուաձև ողորկ քար, որով հողէ ամաններն են կոկում յղկում»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Կոկան Ակն. Արբ. Խրբ. «ափի մեծութեամբ կլոր քար» Մշկ. Ք. «թոնիր շինելու յատուկ յիղկ քար». հմմտ. նաև կո-կան Մշ. «մի տեսակ փայտ կամ թաց շոր՝ որով ամաններն են կոկում», քարկոկան Սեբ. «շատ խակ և պինդ (պտուղ)»։
turn;
— գալ, to turn round and round;
to revolve;
— շրջանակել, to turn, to turn or whirl round, to revolve.
• «շրջան, պտոյտ». անկախ գռռծածա-կան չէ. այլ միայն ոճով. այսպէս՝ հիռ գալ «ատտիլ, դառնալ, շուռ գալ» Փիլ. Խոսր. 204 Նիւս. կազմ. հիռ շրջանակել «պտտացնել» Լմբ. սղ. որից ունինք արագահիռ «շրջանա-կի վրայ շուտով դարձող» ԱԲ. հռիկ գալ «դառնալ» Փիլ. լիւս. 135 (տպ. հռիկղ). հռի-ռայօղ «դարձող, պտտւող (երկինք)» Մագ. թղ. 20 (նոր տպ. հռիգօղ), հիռալ «ղառնալ». հիռական «դարձող» (այս երկու ձևերը գիտէ միայն ՀՀԲ)։
• ՆՀԲ լծ. յն. γύρος, լտ. gyrus, ի-տալ. giro, թրք. հըռռ, ֆըռ, ֆռըլտագ. իսկ հռիգայօղ մեկնում է «շրջագայօղ, իբր հռիկ կամ հիռ եզօղ և կամ որպէս յն. ῥήγεα։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, 86 շուռ բառից։
purple;
— garment.
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. գոր-ծածուած է երեք անգամ հետևեալ ձևով. Զգեցեալ հիրս և կարմիրս. Եզեկ. իգ. 6 (յոյ-նը երկու բառի տեղ միայն ὅαxίνϑινω «յակնթագոյն»). Հիր և կարմիր և կապու-տակ և երփն երփն նարօտուց. Եզեկ. իէ. 24 (յն. այս բոլորի դէմ միայն ύάϰινϑον «ա-կինթ». բայց այլ ձձ. աւեւառնում են ϰαι πορρυραν «և պորփիւր»). Ագուցի զքեզ հիր և կարմիր. Եփր. աւետ. 305 (առնուած է Եզեկ. ժզ. 10 համարից, որ մեր թարգմա-նութեան մէջ այսպէս է. Ագուցի քեզ զերկ-նագոյնն. =յն. ὸάϰινϑον «յակինթ»)։-Որովհետև գործածուած է կարմիր և կապոյտ բառերի հետ, ուստի և գոյնի անուն է, և յատկապէս կարմրից ու կապոյտից տարբեր մի գոյն։ Եւ որովհետև յունարէնում համա-պատասխան ձևն է միշտ «յակնթագոյն», որ և վերջին օրինակում թարգմանուած է նաև երկնագոյն, ուստի պէտք է ընդունիլ, թէ հիր նշանակում է «յակնթագոյն, որ է երկնա-գոյն կապուտակ»։ Հնագոյն հայերէնում զա-նազանում էին ուրեմն կապոյտի երկու որոշ տեսակները, այն է՝ կապոյտ «cинiи, լեղա-կի գոյն», հիր «րοлуσoй, երկնագոյն»։
• Նչեցին մեկնում է բառս «պարգև կամ գոյն կարմիր». Ստեփ. լեհ. իբրև արմատ հիրիկ բառի՝ մեկնում է «ծա-ղիկ նման մանուշակի և զգեստ նոյն-պիսի գունով»։ Սրանց համեմատ ՆՀԲ «հանդերձ ծիրանի կամ պարգև յազնիւ և ի գունազարդ զգեստուց», Ջի «հան դերձ ի գոյն յակնթի կամ մանուշակա-գոյն», ԱԲ «խիլայ, պարգև, ծիրանե-գոյն լաթ», Քաջունի viola tricolor և ծաղիկը (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 143)։-ՀՀԲ նոյն ընդ հիրիկ։ ՆՀԲ որպէս ծիր կամ ձիր... Թո՛ղ զի յն. εἰροῦ է ասր և εἰρω «մանել»։-Lag. Arm. Stud. § 1291 կցում է հիրիկ բառին, որ տե՛ս Müller WZKM 8, 282 փոխառեալ յն. ἰρις բառից։ Canini, Et. étym. 124 հիր դնելով «pourpre, ծիրանեգոյն» կը-ցում է սանս. hari «կանաչ, դեղին» բա-գին,
Iris, rainbow;
flag, iris;
— լճասէր, halophila, sword-grass, yellow waterflag.
• . մէկ անգամ գործածուած է Ել. լ. 24. «Հերիկ հինգ հարիւր սիկղ». յն. համա-աատասխան բառն է ἰρις, որ նշանակում է «մի տեսակ անուշահոտ ծաղիկ՝ շուշանազ-գիներից». այսպէ՛ս են ընդունած շատերը ինչպէս նաև Գր. Աղթամարցին (հրտր. Կոստ-էջ 76)։ (Հմմտ. վերջին անգամ Տիրացուեան, Contributo § 58 և 60)։ Ոմանք, ըստ որում եբրայական բնագրի մէջ բառիս դէմ դրուած է [hebrew word] qīddā «դարիճենիկ, կասիա, lau-rus cassia L», կարծում են թէ հայերէն z-48ვ ռառն էլ պէտք է այս նշանակութեամբ առ. նել։ Գործածուած է նաև խունկի մի տեսակը նշանակելու համար. այսպէս եմ գտնում ճառընտ. «Կէսք արկանէին խունկս հիրիկս և կէսքն խունկս ապուրանս». (նոյնը Վրք. և վկ, ա. 527 խունկս խիրիկս)։-Բառգիրք երեմ. յաւել. 569 մեկնում է «խիժ, հիւթ կպչուն որ կաթէ ի ծառոյ». այսպէս նաև Տաթև. հարս. 349՝ Հիրիկ «խէժ է ծառոց»։-Ստ. Ռոշքեան էլ գիտէ հիրիկ անունով մի թուփ՝ աշնան ծաղկող և սիրելի մեղուներին, իբր լտ. laica (?)։-ՀՀԲ և ԱԲ մեկնում են նաև «ծիրանի գօտի, ծիածան». բայց այս իմաստը հայե-րէնում բնաւ չէ գործածուած և յայտնապէս յարմարեցրած է ՀՀԲ-ի կողմից, համաձայն յն. ἰρις-ի, որի առաջին նշանակութիւնն է «ծիածան»։ Նոր գրականում հիրիկ գործած-ւում է «աչքի ծիածան» նշանակութեամբ, իբր յն. ἰρις և ֆրանս. iris, որոնք ունին նաև այս նշանակութիւնը։ Հիրիկ բառի բուն և ստոյգ նշանակութիւնն է ուրեմն «անու-շահոտ և գունագեղ մի ծաղիկ» և կապ. ունի թերևս նախորդ հիր «յակնթագոյն» բառի հետ։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ յն. ἰρις ձևից փոխառեաւ ևն համառում։ Lag. Arm. Stud. § 1291 հանում է հիր բառից և միանցելով հյ. խիր «մեխակ», պրս. [arabic word] xir և լն. ἰρις ծաղկանունների հետ, ենթադրում է, որ նոյն բոյսը Չինաստանից է ծագել և անուան հետ միասին դէպի Արևմուտք է տարածուել. սրան ապացոյց է հա-մարում պրս. xīr-i xatāyī «Ջինական խիր. սև մեխակ» յորջորջումը։ Հիւբշ. 351 և 516 բաժանելով յունարէնից կը-ցում է կասկածով խիր<պրս. xīr բա-ռին։ Հիւնք. պրս. հիւրուք (իմա՛ [arabic word] hurūk, որ սակայն բնաւ չի յարմարում, որովհետև, նախ նշանակում է «ծոր. barbaris» և երկրորդ՝ ձևով պիտի տար հյ. *հրուկ կամ *հրոյկ) և խիրու «ծա-ղիկ ինչ կարմիր»։
• ՓՈԽ.-Բառիս նշանակութիւնը ճշտելու համար շատ կարևոր է քրդ. Տէրսիմի բար-բառով հիրիկ, որ դնում է Հայաստան, 1917, ն 90 և մեկնում է հյ. «հիրիկ» (երկուսն էլ տպ. հերիկ), առանց ասելու թէ այս բառով ի՛նչ է հասկանում. բայց մանիշակի կող-քին յիշուելուց պէտք է ենթադրել թէ ծաղկի անուն է։
• «լաղթեալ». ունի միայն Բառ. ե-րեմ. էջ 182։
lean, emaciated, thin, extenuated;
shrivelled, shrunk, withered.
• «ծիւրիլ, հալիլ, մաշիլ, ծնգիլ, նուա-ղիլ». արմատ առանձին անգործածաևան որից կազմուած են հիւծանիլ Եզն. հիւծիլ, Լմբ։ սղ. հիւծեալ Ոսկ. յհ. բ. 6. Սարգ. հիւ-ծումն Փիլ. Խոր. Նար. հիւծական Յս. որդի ծարաւահիւծ Զքր. կթ. ծարաւահիւծեալ Աթ. խչ. նոր բառեր են հիւծախտ, հիւծախտաւոր, հիւծախտաբոյժ։
cf. Հիւլէ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «պարտիզպանի խրճիթ, խուղ» Սղ. հր. 2. Երեմ. իզ. 18. Վրդն. սղ. գրուած է նաև հիղ Կոչ. 351, հուղ, հեղ. բայց յատ-կապէս նկատելի է հեղք (որ և հիղք) Լմբ. սղ. իբրև եզակի գործածուած. Հիղք մրգա-պահացն պարիսպ է և ամրութիւն. Լմբ. սղ. հը. հմմտ. Իբրև զհիղս մրգապահաց. Երեմ. իզ. 18։ Նոր գրականում ընդունուած է մի-այն հիւղ, որից հիւղակ «փոքր խրճիթ»։
• = Իբր բնիկ հայ՝ կցւում է խուղ բառի հետ (տե՛ս այս բառը)։
• ԳԴ պրս. [arabic word] kux կամ [arabic word] kux «կնիւն. 2. կնիւններով հիւսած խրճիթ»։ Նոյնը նաև Հիւնք.։
• ՓՈԽ.-Քրդ. ❇ holik «հիւղակ, խրճիթ» (որից էլ փոխառեալ է Մշ. հօլըք). նոյնպէս և քրդ. և թուրքման [arabic word] huy «ճիլերով շինուած վրան կամ եղեգով ու խը-ռիւներով տնակ» (յիշում է բառս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 29, 557, Բ. 373 և Գ. 447)։-Պատահական նմանութիւն ունին տաբ. հուլ «գիւղ», թրք. գւռ. Կես. huyuk, uyúk «հիւ-ղակ» (Բիւր. 1898, 713)։
• , ի հլ.? «նիւթ, տարը, նախանիւթ» Եզն. Ոսկ. ա. տիմ. էջ 96. Վեցօր. էջ 25, 26, 28. ասւում է նաև հիւղէ (սեռ. -ի, եայ) Վեցօր. էջ 25, 26, 28, 47. Եզն. Փիլ. Ագաթ. հիղեայ Վեցօր. էջ 4. հիւղայ Վեցօր. 25. հիւ-լէ. Նխ. ծն. վերջին ձևը ընդունուած է արդի գրականում, «atome» նշանակութեամբ, ո-րից հիւլէական, հիւլէականութիւն։
• = Յն. δλη «նիւթ», որից փոխառեալ են նաև լտ. hyle «նիւթ», արաբ. [arabic word] hiula «հիւլէ»։ Յոյն բառի առաջին նշանա-կութիւնն է «փայտ, վառելափայտ, շինու-թեան փայտ», և փոխաբերաբար «նիւթ»։ (Այլ է յն. δλη «ցեխ»)։-Հիւբշ. 361։
• Իբրև օտար բառ յիշում է արդէն Եզն. էջ 9, «Ջոր հիւղն կոչեն, որ թարգմանի նիւթ», էջ 21 «Որում հիւղն անուն էր. որ է նիւթ», էջ 22 «Նիւթ ինչ, զոր հիւղն անուանեն». մինչև անգամ յունարէնի վրայ բառախաղ էլ է անում էջ 110. «Քանզի նիւթոյ անուն ի նոցա լեզու ի մրուր մերձ է». (հմմտ. յն. Ծλη «նիւթ» և ἰλνς «մրուր»)։ Ուղիղ մեկ-նեցին նորերից Schroder, Thesaur. 16, 47, ՀՀԲ, ՆՀԲ ևն։
ichneumon.
• (սեռ. -ի) «կոկորդիլոսին թշնա-մի մի փոքր անասուն է» Վրդն. ծն. Պիսիդ, վեցօր. տող. 977. գրուած է նաև հիլոս Յայսմ. մրտ. 21։
• -Յն. ὸλλος «նոյն նշ. ichneumon. կա-տուի մեծութեամբ մի անասուն է, որ կոկոր-դիլոսին վնասելու պատճառաւ պաշտւում էր հին Եգիպտացիներից» (Պիսիդ. վեցօր. տող 965, 976)։-Հիւբշ. 361։
• ՆՀԲ ծանօթ չլինելով յն. ὸλλος բա-ռին, փոխառեալ է դնում յն. εἰλως «ստրուկ, հիլոդ» բառից, մեկնելով այս «մասնաւռո ծառայ, արբանեակ», ՆՀԲ-ի այս բացատրութիւնը սխալ հասկանա-լով ՓԲ՝ հյ. հիւղոս բառին տալիս է նաև «ծառայ, պաշտօնեայ» նշանակութիւնը»
consul;
փոխան —ի, vice-consul;
ի —տոջն, during the consulate of.
• , ի հլ. «փոխարքայ. կուսա-կալ» Ա. մկ. ժե. 16. Միսայէլ խչ. գրուած է նաև հիպատոս Անյ. պորփ. Սարգ. հիւպատ Եւս. քր. Արծր. հիպատ Եւս. քր. ա. 9, Ոսկ, եբր. 500. գործածուած է հիպատ «երկիր, գաւառ» նշանակութեամբ Սասն. էջ 39, 66. սրանցից են հիւպատեան «հիւպատոսներ» Խոր. բ. 47. հիւպատիկք Մխ. դտ. էջ 460. հիւպատոսական Սոկր. հիւպատոսութիւև Խոր. հիւպատութիւն Արծր. հիւպատաւորու-թիւն «հիւպատոսական աստիճան» Ասող. էջ 144 (չունի ՆՀԲ). գրուած նաև իպատոս Արձ. ԺԱ դարու (Վիմ. տար. էջ 27). արդի գրա-կանում ընդունուած է միայն հիւպատոս ձևը, «consul» նշանակութեամբ, որից էլ հիւպատոսարան, փոխ-հիւպատոս։ Առան-ձին տես անթիհիւպատոս, հիւպատի և հիւ-պատիկոս։
• = Յն, ὅπατος «հռովմէական հիւպատոս», ύπατεία «հիւպատոսութիւն», ὅπατιϰός «հիւ-պատոսական». որից փոխառեալ է նաև վրաց. იბატოხი իպատոսի, ვიმატოხი վիպատոսի «հիւպատոս». բուն նշանակու-թիւնն է «վերին, գերագոյն». հմմտ. ὸπὲρ «վեր, վերին» (Boisacq 1002)։-Հիւբշ. 361։
servant or minister.
• (գրուած նաև հիպերէտ, հե-պերէտ, հւպերէտ) «փոքրաւոր, կրօնաւորի ծառայ, սպասաւոր, պաշտօնեայ» Խոր. գ. 14. Նանայ.։
• = Յն. δπηρέτης «ծառայ, սպասաւոր, որ և է պաշտօնեայի ստորադրեալ օգնա-կան». բուն և նախնական նշանակութիւնն է «նաւի փոքրաւոր» և ըստ այսմ ծագում է ὸπό «տակը» և ἐρέσσω «թիավարել» բառերից. յետոյ ստացել է ընդհանուր ի-մաստ։-Հիւբշ. 361.
texture, tissue;
tress;
braid;
intertwining, interweaving, wreathing;
knit;
դեղձան —ք, golden tresses;
— ձեան, avalanche, snow-slip.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև հիւսոյ) «գըլ-խի մազի հիւսուածք, հիւսկէն զարդ» ՍԳը. Եփր. ծն. Խոր. որից հիւսել Ոսկ. ես. և յհ. ա. 40. Մծբ. հիւսուլ Յուդթ. ժ. 3. Եզեկ. իդ. 17. հիւսեալ Ել. լթ. 19. հիւսանիլ Թէող. մայր. հիւսածոյ Ոսկ. ա. տիմ. ը. հիւսակ Ոսկ. մ. բ. 24. հիւսեակ «մազի հիւսք» Անկ. գիրք հին կտկ. Ա. էջ 166. հիւսկէն Ել. իր. և լթ. Կիւրղ. թգ. հիւսումն Խոր. հիւսուածոյ Նխ. ել. բազմահիւս Պրպմ. բանահիւս Նար ծաղկահիւս Թէոփ. խ. մկ. զուգահիւսեալ Մաքս. եկեղ. եդեմահիւս Թէոփ. խ. մկ. եռա-հիւս Եղիշ. դտ. ևն։-Հիւս ձևի տեղ ունինք հեւս Եփր. ա. տիմ. 239. բայր աւանդուած է նաև հեսուլ Վրք. հց. բ. 478. հուսկուլ, հե-նել, հուսել, հուսուլ, հիսուլ (Պիսիդ. վեցօր. տող 187), յուսանել Եփր. դտ. 343, յօսել Վրք. հց. բ. 464, յօսուլ, յօսնուլ, յուսել Վրք. հց. բ. 98, ՀԱ 1912, 549 ձևերով։
• Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. քսովա ձևի հետ։ ՆՀԲ լծ. հիւսէյին իշլէ-մէք! Մորթման ZDMG 31, 432 և 573 մեր բառին է կցում հյ. հիւսն, գերմ. Haus «տուն», բևեռ. huçi «տուն», hվ-çini «հիւսն, հիւսել»։ Justi, Zendsp. 190 ա զնդ. pis «զարդարել», սանս. piç, pinçáti, պրս. abistan, փռիւգ. πεσοινοῦς։ Տէրվ. Նախալ. 105 հիւսել, հիւսկէն, հեսկ դնում է հնխ. viç=visk արմատից, որի պարզական vi ձևից գալիս են սանս. vā, հսլ. viti, լտ. vfere, հյ. հենուլ ևն։ Müller WZKML 8, 282 pis արմատի (pis «գրել», pis «զարդա-րել») *pipis կրկնականից։ Հիւնք. հիւս «ձեան հիւս» բառից։ Scheftelowitz BВ 28, 282 սանս. pā̄ça «չուան, կապանք» և գերմ. fangen «բռնել» բառերի հետ հնխ. pek' արմատից (նոյնը նաև Boi-sacq 778)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 142 յն. ύφαινω «հիւսել» բառին ցեղակից։
• ԳՒՌ.-Աս. հիւսէ՝լ, Սչ. հուսել, Ախց. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. հուսէլ, Տփ. հո՛ւսիլ, Հմշ. հու-սուշ, Հճ. հիսսել, Սվեդ. հիսսիլ, Զթ. Խրբ. հիսիլ, Երև. ուսէլ, Ալշ. Մշ. հուսկել, Սլմ. ուսկել, Դվ. ուսկէլ, Տիգ. ուսքէլ, Ննխ. ֆսէլ. իսկ Ղրբ. լիւսիլ «շեպը կամ աւելուկը մազի նման հիւսել», որից էլ գյ. լիւս «շեպի հիւսք, հիւսուած շեպ կամ աւելուկ»։ Նոր բառեր են հիւստակ, հիւստկել։-Վերջին լիւսել ձևը երևի յառաջացած է հյ. հիւսել և մի կորած *լեսել հոմանիշ ձևերի խաչաձևումից. հմմտ. յն. πλεϰω «հիւսել», πλόϰος «մազի հիւսք», սանս. praçna-«հիւսած բան, կո-ռով», լտ. plicō «ծալել», հսլ. pleta, plesti «հիւսել» և t աճականով՝ լտ. plecto, հբգ. flehtan, հհիւս. flétta «հիւսել» (Boisaq 793, Walde 591), որոնց արմատն է հնխ. plek'-որ և պիտի տար հյ. *լեսել։
• , ո հլ. «լեռներից ցած գլորուող ձիւ-նադէզ» Խոր. գրուած է նաև հոսի Շնորհ. վիպ. Տաթև. ամ. 285. հոս Շնորհ. վիպ. հո-սին Առաք. պտմ. 200. ուսի, ուսին Յիշատ. 1445 թ. (Դիւան ժ, էջ 6)։
the north, septentrion;
north-wind, aquilon, Boreas;
գոռ, ամեհի —, the bleak north-wind, the lowering boreal winds.
• , ո հլ. (գրծ. -իւ Սղ. հէ. 26) կամ հիւսիսի, -սւոյ (գրուած նաև հիւսիւս, հիւ-սիւսի, հիսիս, հիսիսի, հւուս) «հիւսիսային կողմը» ՍԳր. Եզն. «հիւսիսային քամի» Երգ. գ. 16. Երեմ. իե. Նար. որից հիւսիսական Ա-գաթ. հիւսիսակողմ Եզեկ. խր. 10. հիւսի-սային Երեմ. խզ. 24. ես. խա. 25. Յովել. բ. 20. հիւսիսանալ «ցրտիլ» Վանակ. յոբ. հիւ-սիսաբնակ Ճառընտ. դերհիւսիսական «հակ, արջային» Արիստ. աշխ. նոր բառեր են՝ հիւ-նիսափայլ, հիւսիս-արևելք, հիւսիս-արևե-լեան, հիւսիս-արևմուտք, հիւսիս-արևմտեան ևն։
• Հիւնք. յն. δοις «անձրևելն, անձրե-ւանք», δσω (ապառնի), ბω (ներկ.) «անձրևել», ό δης «Անձրևի Դիք (մակ-դիր Դիայ)»։ Meillet JAs. 1904, 500 սեռ. հիւսիսոյ ձևի մէջ ի ձայնը չսղուե-լուց ուզում է հետևցնել որ բառիս նա-խաձևն էր հիւսիւս?
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. հիւսիս, Սլմ. հիւսիս, Սեբ. հիւսիւս, Մշ. հուսուս, Երև. Տփ. հուսիս, Խրբ. հիսիս. վերջինը պահուած է միայն հի-սիսէն-հարաֆէն «ասկէ անկէ, կիսատ պը-ռատ» դարձուածի մէջ։
carpenter, joiner.
• , ն հլ. (-սան, -սունք, -սանց) «փայտի վրայ աշխատող գործաւոր, հիւս, խառատ, դուրգեար» ՍԳր. Վեցօր. 197. որից հիւսնել «փայտով բան շինել» Կոչ. Ոսկ եբր. հիւսնութիւն Ել. լա. 5. Եզն. հիւսանաձև Ճառընտ. հիւսնական Ոսկ. ես. հիւսնոց Բրս. մրկ. գրուած է նաև հեւսն Խոր. Ա. 32։
• = Թուի թէ նոյն է հիւսել արմատի հետ. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. լտ. texo «հիւսել. 2. հիւսնել», լն. τεϰτων «հիւսն»։ Ուրիշ նման օրինակների վրայ տե՛ս Walde, էջ 778։
• Հներից Առաք. լծ. սահմ. էջ 566-7 հանում է հիւսել, հասուցանել, հոսել, ննուցանել բառերից։ ՆՀԲ, Տէրվիշ. Նա-խալ. 105 և Հիւնք. հիւսել բայից են դը-
• նում։ Մորթման փռիւզ. apisadipum ձե-ւի հետ, բայց տե՛ս և հիւսել։ Muller, Benfeys Orient u. Occ, 2, 576 սանս. siv, sutra։ Patrubány SA 1, 193 հնխ. pevk'os ձևից. հմմտ. լտ. pavio «կռել, զարնել»։ Նոյն ՀԱ 1908, 314 հիւսել բայից։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. խուս (սեռ. Վն. խսան), Ոզմ. խօւս։-Գւռ. խուս ձևը վկայուած է 1591 թուիզ, Դիւան ժ. էջ 33։
guest, visitor, stranger;
— անդնդոց, Jonah.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև սեռ. ի կամ ու հլ. էլ. արիստ. 144) «ասպնջական, դըր-սից եկած իջևանած կամ հրաւիրուած» ՍԳր. գրուած է նաև հեւր, որ հնագոյն ձևն է. որից հիւրացեալ Սիր. իթ. 34. հիւրամեծար Կորիւն. Վեցօր. հիւրասէր ՍԳր. հիւրասիրու-թիւն Հռ. ժբ. 13. հիւրութիւն Առակ. ի. 16. հիւրընկալ Պղատ. օրին. հիւրանոց Մեսր. եր. Յհ. կթ. նոր բառեր են հիւրասենեակ, հիւ-րասրահ, անհիւրընկալ ևն։
• ՆՀԲ թուի հանել հեռի կամ հրաւէր բառից, որովհետև մեկնում է «հեռաւոր ոք հրաւիրեալ»։ Հիւնք. հեռի բառից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 հ մասնիկով իւր բառից։ Վ'apaя, Oбъ oт-ноū aбxaаcк. яз. էջ 39 վրաց. ստու-մարի, մինգր. սումարի և ափխազ. asas հոմանիշների հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. հուր, Վն. խաւր (սեռ. խրու), Բլ. հարսնխուր, Սլմ. խարսիխուր (վերջին երկուսը միայն այս բարդութեան մէջ)։
good-natured, condescending, complying, docile;
pliant, supple, yielding;
— բնութիւն, pliant or flexible temper.
• ՆՀԲ «ի լու, լուր», լծ. և արաբ. հա-լիմ «հեզ», հիւլլամ «գառն»։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 33 զնդ. hu «լաւ»+հայ. լու, լուայ։ Հիւբշ. KZ 23, 403 իբրև համա-զօր զնդ. hu+sravah ձևի։ Տէրվ. Նա-խալ. 73 վերի ձևով։
obedient;
— առնել, to cause to obey, to make oneself obeyed, cf. Հնազանդեցուցանեմ;
— լինել, to obey, to yield, to be obedient, docile, cf. Հնազանդիմ;
— առնել ընդ իւրեւ, to compel obedience, to reduce or bring to obedience.
• , ի հլ. «խօսք լսող, հլու, հը-պատակ, ընկճուած, նուաճուած» ՍԳր. Սե. բեր. որից հնազանդել ՍԳր. Եզն. հնազան-դեցուցանել ՍԳր. հնազանդութիւն ՍԳր. Եւս. քր. հնազանդեցուցիչ Եփր. ա. կոր. անհնա-զանդ ՍԳր. Ագաթ. անհնազանդիլ Յես. և 6. Ոսկ. ես. դիւրահնազանդ Վրք. հց.։
• Lag. Btrg. baktr. Lex. 33 զնդ. hս «բարի, լաւ» և պրս. nāz արմատի անցեալ դերբայից։ (Այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև ըստ Horn, Grdr էջ 228 պրս. nāz ծագում է պհլ. nācuk ձևից։ Սակայն տե՛ս նաև նազ բառի տակ)։ Տէրվ. Նախալ. 73, 125 հ զօրա-ցուցիչ մասնիկով *նազ «կապել» բա-յից. (հմմտ. սանս. nah, լտ. necto< nehto, հյ. նիգ).-անդ համարում է -ant «-իչ, -ող» դերբայակերտը։ Հիւնք. անսամ բայից։ Ադոնց, Aрм. Юстин 377 ծին, jan, zan արմատից, իբր զնդ. Zantu-։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. Կր. Շմ. Ջղ. Տփ. հնա-զանդ, Ալշ. Մշ. Սչ. հնազանդ՝, Ախց. Ննխ. Սեբ. հնազանթ, Տիգ. հնmզmնթ, Զթ. հնա-զօնդ՝, հնազոնդ՝, Սվեդ. հնազօնդ՝, Սլմ. խնազանդ, Մկ. խնազmնդ, Վն. խնmզmնդ. Ատանայի թրքախօս հայերն էլ են պահած հնազանդ ձևը։ Բոլորն էլ գրականից փո-խառեալ։
press;
wine-press;
vat, trough of a wine-press;
գուբ —, must-vessel;
— հարկանել, to press, to tread grapes;
to trample, to oppress.
• , ի-ա հլ. «խաղող ճմլելու աւա-զան» ՍԳր. Եփր. յես. որից հնձանահար Ես կգ. 1. Երեմ. խր. 33. հնձանայարկ Ագաթ հնձանաշէն Թէոդ. կուս. հնձանակ Վստկ. գրուած է նաև հնծան։
• ՆՀԲ հունձ բառից է հանում. բայց «ճմլելու» և «հնձելու» գաղափարները ի՛նչպէս կարող են կապուել իրար հետ. գուցէ հնձան նախապէս ուրիշ նշանա-կութիւն ունէր։
• ԳՒՌ.-Երև. Բլ. Մշ. հնձան, Զթ. օնձօն, օնձոն, Ագլ. ընձուն «խաղողի հնձան», իսկ Խրբ. հնձան, ընձան նշանակում է «պար. տէզների մէջ շինուած հիւղակ կամ խրճիթ». այսպէս նաև Ակն. և Տիգ.։-Նոր բառ է հըն-ձանապատ Երև. «հին հնձանի աւերակ»։
dense, thick, compact, condensed;
full, quite full, abundant.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայ-ութեան) «ճիտ, կուռ, լիուլի, ոչ-անօսը» Ա-գաթ. Վեցօր. գ. էջ 60. Փիլ. Խոր. որից հո-ծիլ «պնդանալ, խտանալ, թանձրանալ» Վե-ցօր. 61. Ոսկ. եփես. 733. Փարպ. Խոր. հո-ծել «կտաւը գործելու ժամանակ գործիքով թելերը ամրացնել» Ոսկ. եփես. 806 (չունի ՆՀԲ). հոծագոյն Պիտ. Փիլ. Պղատ. հոծա-տեսակ Պիտառ. հոծութիւն Պղատ. Փիլ. հո-ծարար Վանակ. յոբ. բազմահոծ Պտմ. ա-ղէքս. յոգնահոծ Օրբել. հոծեալ «թանձր» (ինչ. հոծեալ բերան «թանձրալեզու») Յհ. կթ. Լմբ. սղ. հոծիչ «կտաւի թելերը ամրաց-նելու գործիք» Ոսկ. եփես. 806. գրուած ու-նինք նաև հոյծ Մագ. Ճառընտ. հոյծեալ Մագ. անհոյծ կամ անհոծ «կոշտ, կոպիտ. հասարակ» Մագ. թղ. 237. Երզն. քեր. խոծ Արծր. թանձրախոծ (իմա՛ թանձրահոծ) ԱԲ։
• Բագրատունի, Քերակ. զարգաց. էջ 651 լծ. հաստ։ Հիւնք. հոսիլ բայից։ Հիւբշ. 468 համեմատում է սանս. paǰ, ra-«թանձր, կարծր, պերճ, շքեղ, ուժեղ, փայլուն», յն. πηγός «ամուր, հաստա-տուն», πήγνυμι «ամրացնել», լտ. pango «ամրացնել» ձևերի հետ, որոնք ծագում են հնխ. pag', pak' արմատից. բայց այս համեմատութիւնը անապա-հով է գտնում։ Walde 552 հյ. հոծ կցում է այս արմատի e/o ձայնդարձին, որիզ հանում է նաև հիռլ. oc, կիմր. wng, wnge «մօտ, քովը», հիռլ. tinolaim «ժողովել, հաւաքել»։ Karst, Յուշարձան 425 թթր. kat, kyt, kot «թանձր», իսկ 426 թթր. sok «նեղ, թանձը»։ Petersson KZ 47, 287 սանս. pi-bda-ná «ամուր, հաստատուն» բառի հետ, արմատը դնե-լով ped, pod, որից կրկնութեամբ սանս. pibda-, իսկ -so-մասնիկով հյ. հոծ. սրա հետ նոյն են նաև հյ. հաստ= գերմ. fest ևն։ Մերժում է Pokorny 2, 8 և 22։
• . արմատ առանձին անգործածաեան որից հոշական «կոչական» Սիւն. քեր. 202 Թր. քեր. 17, 62. Քերդ. քեր. 172, 176. Մագ. քեր. 247. «բացագանչական» Անյ. պերի-արմ. հոշել «կոչել» Բառ. երեմ. էջ 185, որից նաև ՓԲ։
• ՆՀԲ յուշ առնել ձևից է հանում։
October.
• = Յն. ὄϰτώβριος, որ փոխառեալ է լտ. october հոմանիշից. բուն նշանակում է «ութերորդ ամիս» և կազմուած է լտ. octo «ութը» բառից. տարածուած է բոլոր եւրո-պական և այլ լեզուների մէջ. ինչ. գերմ. Ok-tober, ֆրանս. octobre, իտալ. ottobre, ռուս. вктябрь ևն. հայ բառը այսպէ՛ս է ձևափո-խուած, ազդեցութեամբ սեպտեմբեր, նոյեմ-բեր և դեկտեմբեր բառերի. հմմտ. վրաց. ოკტომბერი ոկտոմբերի՝ որ նոյն ամսա-նունների ազդեցութեամբ ստացել է աւելորո մ ձայնը։-Հիւբշ. 367։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառութեամբ կայ նաև գաւառականներում. ինչ. Ննխ. հօգդէմ-փէր, Պլ. հօքդէմփէր, Ղրբ. հօկտէմբէր ևն։
overthrown, fallen to the earth.
• «ընկեցեալ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 184։
lover.
• (-նւոյ, -նեաց) «սեղեխ, այր՝ որ տռփեալ է առ կին օտար» ՍԳր. եփր. յես. 304. «համախոհ, գործակից ի չարիս» Եպիփ. ժն. Նար. էջ 222. Արծր. որից բոզահոմանի Ոսկ. մ. բ. 12. բազմահոմանի Ճառընտ. (գրուած նաև բազմահոմեան Ոսկ. եփես. 833). նոր գրականում կազմւած է իգական հոմանուհի։
• Հիւբշ. KZ 23, 19 համարում է հա-կառակը թշնամի բառի. իբրև թէ թըշ-նամի կազմուած է դժ-մասնիկով, իսկ հոմանի՝ հոմ-մասնիկով։-Հիւնք. իմն անորոշից։ Karst, Յուշարձան 408 սու-մեր. umuna «հաւաքոյթ» բառից։
spread, dispersed, scattered;
diffusion, extension, dilatation.
• , ի հլ. «ծաւալուած, տարածուած, փռուած» Շիր. Վրդն. ծն. որից ճապաղել «սփռել, ծաւալել» Խոր. Ոսկ. կուս. «պարա-պիլ, զբաղուիլ» Խոր. Երզն. մտթ. ճաղապիլ «ցրուիլ» (նիւթապէս) Երզն. լս. Մեսր. եր. (մտքով) Երզն. մտթ. Վրդն. ծն. (յետնաբար ղումն Լմբ. իմ. Մաքս. ճապաղիք արեան «արիւնհեղութիւն, կոտորած» (գրուած նաև ճաղպախիք, ճաղպախի, ճաղճախիք) Ագաթ Ոսկ. մ. բ. 8. Զենոբ. Յհ. կթ. ասւում է նաև ճապաղ արեան Ոսկիփ. Ասող. գիսաճապաղ «հերարձակ» Երզն. քեր. ճապաղական «ցըր-ուած (զօրք)» Սեբ. 108. անճապաղ Դիոն. թղթ. կայ նաև Ճապաղ(ա)ջուր տեղական յատուկ անունը։ Ճաղճախիք ձևից է կազ-մուած նոճիաճաղճախ «նոճիաշատ (ան-տառ)» Նար. խչ. 394։ Արդի գրականում ճապաղ նշանակում է «տարտամ, անորոշ, ցրուած (ոճ)»։
• ՆՀԲ «լծ. և նոյն ընդ ծաւալ»։ Հիւնք. ծաւալել բայից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի պրս. [arabic word] čapal «շուայտ, ապականեալ», բայց նաև «ճահճային տեղ» (Կամուս, թրք. թրգ. Ա. 326)։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ճապաղել «իրար խառնուիլ», Երև. ճափա՛ղէլ «գետին փռուիլ», Մկ. ճm-պmղիլ «ցեխի մէջ թաթախուիլ», Վն. ճապ-ղել «թանաքը տարածուիլ», Ալշ. Մշ. ճաբ-ղել «փռուիլ, տարածուիլ», Խտջ. ջաբաղ «ո-ղորկ, հարթ», ջաբղէլ «հարթել, յղկել, ողոր-կել», Զթ. ջաբղիլ «աչքերը լայն լայն բա-նալ», Պլ. ջաղուբ, Ակն. ջ'ախուբ «յոգնած, ոսկորները ջարդուած, թուլացած», Ղրբ. ճպա՛ղէլ «սիրտը թուլանալ, ուշքը գնալ, նուաղիլ, թառամիլ», Սեբ. ջաբղիլ «թուլա-նալ, բաժանուիլ» ևն։-Իսկ Սեբ. ջուղբէլ «առանց բաւարարելու ճամբայ դնել» ծա-գում է արաբ. [arabic word] ǰavab>ռմկ. ջու-ղաբ «պատասխան» բառից. հմմտ. Դվ. պա-տասխանել «ճամբայ դնել, դուրս անել»։
• «ճամբայ, ճանապարհ». նորա-գիւտ բառ, որ գործածուած է միայն հե-տևեալ տեղերը. «Եւ թեպէտ զհաց յոռի և չարահաւ կերիցէ մարդ... ընդ նոյն ճապաղ երթայ ի մարդ անդը և տայ զոյժ զօրու-թեան». Մծբ. (Հռովմ 1756, էջ 322. բնա-գիրն ունի «ընդ նոյն ճանապարհ» և կոկոր-դի անցքի համար է ասում). «Ճանապարհ իմն և ճապաղ եղև անկարգութեան». Ոսկ. եփես. էջ 733. «Դարձան ջուրքն... ընդ ճա-նապարհ (և) ճապաղ գնացից իւրեանց». Եփր. յես. էջ 307։
• Գռաւ ու մեկնեց Հ. Ա. Վարդանեան ՀԱ 1911, 176 և Բառաքնն. դիտ. Բ. էջ 6, որ և համարում է փոխառեալ ասոր. [syriac word] šəwīlā հոմանիշից, որ սա-կայն հայ. շաւիղ բառն է։
creeping, crawling, cringing;
windig, tortuous, sinuous;
flexible, supple;
ընդ —, hurriedly, hastily, in haste;
ընդ — անցանել, to insinuate, to worm oneself in, to enter cautiously but hastily, to creep or steal in swiftly.
• «ճեպով, շուտ, արագ». մէկ ան-գամ գործածուած է Եղիշ. գ. էջ 57. «Ընդ ճապուկ՝ անդր անցանէ ի վերայ գնդին Պար-սից»։ Նոյնը պիտի լինի նաև Նար. տաղ. էջ 423՝ «Այն ճորտն ճոխ էր և ճապուկ» (իմա «շոյտ, աշխոյժ»)։ Նոր գրականում կայ ճա-պուկ «դիւրաթեք, ճկուն», որի հնագոյն գոր-ծածութիւնն էլ գտնում եմ Յայսմ. օգոստ. 2. «Եւ ի ճօճել ճապուկ նիզակացն»։ Այս նը-շանակութիւնը իբր միջին օղակ՝ վերինի հետ է միացնում նաև ճապուկ «ծռմռկող, գալար-ւող, մանիճ մանիճ եկող» Նար. կթ. էջ 117 (որդերի համար է ասուած. և այսպէ՛ս է մեկնում Լծ. նար.), որից ճապկիլ «ծռուիլ, թեքուիլ» Անան. գիտ. 5 (լուսնի մահիկի հա-մար ասուած), «յօրանջելով երկննալ, ձըգ-ուիլ» ԱԲ. սաստկականը ճապկտիլ «ստէպ յօրանջելով ձգձգուիլ» Վստկ. 212. Ախտարք (բուն նշ. «ծռմռուիլ»), որ և ռմկ. ճպլկտիլ Վրդն. առակ. 78 (Ասի ի բան առակաւոր, Թէ խեցգետինն ի հետ օձին ճպլկտեցաւ Նայ կտրեցաւ. այլ ձ. ձգտեցաւ)։-Բառ. երեմ. էջ 196 ունի ճապուկ և մեկնում է «նազլու կամ մանիչ ճախարակեայ» (անշուշտ մա-նիճը մանիչ կարդալով)։
• = Պհլ. ❇ջ *cāpūk ձևից, որից պրս. [arabic word] čāpuk «արագ, շուտ, փոյթ, թեթև-ոտն»։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև թրք. čabuk (գւռ. čapuk, čapək, ռմկ. չա-պուխ) «արագ, շուտ», [arabic word] čgvīk «ժիր, շոյտ, աշխոյժ», քրդ. čäpek «թեթևաշարժ, դիւրաթեք, ճկուն», վրաց. չաուքի «ժիր, ա-րագ», ჭაბუკი ճաբուկի «երիտասարդ» (բառիս իմաստը որոշ չէ. հասկանում են նաև «loyal serviteur, héros exercé dans les combats». տե՛ս M. Riabinin MSL 10, 18)։ Պհլ. բառը աւանդուած է čapuk ձևով և «կենսունակ, աշխոյժ, ժիր» նշանակու-թյամբ։ Ենթադրում է իրան. *cāpu-ka-՝ կազ-մուած -ka-մասնիկով՝ *čapu-արմատից, որից հյ. ճեպ և հապճեպ (տե՛ս Nyberg, Hilfsb. 1, 60 և 2, 42)։-Հիւբշ. 188։
• ՆՀԲ հանում է ճապատիլ բայից. լծ. հյ. ճապաղ, ճեպ, վրաց. ճապուկի, որ-պէս և թրք. չէվիք «աշխոյժ» և չաբուգ «շուտ»։ ԱԲ ջնջել է ճապուկ «շուտ» բա-ռը և գիտէ միայն ճապուկ «ծռմռկող»։ Müller SWAW 42 (1863), 254 և Հիւբշ. KZ 23, 29 պրս. cābuk ձևից։
• ԳՒՌ.-Ունինք միայն ճապկոտալ Տփ., ճապկտալ Ննխ., ճապկտիլ Ախց., ճապկոտ-վիլ Տփ., ճապտկվիլ Զթ. «յօրանջելով ձրգ-ձըգուիլ». նոյնը Հմշ. ճապղտիլ (Ազգ. հնդ. Զ. 148)։
claw, talon;
lobster's or crab's claws.
• «մագիլ, ճիրան» Բռ. ստ. լեհ. որից ճապռաւոր «մագիլներով, ճիրանաւոր» Վրդն. ծն. Յայսմ. մրտ. 22։
• Հիւնք. արաբ. ճէպիյրէ «մեծ առիւծ» բառից։ Պատահական է պրս. [arabic word] čipūr «սլաք գեղարդեան»։ Աւելի նման են հսլ. čipari, չեխ. čpar, սերբ. crpa-rogi «ճանկ, մագիլ», չեխ. čpyrati, če-pyrati, čeperati «ճանկռտել, ճանկռել», որոնց ծագումը անյայտ է՝ ըստ Ber-neker էջ 169։ Պատահական նմանու-թիւն ունին ասուր. supru, supparu, եբր. [hebrew word] sipporen, ասոր. tepra.
• ԳՒՌ.-Այս արմատից են ճապռել կամ ճեպռել Ղզ. Ղրբ. «ճանկել, ճանկռտել», ճպռել Երև. «պոկել, փրցնել, ճանկելով քա-ղել», Դվ. «ծաղկի թերթերը պոկոտել», ճապռել Ալշ. Բլ. Ղզ. «պոկել, փրցնել, փե-տել», ճպռոտել Շմ. Ղրբ. «ճանկռտել», ճեպռել «թեպրել» Բառ. երեմ. էջ 118 և վեր-ջապէս ճպլել Ղրբ. «պլոկելով հանել, սկրր-դել»։ Այս բայի հին գործածութիւնը ունի Եփր. մտ. Դ. էջ 174 (մի ձեռ. միայն) ճոպ-րել ձևով (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 273)։
• «վայրի չաման» Վստկ. 79. Բժշ. Գաղիան։
• նման են հնչում հսլ. čobru, հ. ռուս. чу6ръ, ռուս. шeбрецъ, սերբ. cubar, չեխ. čubr, cibr, լեհ. czaber, ուկր. šcabryk, čebréc «ծոթրին», որոնք համարւում են փոխառեալ յն. գւռ. *ϑούμβρος ձևից. բայց č ձայ-նը դժուարութիւն է ներկայացնում (Ber-neker 160)։
cf. Ճատրկուց.
• «սատրանջ, շախմատ խաղը» Գր. տղ. եէմ. որ և ճարտրակ Ոսկիփ. (տե՛ս ՆՀԲ նարտ բառի տակ յիշուած վկալութեան մէջ), ճատրկուց Վրդն. պտմ. էջ 95։
• = Պհլ. [other alphabet] čatrang հոմանիշից (կամ թերևս սրա երկրորդական *čatrak ձե-ւից. հմմտ. վրացին). սրանից են նաև պրս. [arabic word] ︎ šatrang կամ [arabic word] ։ satrang, արաբ. [arabic word] ︎︎ salranj կամ [arabic word] ︎ Sil-ranj, թրք. satranj, santranj, zatranj, քրդ. setrenǰ, satrənǰ, վրաց. ჭადრაკი ճադրա-կի, ჭანდრაკი ճանդրակի, յն. ζαντρίϰιον-բոլորի մայրն է սանս. [other alphabet] caturan-ga (կազմուած čatur «չորս» և añga «մաս, անդամ» բառերից. բուն նշ. «քառանդամ. չորեքմասնեայ»), որ նիւթի հետ Հնռևաս-տանից տարածուել է զանազան երկիրներ։ Արաբ ձևից ուշ ժամանակի փոխառութիւն է սատրինջ, սատրիճ, որ տե՛ս առանձին։ Այս խաղի հնարումը Ֆիրդուսին տալիս է Հնդիկ-ներին։ Հնդկաց թագաւորը մեռնելով՝ երկու որդիների (Գաւ և Թալհենդ) միջև գահաևա-լական կռիւ սկսուեց. կրտսերը՝ Թալհենդ մեռաւ պատերազմի մէջ. մայրը անիծեց Գաւին, իբրև եղբայրասպանի։ Գաւո հաւա-քեց Հնդկաց իմաստուններին, որոնք հնա-րեցին ճատրակը, իբրև պատկեր պատերազ-մի և ցոյց տուին մօրը՝ թէ որդին չմեռա եղբօր ձեռքով, այլ ամէն կողմից պաշար-ուած՝ յոգնութիւնից ու ծարաւիզ (նահնա-մէ, հտ. Զ. էջ 353-6, փոքրադիր հրատ. Mohl, Նոշիրվանի ժամանակ)։-Հիւբշ. 188։
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. շէդրէնկ ձևի հետ։ ՆՀԲ էլ յիշում է ռմկ. սաթ-րանջ, սէթրէնճ։
clasp, hasp, buckle;
hutton;
loop, catch, hook;
— գրոց, clasp;
խառնել զօղսն ընդ ճարմանդսն or ճարմանդեմ, to put the taches into the loops, to clasp, to fasten, to hook.
• (որուած նաև ճարամանդ) «կարթաձև օղակ» ՍԳր. նոր գրականում նը-շանակում է «կեռմայբ, օղակկոճակ, չէնկէլ-կոճակ»։